Suhbat • 10 Tamyz, 2022

«Taý jylqysy tabandy bolady»

478 ret kórsetildi

Jýyqta jolymyz túsip Mońǵolııanyń batys shebine qonys tepken aǵaıyn arasynda bolyp qaıttyq. El aman, jurt tynysh... Pandemııadan keıin el jappaı toı qamymen shaýyp júr. Onyń syrtynda bul el bıyl kóne Ǵun ulysynyń 2230, Mońǵol ımperııasynyń 815, ult-azattyqtyń 110, Halyq tóńkerisiniń (táýelsizdiktiń) 100 jyldyǵyn atap ótti. «Naadam» dep atalatyn memlekettiń ulttyq merekesi ejelden beri «er jigittiń úsh óneri» sanalatyn balýandar básekesi, at jarys, sadaqshylar saıysy negizinde uıymdastyryldy. Osy oraıda biz baıólkelik týǵandardyń toıyna kýá bolyp, qunan, dónen, besti jáne jýan attar men aıǵyr jarysyn tamashalap, aımaqtyq «Atbegiler» odaǵynyń negizin qalaýshy jáne tanymal bapker Shárip Sáıpiǵalıulymen jolyǵyp, qazirgi tańda jergilikti atbegilik óner jaıly suhbattastyq.

– Sháke, áńgime basyn ózińiz qu­ryp, negizin qalaǵan baıólkelik «Atbe­giler» odaǵy jaıynan bastasaq...

– Baıólkelik «Atbegiler» odaǵy 1998 jyly alǵash quryldy. Qazir 12 sumynda (aýylda) bólimsheleri bar. О́tken jyldarǵy esep boıynsha odaqqa 12 myńdaı adam múshe bolyp ilesti. Bizdiń mindet – at baptaýǵa nıet etken jastarǵa qoldaý kórsetý, keıbir jaǵdaıda olardyń quqyn qorǵaý, báıge-jarys kezderinde at jarys erejesiniń durys atqarylýyn qadaǵalaý, tórelik aıtý, t.b.

Al biz ákimshilik-quqyqtyq turǵydan 1995 jyly qurylǵan jalpy Mońǵolııa «Atbegiler» odaǵyna baǵynamyz. Odaq tórt jylda bir ret úlken Quryltaı ótkizip, týyndaǵan máselelerdi sheship otyrady. Qazirgi tańda odaqtyń joldaýymen tájirıbeli atbegiler Japonııa, Koreıa, AQSh, Eýropa elderine baryp, sol jaqtyń júırik jylqylaryn baptaý isimen aınalysyp júr.

– Júırik baptaýmen aınalysatyndar kóp shyǵar?

– Ekiniń biri júırik at ustaıdy. Júırik baptaýshylardyń kóbeıgeni sonshalyq, olardy irikteý úshin odaq 1999 jyldan bastap, aımaqtyq bólik­terge bólip, báseke-báıge júr­gizýge máj­búr boldy. Biz batys aımaqtyq bólik­ke jatamyz. Iаǵnı memlekettik uly básekege qatysý úshin aımaqlyq báı­geden aldyńǵy qatardan kórinýimiz kerek. Bir sózben aıtqanda, eýropalyq elderdiń fýtboly kóptegen dıvızonnan nemese lıgalardan ótip kelip, chem­pıonatqa qatysatyny sııaqty dúnıe.

– Baıólkelik atbegilerde aımaq­tyq básekeden ozǵan júırik bar ma?

– О́kinishke qaraı, bizdiń qazaq azamattary aımaqtan at ozdyra almaı turmyz. Biraq biz tájirıbe jınaqtap, qazaq atbegileriniń de shama-sharqyn damytý úshin aımaqtyq básekeni óz je­rimizde uıymdastyryp júrmiz. Ne­bir sáıgúlikter keldi. Basqasyn aıt­paǵanda, ótken jyldary tek alty jas­tan joǵary úlken attar sanatyna ilin­gen 1 394 júırik báıge jolyna shyqty.

– Báıge jolynyń qashyqtyǵy qansha?

– Elimizdegi ereje boıynsha: úlken attar 25-26 shaqyrymǵa, aıǵyr 22-24 shaqyrymǵa, besti attar 20-22 shaqy­rymǵa, dónen 17-19 shaqyrymǵa, qunan 15-17 shaqyrymǵa, taı 12 shaqyrymǵa jarysady.

– Meniń paıymdaýymsha, aımaqta ala jazdaı, apta saıyn at jarysy ótedi eken. Biraq osynyń bárin qorytyndylaıtyn, jylyna bir ret uıymdastyrylatyn aımaqtyq resmı báıge chemıonat degen bar ma?

– Aımaqtyq chempıonat desek te bolady, jyl saıyn naýryz meıramy kezinde resmı túrde alaman báıge ótkizemiz. Aımaq atbegileri sońǵy jyldary jazǵy, kúzgi, qysqy, kóktemgi jarys túrlerine arnap júırikterin baptaıtyn ádet tapty. Tipti qazirgi tańda qysqy at jarys túri qatty qarqyn alyp barady.

