Tarıh • 14 Tamyz, 2022

Burynǵy qoljazba – búgingi qazyna

200 ret kórsetildi

Qazaqtyń Qadyr aqyny qalaı taýyp aıtqan dersiz… «Bizdiń tarıh bul-daǵy qalyń tarıh, oqýlyǵy jup-juqa biraqtaǵy» deıtin sózinde úlken shyndyq uıyp jatqandaı. Eýropany ári asyp, jerdiń ekinshi betine aıaq bassańyz da qazaqqa qatysy bar qundy qujattar menmundalaıdy. Sózimizge dálel – Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy uıymdastyrǵan Ystanbul qalasyndaǵy arheografııalyq ǵylymı-izdestirý ekspedısııasy. Bul sapar ult rýhanııatyna reń berip qana qoıǵan joq, tarıhty taǵy bir ret túrlendirdi.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Qazaq tarıhyna qatysty buryn anyq­talmaǵan arhıvtik qujattardy jáne kóne jazba muralardy anyqtaý hám kóshirmesin alý úshin attanǵan bir top maman elge oljaly oraldy. Ejelgi dáýirden enshi bolyp jetken shejireli derekter qazaq úshin qashan da qadirli. Sondyqtan bul sapardyń jóni de, joly da bólek boldy. Atalǵan ǵylymı-izdestirý jumystary Halyqaralyq Islam tarıhy ónerin jáne mádenıetin zertteý ortalyǵynda (IRCICA), Osmanly arhıvinde jáne Súleımanııa kitaphanasynda júrgizildi.

Aıta keteıik, Túrkııada ornalasqan Halyqaralyq Islam tarıhy ónerin jáne mádenıetin zertteý ortalyǵymen elordadaǵy bizdiń Ulttyq ortalyqtyń arasynda ǵylymı baılanystyń ornaǵa­nyna tórt jyldan asqan. Eki mekemeniń birlesip uıymdastyrýymen  2019 jy­ly elordada halyqaralyq kallıgrafııa óneriniń kórmesi ótken edi. Bul kór­mege Túrkııa, Iran, Reseı elderiniń ókilderi qatysqan. Sonymen qatar el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı eki ortalyq birlesip úlken ǵylymı joba da jasaǵan. Ol boıynsha bizdiń ortalyq óz qoryndaǵy arabografııalyq qoljazbalar men sırek kitaptardyń álemdik ǵylymı standartyna saı jasalǵan «Katalog knıjnogo sobranııa na arabskom shrıfte fonda Nasıonalnogo sentra rýkopıseı ı redkıh knıg» dep atalatyn basylymdy jaryqqa shyǵarǵan.

Osy jobanyń iske asýyna Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy janyndaǵy Islam tarıhy ónerin jáne mádenıetin zertteý ortalyǵynyń bas dırektory, professor Mahmýd Kılıch úlken qoldaý bildirgen eken. Belgili shyǵystanýshy Áshirbek Mýmınov atalǵan bastamalardyń júzege asýy úshin kóp jumys atqardy jáne katalogtiń jaryqqa shyǵýyna tolyqtaı jetekshilik etken.

Katalogke Ulttyq ortalyqtyń qory­nan 247 kóne túrki, arab, parsy, shaǵataı, tatar tilindegi qoljazbalar, lıtografııa men tıpografııadan jaryq kórgen kitaptar engizildi. Kitaptar Qazaqstan, Túrkııa, Úndistan, О́zbekstan, Reseı, Mysyr jáne t.b. elderde shyqqan. Qoljaz­ba kitaptardyń, lıtografııalyq jáne tıpografııalyq baspa kitaptardyń bıblıografııalyq tizimin jasaý úlgisi osy bir katalogke toptastyryldy. Bul basylymnyń ereksheligi bolyp tabylady. Katalog bolashaqta elimizdiń kitaphanalaryndaǵy sırek qorlardaǵy arabografııalyq kitaptardyń katalogin jasaýǵa úlgi bolady. Muny ortalyq dırektory Jandos Boldyqov aıtyp berdi.

