Qarashekpendiniń qazaq jerin otarlaýy

Bul sharýa 1861 jyly 16 aq­panda Reseıde basybaılylyq quq­yqty joıýǵa baılanysty júzege asty da, osydan keıin orys sharýalary qazaq jerine kóshýdi bastady.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Zııabek Qabyldınov: «1861 jyly Reseı sharýalary basybaıly táýeldilikten qutylǵan soń olarǵa ómir súretin jer kerek boldy. Reseı úkimeti bul máseleni sheshýdiń joly sharýa­lardy qazaq dalasyna kóshirý dep sheshti», deıdi. Shyn máninde, bul sharýany iske asyrý arqyly Reseı úkimeti:

birinshi – sharýalardy jappaı kóshirse, úkimet bolýy múmkin ártúrli tolqý-úrkýden qutylady;

ekinshi – Reseı qonys aýdarǵan sharýa orys-slavıandar arqyly jat jerge óziniń senimdi tiregin qalyptastyrady;

úshinshi – sharýalar arqyly jergilikti halyqty qatań baqy­laý­da ustaý múmkindigine ıe bolady;

tórtinshi – kóshpeli halyq­tardy orys sharýalarynyń ús­temdigi arqyly otyryqshy jurt­qa aınaldyrýdy iske asyrady;

besinshi – musylman dinindegi halyqtardy shoqyndyrý isine hrıstıan sharýalardy paıdalanady;

altynshy – qazaq dalasyna orys sharýalaryn qonystan­dy­ryp, ımperııa múddesi úshin dalany baı astyqty alqapqa aınaldyrý kózdeldi (bul sharýany keńes odaǵy iske asyrdy);

jetinshi – otarlanǵan jer­lerdiń qaýipsizdigi úshin orna­tyl­ǵan bekinister men orys-kazak áskerı jasaqtaryn azyq-túlik, as-aýqatpen qamtý isine sharýalardy májbúrleıdi;

segizinshi – Reseıdiń ishki ólkelerindegi kedeı sharýalardy qazaq dalasyna jappaı kóshirý úshin, «jańa jerde tamasha ómir súr» deıtin uran tastap, olardy eliktiretin úgit-nasıhat júrgizdi. Osy baǵytta sharýalarǵa taratý úshin 6,5 mln dana kitapsha basyp shyǵaryldy.

Onyń syrtynda 1880 jyly Reseıde astyq shyqpady. Eldi asharshylyq jaılady. Salda­rynan qazaq jerine qonys aýdarýshylar sany kúrt kóbeıdi. Osyǵan baılanysty 1881 jyly qonys aýdarý týraly ereje qabyldandy da, atalǵan ereje 1889 jyly qaıtadan tolyǵyp, kóshi-qon bu­ryn­ǵydaı retsiz júrgizilmeı, qa­ra­shekpendiler qonystanýǵa ar­nalǵan jerlerge ǵana ádeıilep ji­berildi.

Osylaı qazaq jerine jerik bolǵan (Teljan Shonanuly) patsha ákimshiligi zorlyqtyń ne túrin oılap shyǵardy. «Qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa» demekshi, qazaq jerin tartyp alýdyń alýan túri oılastyrylyp, zań júzinde syrttan qonystanǵan kelimsekterdiń paıdasyna sheshilý jaǵy qarastyryldy.

«Artyq jer» dep Qonys­tan­dyrý basqarmasynyń meke­mesi jergilikti halyqtyń paıdalanýynan alyp, Reseıden aǵyl­ǵan mujyqtarǵa berip ta­ýysqan soń, endi eginge jaramsyz ja­ıylymdyq jerlerge jar­mas­ty. Qalaıda buratana sana­ǵan halyqty jaıly orynnan qýyp, taqyr men shólge bostyrý­dy kózdedi. Olardyń bosaǵan je­rine mujyǵyn ornalastyrý qar­qyny órshı tústi (О́mirzaq Oz­ǵanbaı.«Rýh kúreskeri», Alma­ty, Nurly Álem, 2010 j. 47-b).

Osy bir qazaq dalasyna qo­nystanǵan qarashekpendi orys derekterinde «volnye kolonızatory» dep atap, otarlaý saıasatyn óte tııanaqty júrgizdi jáne oǵan qatty mán berdi. Iаǵnı patsha qazaq jerine orys-kazak áskerinen góri orys mujyǵyn qonystandyrý áldeqaıda tıimdi ekenin bildi.

Tarıhshy akademık Mámbet Qoıgeldıev: «Patsha qazaq dala­syna orys sharýalaryn qo­nys­tandyrý arqyly otarlaýdyń eń bir kúrdeli máselelerin sheshti. Atap aıtqanda:

jerge muqtaj sharýalarǵa jer taýyp berip, táýeldilikten qutylý;

jańadan qonystanǵan sharýalar arqyly jańa ólkeni Reseıdiń otarlaý saıasatynyń tiregine aınaldyrý;

sharýalardy kóbeıtý arqy­ly jergilikti qazaqtardyń qarsy­ly­ǵyn shashyratý;

bolashaqta qazaq jerin tyrp ete almaıtyndaı ımperııanyń quramdas bóligi retinde ustaýdy oılady, – dese (Alash qozǵalysy. Almaty, «Sanat», 1995. 26-b), taǵy bir otandyq tarıhshy Ti­leý Kól­baev: «Patsha úkimeti Reseı qazaq jerine orys mu­jyq­taryn qonystandyrý arqyly:

orys sharýalaryn memlekettiń áleýmettik-saıası tiregine aınaldyrý arqyly Orta Azııaǵa plasdarm ashty;

qazaqtyń jer baılyǵyn tonap, eldi shıkizat kózine aınaldyr­dy;

orystardyń sanyn arttyrý arqyly jergilikti halyqty máńgúrttendirdi, – degen tujyrym aıtady.

Osylaı otarlaý saıasaty qar­qyndy júrgizile bastaǵan 1875 jyly Batys Sibir general-gý­ber­natorlyǵyna asa jaýapty is­terdi oryndaý úshin aq patsha eń senimdi sheneýnigi N.Balkashındi jiberdi. Ol 1878-1880 jyldary Aqmola, Semeı, Jetisý oblystaryn aralap, sharýalardy qonystandyrýdyń barlyq baǵyt-baǵdaryn aıqyndap shyqty. О́zi­men birge qarýly jasaq er­tip kelip qazaqtardy shuraıly je­rinen túre qýyp tastady.

Zertteýshi T.I.Sedelnıkov «Borba za zemlıý v Kırgızskoı stepı» degen eńbeginde: «Qazaq jerine orys sharýalaryn qonys­tandyrý HVIII ǵasyrda bastalyp, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aıaqtaldy. Osy kezde qazaqtardan eń qunarly degen 10 mln desıatına jer tartyp alyndy», deıdi (Kereıhan Amanjolov «Túrki halyqtarynyń tarıhy» Almaty, «Bilim» 1999 j.125-b).

Qazaq dalasyna jańadan kóship kelýshiler jaıly orys etnografy A.N.Maksımov bylaı deıdi: «Másele mynada, alǵashqy qonys aýdarýshylar orys halqynyń asyl tektileriniń qataryna jata qoımaıtyn, kerisinshe, alys qıyrǵa shyǵatyndar jeńil tabys kózin izdegender, óz jeke maq­satyna jetý jolynda eshte­ńeden uıalmaýǵa úırengender, sondaı-aq ol jaqqa óz elinde qylmys jasap, otanyn tastaýǵa májbúrlengen qylmyskerler edi», – dese, (Mak­sımov A.N. Rýsskıe ınorod­sy. Máskeý, 1901. St-115) Dala general-gýbernatorlyǵy tarapynan 1888 jyldan bastap jaryq kórgen gýbernatordyń kóz-qulaǵy «Dala ýalaıatynyń gazeti» 1902 jyl­dyń ortasyna deıin Ombyda shyǵyp turdy. Osy gazettiń alǵashqy sandarynyń birinde qazaq dala­syna saıahat jasaǵan fransýz Ejen Vogıýeniń kórgen-bilgeni jaryq kór­gen. Iаǵnı fransýz saıahatshysy qazaq jerine jańadan qo­nystanyp jatqan orys sharýalaryna kez bolady. Olar Tambov ólkesiniń mujyqtary eken. Ejen Vogıýe qarashekpendiden: «Sen­der óz otandaryńnan jyraq ket­tińder, ókinbeısińder me?» dep suraıdy. Analar: «Bizdiń ota­nymyz bul jerge bizben birge kóship keldi», dep ózderiniń otarshyldyq pı­ǵylyn ashyq aıtady.