– Qysqy jarysqa qandaı júırik túrleri qatysady?

– Qysqy jarysqa tek aıǵyr jarys­tyryp júrmiz. Sebebi aıǵyr qysta kúıekten shyǵady, ıaǵnı bos bolady. Sony paıdalanyp júırik aıǵyrlardy jarystyryp, kimde qandaı júırik aıǵyr baryn anyqtap, ary qaraı seleksııalaý jumystaryna paıdalanamyz.

– Baıólkelik qazaqtar tarıhynda tanymal, urpaq jalǵasqan atbegiler áýleti bar shyǵar?

– Bizdiń Sengil deıtin aýylda Qadyl Aıdaýbaıuly deıtin atbegi aǵamyz turady. Osy kisiniń otbasy – ákeden beri jalǵasqan atbegiler áýleti. Biz aımaqtyń sońǵy 80 jyldyq tarıhyna saraptama jasap kórdik. Osy jyldary Sengil aýylynyń atbegileri eń kóp báıge alǵan eken. Mysaly, biz sóz etip otyrǵan Aıdaýbaı aqsaqal 3 dúrkin bas báıgege ıe bolsa, onyń isin jalǵaǵan balasy Qadyl baptaǵan júırikter 2 dúrkin bas júldege ıe bolypty. Iаǵnı ákeli-balaly atbegiler 5 dúrkin top jarypty. Odan keıin 80-jyldary dúnıeden ótken ataqty Kúngeıbaı atbeginiń balalary, odan qaldy nemereleri de at baptap, úlken jarystarda báıge alyp júr.

– Sizge tótesinen bir suraq qoısam. Qobda betin mekendep otyrǵan qazaq­tar­dyń qolyndaǵy jylqynyń tek-tuqy­my qaı negizden jáne mońǵol jyl­­­qysynan aıyrmashylyǵy qan­daı?

– Bizdiń baıólkelik qazaqtardyń jylqysy Altaı jylqysy tuqym-tú­riniń juraǵaty. Qoldanys ereksheligine keler bolsaq, taý jylqysy. Ásirese kúdir, tasty-taýly, qatty qyrtysty jerde ómir súrýge beıim, terisi qalyń kóbirli, sýyqqa tózimdi bolyp keledi. Al mońǵol jylqysynyń terisi juqa bolady. Ishki ólkedegi mońǵol jylqy­sy dalanyń kerqulanymen tabıǵı túrde býdandasqan jańa tıp retinde belgili. Sondaı-aq Goby sııaqty shól jylqylary shapqanda alǵashqy tebini qatty bolady. Bizdiń jylqylardyń alǵashqy tebini baıaý bolǵanymen, eti qyzǵan saıyn shabysy artady, óte tózimdi, orta ekpinmen uzaqqa silteıdi.

–  Qazaqtyń baıyrǵy at baptaý tásili men mońǵoldyń júırik baptaý tásilinde qandaı aıyrmashylyqtar bar?

– Osy taqyryp boıynsha birshama zertteý jasap kórdim. Negizinen alǵanda birdeı, biraq jergilikti tabıǵattyń ózgesheligi, aýa raıy, jer jaǵdaıyna baılanysty at baptaý isinde azdaǵan aıyrmashylyq bar. Ásirese qazaqtyń kóne tásili kóp jaǵdaıda mońǵoldarmen sáıkes kelmeıdi. Mysaly, mońǵoldar at sýytpaıdy, onyń ornyna qan alady.

Mońǵol atbegileri júırikti jyldyń tórt mezgiline sáıkestirip baptaı alady. Bizde ol jaǵy kemshin. Ekinshiden, mońǵoldar at baptaǵanda jemdi kóp qoldanady. Sońǵy kezde dárimen baptaıtyn ádis-tásil taýyp aldy. Sol sııaq­ty mońǵoldardyń júırik attan teri alý ádisi de basqasha. Bular kóbinde biteý, jabyq ter alady, qazaqtar ashyq, jadaǵaı ter alamyz. Erterekte ózim kórgen qazaq atbegi­leri júırigin minip júrip baptaıtyn. Iаǵnı ony kúdir jermen júrgizip taban-tuıaǵyn jetildiretin. Al mońǵoldar qan­daı jaǵdaıda da júırikti minis ústinde bap­tamaıdy. Ashyǵyn aıtar bolsam, moń­ǵol atbegilerinen úırenetin dúnıe óte kóp.

– Mońǵoldar at sýytpaıdy dedi­ńiz, al sizder qalaı sýytasyzdar?

– Júırik atty sýytýdy bizdiń jaq­ta «at tynyqtyrý» deıdi. Iаǵnı júı­rikti tynyqtyrý, ol úshin áýeli qan aınalymyn qalpyna keltirip, boıyn­daǵy zoryǵyn shyǵaramyz. Bizde kóp jaǵ­daıda qańtaryp baılap tynyqtyrady, ekinshi tásil tań asyrady. Tańasyrýdy tolyq tynyqtyrý dep aıtamyz.