«Osmanly arhıviniń 600 jyldyq tarıhy bar, qory 95 mıllıonǵa jýyq, Osman ımperııasymen jáne 40-tan astam memlekettiń tarıhymen baılanysy bar qujattar saqtalǵan. Jumys barysynda ekspedısııa músheleri Osmanly arhıviniń negizgi qorymen, restavrasııa jáne sandyq formatqa kóshirý bólimderiniń jumystarymen tanysty. Kóptegen zamanaýı tehnologııany paıdalanatyndyqtan arhıvtiń jalpy damýy óte jaqsy deńgeıde», deıdi  J.Boldyqov.

Osmanly arhıviniń qoryn zertteý barysynda 27 qordan, 248 is (1110 betke jýyq) Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan tarıhyna  qatysty arhıvtik qujattardyń kóshirmesi alynǵan. Olardyń ishinen Qazaqstan tarıhyna qatysty birqatar mańyzdy qujatty ataýǵa bolady. Mysa­ly, Buhara hany Ábý Feız Seııd Muham­medtiń túrik sultanyna jazǵan haty, Reseı ımperııasynyń terrıtorııasynan Osman ımperııasynyń terrıtorııasyna qazaqtardyń kóshýi týraly qujattar, Buhara hany Muhammed Masým hannyń qazaqtarmen birge Reseı memleketine qarsy áskerı áreketteri týraly Osman sultanynyń atyna jazylǵan haty, Parsy shahy Nasyreddınniń Ortalyq Azııadaǵy ferǵana, qypshaq, qyrǵyz jáne qazaq túrki taıpalarymen qarym-qatynasyna qatysty qujattar, Buhara bıleýshileriniń, onyń ishinde Muhammed Masým hannyń Osman men Buhara handyǵynyń arasyndaǵy elshilerdiń júrgen jol marshrýttary jónindegi qujattary, Reseımen qarym-qatynasy, qazaqtar men tatarlardyń jaǵdaıy týra­ly jáne t.b. qujattar anyqtalyp, kóshirme nusqasy elge jetkizildi.

Súleımanııa meshiti medreselerinde qurylǵan kitaphanada 106 toptamada 70 myń tomǵa taıaý jazba jáne 120 myń tomdaı baspa eskertkishter jınaqtalǵan. Súleımanııa kitaphanasynyń qorynda Qazaqstan tarıhyna qatysty óte mańyzdy kóne jazbalar saqtalǵan. Kitaphananyń dırektory Hýseın Kýtan qordyń qalyp­ta­sýy men qoldanyp otyrǵan jańa ınnovasııa­lar týraly keńinen baıandapty. Jalpy, kitaphananyń qory búkil Túrkııa elinen jeke jáne memlekettik qorlardan jınaqtalǵan, ol óte kúrdeli aýqymdy jumys bolǵan.

Súleımanııa kitaphanasyndaǵy iz­des­tirý-zertteý jumystary kezinde qa­zaq jerinen jáne Ortalyq Azııadan shyqqan ortaǵasyrlyq avtorlardyń 19 eńbegi (3560 bet) anyqtalyp, kóshirmesi alyndy. Alynǵan ortaǵasyrlyq shyǵarmalardyń ishinde ál-Farabıdiń «Kıtab al madhal ıla sana al Mýsıkı» qoljazbasy bar. Eńbek ál-Farabıdyń qoljazbasynyń túpnusqasymen salys­tyrylyp kóshirilgen, hıjra boıynsha 655 jyly 12 djamadı aýval, grıgorıan kúntizbesi boıynsha 1257 jyldyń 3 maý­symy, dúısenbige sáıkes keledi. Odan basqa Ahmad ál Býnı ál Malıkıdiń «Hıdaıatýl Kasydın ýa Nıhaıatýl vasılın», Sharafýddın álı Tımýrdiń «Tımýr-ve Tarıkatı Chıngız ıasası», avtory belgisiz «Zıkr-ı zýhýr Chıngız han», Hýsam ad dın Syǵnakıdiń «An Nıhaııa fı Sharh ál hıdaıa» jáne t.b. elimizdiń tarıhyna qatysty qundy qoljazbalar men kitaptardyń kóshirmesi alyndy.

Is-sapar kezinde tabylǵan qundy qoljazbalardyń biri – XIV ǵasyrda altyn áriptermen jazylǵan Altyn Orda hany О́zbek hanǵa tıesili Quran. Quran Kárimdi 1318 jyly belgili kallıgraf Badr Hamadanı raıhon jáne ıdjaza kallıgrafııasynda altyn sııa­men jazǵan. Bul Qurandy Ilhanıd memleketiniń hany Oljaıtý О́zbek hanǵa syılaǵan. Qurannyń alǵashqy betterinde «Sultandardyń sultany, moǵol-qypshaqtardyń bıleýshisi О́zbek hanǵa» degen jazý bar. О́zbek han 1320 jyly ıslam dinin qabyldaıdy, osy Quran Ulyq ulys ıaǵnı, qazaqtarǵa musylman dinin qabyldaýǵa  úlken áser etti degen boljam aıtýǵa bolady.

Atalǵan Quran Kárimniń mańyzdy­lyǵyn eskere otyryp, onyń kóshirmesin alý Súleımanııa kitaphanasy ókilderiniń usynysy boıynsha memlekettik ýákiletti organdarynyń jáne eki eldiń mádenıet mınıstrlikteriniń tikeleı kelisimderi negizinde júzege asyrylǵan.

Ystanbul qalasynda Ulttyq orta­lyq qyzmetkerleriniń Mımar Sınan ýnı­versıtetiniń professory, belgili shoqaı­tanýshy ǵalym Ábdýaqap Qaramen kezdesýi de ótken. Onyń muryndyq bolýy­men Túrkııadaǵy qazaqtar arasynda esimi eleýli aqyn, jazýshy Zeınel Súrmeliniń (1920-1995 jj.) uly Mahmýd Súrmeli Ulttyq ortalyq qoryna kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan ákesiniń túpnusqa qoljazbalaryn, shamamen 1500 óziniń óleń joldaryn, sol kezdegi búkil álemdegi qazaq qaýymdastyǵymen almasqan hattaryn jáne jeke qujattaryn resmı túrde tapsyrdy.

Hattardyń ishinde arab emlesimen syrttaǵy qandastarǵa arnalǵan Qazaq­stannan shyǵatyn «Bizdiń Otan», keıin­nen «Shalqar» atty gazettiń redaktory, belgili jýrnalıst-jazýshy Ýaqap Qy­dyr­hanovtyń Zeınel Súrmelige jazǵan haty da bar. Mahmýd Súrmeli: «Ákemniń qujattarynyń týǵan elge oralýyn úlken baqyt dep sanaımyn jáne zertteýshiler úshin qoljetimdi bolǵanyn qalaımyn» dep aǵynan jarylypty.

Túrkııa eline jasalǵan ǵylymı-izdes­tirý sapary ult rýhanııatyna eleýli úles qosty. Nege deseńiz, mańyzdy tarıhı derekter anyqtaldy, olardyń elektrondy kóshirmeleri elimizge ákelindi, sheteldik áriptesterimizben tyǵyz baılanys ornatyldy. Aldaǵy ýaqytta da Túrkııanyń mekemelerimen ǵylymı jáne basqa baǵyttarda birlesip jumys isteý kelisildi. Bul arhıvshiler úshin taptyrmas múmkindik!

Sońǵy jańalyqtar

Qosymshanyń kómegi eleýli

Qoǵam • Búgin, 23:07

Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Tarıh • Búgin, 23:01

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Búgin, 22:59

Koreı teatrynyń torqaly toıy

Teatr • Búgin, 22:58

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Búgin, 22:56

EcoStudentKZ: Jastar judyryqtaı jumyldy

Ekologııa • Búgin, 22:52

Sheberler sherýi

О́ner • Búgin, 22:50

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Uqsas jańalyqtar