Tórtinshi munaı óńdeý zaýyty qajet pe?

«Atameken» UKP basshysy Ra­ıym­bek Batalov elimizde taǵy bir zaýyt salynýy kerek dep esepteıdi. Onyń sózine qa­raǵanda, tórtinshi MО́Z-di salý maýsymdyq dızel oty­ny tap­shylyǵy problemasyn sheshedi.

«Dızel otyny – egin jumys­ta­ryn júrgizý men azyq-túlik qa­ýip­­sizdigi úshin nómiri birinshi ónim. Sondyqtan qazirgi geosaıası jaǵ­­daıǵa qaraı otyryp, eń birinshi kezek­­te ózge elderdiń dızel ónim­deri­ne táýeldilikten arylýy­myz kerek. Bizdegi munaı óńdeý zaýyt­tary­nyń qýaty jetkiliksiz. Taǵy da bir­neshe shaǵyn zaýyt tur­ǵyzý qajet. Múmkin, taǵy bir zama­naýı ir­i munaı óńdeý zaýyt salý qajet shyǵar. Bul úshin sapaly taldaý júrgizgen jón bolady», deıdi R.Batalov.

Energetıka mınıstri Bolat Aq­sholaqov tórtinshi MО́Z-di sal­ǵansha, onyń ornyna Shymkent mu­naı óńdeý zaýytynyń qýat­ty­ly­ǵyn arttyrý kerek dep esep­teıdi. Onyń aıtýynsha, bul óńir – munaı ónimderin tutyný­dyń negizgi naryǵy. Al zaýytta qýat­tylyqty arttyrýǵa baılanysty qajetti jaǵdaı bar.

«Ol áý basta jylyna 12 mln tonna munaı óńdeıdi dep jobalanǵan. Jalpy zaýyt sharýashylyǵy jáne zaýyttyń terrıtorııasy kásip­oryndy birtindep keńeıte tú­sýge múmkindik beredi. Jańa zaýyt salý áldeqaıda qymbatqa túsedi. Odan da bar zaýyttyń óndirisin arttyrǵan durys», dedi mınıstr.

Onyń sózine súıensek, birden 12 mln tonnalyq qýattylyqqa jetkizý mindet emes. Ári ondaı mólsherge tap qazir qajettilik te joq. Vedomstvo basshysynyń paıymdaýynsha, jylyna 2-3 mln tonnaǵa kóbeıtý (sonda jylyna 9 mln tonna qýattylyq bolady – red.) – qolaıly nusqa. Alaıda munyń ózi qabyldanǵan sheshim emes. О́ıtkeni elimizde otyn kólemi jetkilikti jáne Qazaqstanda bul ónim úshin eksport naryǵy da asa úlken emes.

«Ortalyq Azııa otyndy kóp tutynbaıdy, al Reseıdiń óz óndirisinde profısıt bolyp jatyr», deıdi ol.

Jaqynda ǵana qytaılyq PetroChina munaı-gaz kompanııasy­nyń vıse-prezıdenti Hýan Iýnch­jan men «QazMunaıGaz» basshysy Maǵzum Myrzaǵalıevtiń kezde­sýinde (onlaın) birneshe taqyryp kóterildi. Onyń ishinde Qytaıǵa munaı jetkizý kólemin arttyrý, geologııalyq barlaý salasyndaǵy kooperasııa máselelerimen qatar, Shymkent MО́Z-iniń qýattylyǵyn arttyrý jaıy da bar.

Mamandar qýattylyqty arttyrý óz aldyna, áýeli shıkizat problemasyn sheship alý keregin aıtady. Telegramdaǵy ENERGY MONITOR kanalynyń jazýynsha, qazir Qyzylordadaǵy munaı óndirisi jylyna ortasha 6 paıyzǵa tómendep jatyr.

«Eger 2007 jyly Qyzylorda 11,7 mln tonna munaı óndirse, 2022 jyly 4,2 mln tonnadan da az ón­diris jasaý josparlanyp otyr. So­nymen qatar Pavlodar MО́Z-ine jetkizilip otyrǵan reseılik munaı kólemin Qazaqstan-Qytaı munaı qubyry arqyly aýys­tyrý kerek. Jalǵyz sheshim – qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyttaryn shıkizatpen qamtamasyz etý jáne Qytaıǵa qazaqstandyq munaı eksportyn qazirgi 1 mln tonnadan 10 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý maqsatynda qýaty jylyna 20 mln tonnaǵa deıin jetetin jańa «Atyraý – Keńqııaq» munaı qubyryn salý qajet bolyp tur. Bul – Reseı munaıynyń Qazaqstan arqyly Qytaıǵa jylyna 10 mln tonna kóleminde tranzıtin esepke almaǵandaǵy esep. Qytaılyq ınvestorlardy qansha jerden jaqsy kórmesek te, olar Qazaqstannyń ishinde munaı qubyrlaryn salyp, munaıdy qazaqstandyq MО́Z-derge ózindik qunymen para-par deńgeıde jetkizip beredi (óndiristiń 70 paıyzyna deıin), MО́Z-derdi modernızasııalaýǵa qatysady», dep jazady kanal sarapshylary.