Tańasyrý tásili – toq, semiz, qońdy júırikterdi sýytqanǵa qolaıly. Mun­daıda at sýytýdyń negizinen úsh mezgili bolady. Ol attyń qanshalyqty aryq-semizdigine baılanysty. Eger jol júrip kelgen atty kún batyp bara jatqan kezde otqa qoısa – kún talastyryp sýytý, jatarda qoısa – qazansýyt, tańǵa jýyq jiberýdi tańasyrý deıdi.

Jylqy sýymasa, qany buzylyp, ar­qasy isip, júdep-jadaıdy. Toq kú­ıin­de shapsa tezegi aýdarylyp ketedi de, dereý óledi. О́ıtkeni toq ishektegi jyl­qynyń tezeginiń úlkendigi jas balanyń judyryǵyndaı jáne tórt buryshty bolady. Eger ol kúshpen aýdarylyp ketse, pishinin ózgerte almaıdy da, ishekten júrmeı tutyǵyp turyp qalady.

– Baıyrǵy qazaq atbegiler uǵy­mynda «júırik qyrlaý» degen tásil baryn bilesiz. Bul tásildi qazaq­stan­dyq atbegiler qoldana qoımaıdy, al sizder jaqta bul tásil qalaı atqa­rylady?

– Bul tásildi bizdiń jaqta qoldanady. Bul baptyń ishindegi bap. Iаǵnı at bap­taýdyń shyńy. Keıbir atbegiler bap­taǵan júıriginiń shabysyn joǵary ekpinde turaqtandyrý úshin qoldanyp jatady. Bizdiń atbegiler júırik ishin tartqan, tolyq babyna kelgen soń baryp qyrlaıdy. Iаǵnı baptaýdyń orta sheninde iske asyrady. Biraq bul ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi.

– Joǵaryda siz jergilikti jylqy tuqymyna «taý jylqysy» degen at ber­dińiz, bul tuqymnyń basqa jyl­qy­lardan qandaı ereksheligi bar?

– Taý jylqysynyń basqa jylqy­larǵa qaraǵanda tuıaǵy berik bolady. Ekinshi ereksheligi aldy eńkish, arty bıik, tirsek sińiri óte myqty ke­ledi. Júırikteriniń arty alshaq bitedi. Artynan qaraǵanda aldyńǵy aıaǵy buty­nyń arasynan tolyq kórinip turady. Taý-tasqa kóp júrgendikten bulshyq eti jumyr, bultıyp, shyǵyńqy tartady. Dene pishini ártúrli keledi. Qyza shabatyndar uzyn, qabylan deneli, al shyǵa salma júırikter tórtburysh, tekshe, aldy-arty teń, dóńgelek deneli bolady. Kúdir júırikter qoıan deneli keledi. Sol sııaqty sileýsin poshymdylar da kezdesedi. Qulan, tarpań bitimdiler óren júırik dep esepteledi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, aldy eńkish júırikti órshil júırik dep baǵalaıdy. Onyń denesi uzyn, aldyńǵy aıaqtary qysqa, artqy aıaǵy uzyn eńkish deneli bolady.

– Siz áńgime basynda «mońǵoldar at sýytpaıdy, ornyna qan alady» de­­dińiz, osyny tarqatyp túsindirińizshi?

– Jylqydan qan alýdy kez kelgen adam atqarmaıdy. Qandy tek otashy ǵana alady. Eger júırikten qan alǵanda sál qıys ketse, ol jylqy múgedek bolyp qalady. Shynyn aıtaıyn, bizdiń ólkede júırikten sheber qan alatyn adam óte az. Sondyqtan da qan alýǵa qumar emespiz. Onyń ber jaǵynda biz taýly salqyn jerde ómir súremiz. Salqyn jerde at tez sýıdy. Al ystyq shóldi aımaqta eriksiz júırik sýytý úshin qan alý tásiline júginedi.

– Baıólkelik atbegiler, ıaǵnı sizder jergilikti taý jylqysyna seleksııa júrgizip, júırik tuqym alý jaǵyn qarastyryp kórmedińizder me?

– Osy másele boıynsha ózimizdiń atbegilermen aqyldasyp júrmiz. Bizge býdandaspaǵan taza tuqym kerek. Ishki jaqtan mońǵol jylqylaryn ákelýge bolar edi. Biraq olardyń ózi ekinshi býdan tuqym. Ondaı jylqydan úshinshi ret jaqsy tuqym shyqpaıdy. Naqtyraq aıtqanda, qandaı júırik tuqym úshinshi tuqymynda gendik qasıetin saqtaı al­maı­dy. Sol sebepti aıǵyr óziniń úıi­riniń genin saqtaý úshin kindiginen tara­ǵan urǵashy baıtalǵa shappaıdy ǵoı.

Sondyqtan biz oılana kele, ózimiz­ben kórshi aımaqta «Tes» tuqymy deıtin jylqy bar. Onyń arǵy túbi bizdiń jyl­qylar sııaqty Saıan taýynan bastaý alady. Osy jaqtan júırik tuqymdy aıǵyr satyp ákelip, jumys istep jatyrmyz.

 

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar