Jankeshtilik

Sóz rejısser Ron Hovardtyń «Aqyl oıyny» atty fılminen sońǵy tujy­rymnan órbip otyr. Kınoda amerıkalyq ańyzǵa aınalǵan matematık, Nobel syılyǵynyń ıegeri Djon Neshtiń ómir joly kórsetiledi. Tutas ómirin matema­tıka salasyna arnaǵan, ǵumyry ónerge aınalǵan Djon ýnıversıtet jylda­rynan-aq ózgelerge uqsamaıtyn erek bolmysymen, asqan talantymen kózge túsedi. Ár qubylystan syr izdep, keńistiktegi qupııa tústerdi baqylaıdy. Aqyry shızofrenııa dertine shaldyǵyp, elestermen alysyp, kórinbeıtin álemge sapar shegedi.

Sonymen, Djon Nesh osynda tura tursyn, biz XX ǵasyrdaǵy qazaq ádebıe­tine oralaıyq. Jankeshtilik jaıynda sóz bola qalǵanda Qadyr Myrza Áliniń baı kitaphanasy oıǵa oralady. Aqyn qyryqtan asqan tusynda qyzmettiń bar­lyq túrinen bas tartyp, ózin jazý ústeline shegeleıdi. Bir suhbatynda qazaqtyń Qadyry «oı oramyna» toly ómiri jaıly aǵynan jarylatyny bar: «Men – búkil sanaly ǵumyrymdy osy jazýǵa arnaǵan adammyn. Jumys istemeı, qarap júrgen kúnderim, jyldarym bolǵan emes. Jylyna bir kitap, keıde eki-úsh kitap shyǵaryp turatynmyn. Bir jyly mynadaı oqıǵa boldy. Jeltoqsan aıy bastaldy. Baıqasam, jyl boıy dym jazbappyn. Ol kezde gazet-jýrnaldarda qyzmet etip júrip moıyn bura almasam kerek. «Qoı, munym bolmaıdy» dep sol kúni kitap jazýǵa otyrdym. Kúndiz-túni jumys istedim. Jınalystar men toılarǵa barǵan joqpyn. «Aýyryp jatyrmyn» dep jumysqa da shyqpaı qoıdym. Bir kúni mıym shyrt ete tústi. Eń alǵashqy qan qysymy aýrýyn men sol joly taptym. Biraq sol aıda kitabymdy aıaqtap úlgerdim. Maǵan tańǵalýdyń qajeti joq. Belgııanyń Djordj Sımenon degen detektıv jazatyn ataqty jazý­shysy bar. Ol – dúnıe júzi boıynsha rekord jasaǵan adam. Sol 400-den astam roman jazǵan. Bylaısha qarasań, aqylǵa syımaıdy» deıdi. Rasynda, álemde sońyna adam sengisiz alýan mura qal­dyrǵan qalamgerler shoǵyry bar. Zert­teýshiler Shekspırdiń barlyq shyǵarmasyn jalǵyz týdyrǵanyna, ushan-teńiz eńbegin bir ǵana adam jazǵanyna kúmán keltiredi. Máselen, aǵylshyn jazýshysy Barbara Kartlend jylyna 23 roman jazyp, Gınestiń rekordtar kitabyna engen. Al jazýshylyqpen qosa sporttyq jattyǵýlarǵa da mán beretin Harýkı Mýrakamı ala tańnan erte oıanyp, eńbek saǵatyna kirisedi. Sodan da jazýshynyń áńgimeleri men aýdarmalaryn qospaǵanda álemdi sharlaǵan onnan asa romany bar. Al Stıven Kıng shyǵarmashylyq ǵumyrynda 50-ge jýyq roman jazyp, tabysqa jetken. «Kitapty qalaı jazý kerek» atty kitabynda: «Esikti jaýyp, jazýǵa otyryńyz, redaktorlyq jasar kez­de esikti ashyp jasańyz» deıdi. Stıven Kıng kez kelgen jaǵdaıǵa qaramastan kúni­ne aq qaǵazǵa eki bet jazý jazatynyn málim­degen. Árıne, bul jankeshtilik órnek­teri, órnek ishinde mańdaı teri men alaqan kúsi bar.

Sonymen, joǵarydaǵy «Aqyl oıy­ny» fılmine qaıtyp oralsaq. Djon Neshtiń shızofrıneıaǵa ushyraǵan soń azapqa toly ómiri bastalady. Alaıda ǵalym bir sát te matematıkalyq kestelerden aqylyn sýytpaıdy. Tipti kıno sıýjetinde tutas bólmeni esep jazyl­ǵan qaǵazdarǵa toltyrǵan jeri bar-tyn. Azapty izdenispen ýaqytyn sarp etken Djon Neshtiń eńbegi elenip, kıno sońynda belgili ǵalymdar qurmet kórsetedi, mo­ıyn­daý retinde aldyna qalamsaptaryn qoıady. Munan soń Nobel minberinen sóz sóılep, bar azaby men aýyrlyǵyna tózgen jubaıyna alǵysyn bildiredi. Kınony kórip bolyp Romen Rolannyń «Jan Krıstofyn» nemese Stefan Sveıgtiń «Balzagyn» oqyǵandaı tulǵalyq bol­mysyńyzǵa belgisiz qýat quıylyp, jań­byrmen jýǵan jemisteı jarqyrap, jańa­ryp qalasyz. Iá, kınonyń aıdary men tumary – Djon Neshtiń jankeshti bolmysy. Jankeshtilikke baılanǵan ómiri. Onsyz óner de bolmas edi.