Sarapshylardyń dereginshe, 2016 jyly eldegi úsh iri MО́Z benzın boıynsha naryq qajettiligin – 70 paıyzǵa, dızel boıynsha – 90 paıyzǵa, al áýe kerosıni boıynsha 50 paıyzǵa jaýyp turdy. 2018 jylǵy jańǵyrtýdan soń (quny 6 mlrd dollar bolǵan) úsh MО́Z ishki naryq qajetin 100 paıyzǵa óteı bastady. Byltyrǵy KazEnergy baıan­damasy boıynsha elimizde 2050 jylǵa deıin janar-jaǵarmaı, áýe kerosıni jáne dızel boıynsha tapshylyq bolmaıdy.

«QazMunaıGaz» basqarma tóraǵasy­nyń orynbasary Arman Qa­ıyr­denovtyń aıtýynsha, ásire­se, Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyz­stanmen shekaralas aımaqtar­daǵy suranys joǵary. Atalǵan el­der­den keletin júk kólikteriniń Qazaqstandy tranzıttik janarmaı núktesi retinde paıdalanýy dızel otynyna degen suranysty arttyra túsken. Bul rette dızel otynyn kontrabandalyq jolmen shyǵarý máselesi de bar. Dızel otynynyń bólshek baǵasy Reseıdegi baǵadan 1,5 ese arzan. Sonyń saldarynan qazaqstandyq arzan baǵa kórshi elderdiń naryǵyn avtomatty túrde sýbsıdııalap otyr. Mamandardyń aıtýynsha, dızel otynyn qazirgi tutyný kórsetkishi 2020 jylmen salystyrǵanda 800 myń tonnaǵa ósken. Pandemııa jylynda 4,7 mln tonna tutynylsa, bıyldyń qorytyndysy boıynsha 5,5 mln tonna dızel otyny satyp alynady degen boljam bar.

«KTK-nyń qaıta-qaıta toqtap qalý táýekeline baılanysty tórtin­shi iri MО́Z qurylysyn bas­taý ıdeıasy týyndaıdy. Qazir bizdiń búkil muna­ıymyz Reseı terrıtorııasy arqy­ly eksporttalady, al kenetten ol mar­shrýt toqtap qalǵan jaǵdaıda bar­lyq munaıdy nelikten ózimizde óńdemeske. Tórtinshi iri MО́Z-diń qa­jettiligi munaı ónimderin eksportqa shyǵarý boıynsha ǵana týyndaıdy. Teo­rııada bul óte jaqsy bıznes-múm­kindik. Biraq ol úshin naryqty zert­teý kerek: kórshiles elderden j­aqyn 5-10 jylda suranys bola ma? Syrttan suranys bolsa, salýǵa qar­jylyq múmkindik bolsa, nege salmas­qa. Biraq bul jerde nazar aýda­rar­lyq mańyzdy jaıt bar, ony memle­ket aqshasyn tartpaı, jeke ınves­tor salsyn. Zaýyt qurylysyn bıznes qana jedel ári tıimdi júzege asyr­ady», dep pikir bildiredi Energy Analytics kanaly.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, 2021 jyldyń qorytyn­dysy boıynsha 85,7 mln tonna munaı óndirilgen. Sonyń 67,6 mln tonnasy eksporttalyp, 17,1 mln tonna munaı qaıta óńdelip, 13,1 mln tonna munaı ónimderi óndirildi. Bul rette byltyr jyl boıy iri úsh munaı óńdeý zaýytynda 4,8 mln tonna avtobenzın, 4,9 mln tonna dızel otyny, 0,6 mln tonna áýe kerosıni, 0,24 mln tonna mazýt shyǵaryldy.

Al 2022 jyldyń 12 shildesinen bastap munaı ónimderiniń eksportyna jańa tyıym engizildi. Bul týra­ly Energetıka, Qarjy, Ishki ister mınıstrlikteri jáne UQK bir­les­ken buıryq daıyndaǵan edi. Buı­ryq aıasynda el aýmaǵynan avtoben­zın, dı­zel otyny jáne munaı ónim­deri­niń jekelegen túrlerin avtomo­bıl­men alyp ketýge tyıym salyndy.

2022 jyldyń 9 aıynda Atyraý MО́Z-i 4,2 mln tonna munaı óńdegen. Bul – byltyrǵy josparlaýdan 112 myń tonnaǵa joǵary kórsetkish. Sonyń ishinde 1 mln tonna avtobenzın, 1,2 mln tonna dızel otyny, 114 myń tonna áýe kerosıni jáne óz­ge de munaı ónimderi óndirilgen. Shym­kent MО́Z-i bıylǵy 7 aıda 3,5 mln tonna munaı óńdedi: 1,2 mln ton­na – avtobenzın, 1,1 mln tonna – dı­zel otyny, 204 myń tonna – áýe ke­rosıni jáne basqa da munaı ónimderi bar.

Al munaı óndirisiniń jalpy málimetine keler bolsaq, 17 qazan kúni elimizde 200 myń tonna munaı jáne gaz kondensaty, 113,6 mln tek­she metr gaz óndirilgen. Munaı óń­deý zaýyttarynda 47,9 myń tonna mu­­­naı qaıta óńdeýden ótken. Mu­naı­­­dyń naryqtaǵy baǵasy ázirge tó­men, 17 qazandaǵy jaǵdaı boıyn­sha WTI munaıy – barreline 85,46 dollar bolsa, Brent markaly munaıdyń bar­reli 91,62 dollarǵa baǵalanyp otyr.