Jańanyń jarshysy men jaqsynyń jaqtaýshysy bolǵan aqparat maıdangerleri úshin jýrnalıstıka salasy qyzyǵy kóp bolǵanymen de qaýip-qateri qatar júretin orta.
Qazirgi saıası talaptarǵa qaraı medıa sferadaǵy keı jýrnalıstter úkimettiń monopolııasyna, ıakı saıası kúshtiń nemese qandaı da bir bedeldi tulǵanyń qolshoqparyna aınalyp jatady. Saıyp kelgende, sol úkimettiń dáripteýshi kúshi ne nasıhattaýshysy bolyp shyǵa keledi.
Alaıda, kópke topyraq shashpaı qarasaq, jýrnalıstıka mamandyǵynyń shynaıy qyzmetkeri bolyp, osy salanyń mamany retindegi adal nanyn joǵaltpaǵan jandar da jeterlik. Shyndyq dep shyryldap, jabýly qazannyń betin ashpaq bolǵan kóptegen medıa mamandary quzyrlylardyń qolynda qyspaqqa qalyp, tipti ómirine qaýip tónip jatatyn jaǵdaılar da jıi kezedesedi. Osyndaı kezde, «aqparat atty maıdannyń jaýyngerleri bolyp júrgen jýrnalıstterdiń erkindigi bar ma?» degen saýal eriksiz týyndaıdy.
Jýrnalısterdi qorǵaý komıtetiniń (Committee to Protect Journalists) málimetine qarasaq, 2018 jyldyń basynan beri álemde 71 medıa qyzmetkeri óltirilgen. Olardyń 19-ynyń óltirý motıvi anyqtalmaǵan. Sondaı-aq jýrnalıstter úshin qaýipti elder qataryn Aýǵanstan kósh bastap tur. Onda bir jylda 15 medıa qyzmetkeriniń ómiri qıylǵan, mundaı elderdiń qatarynda Qazaqstan da bar. Osy komıtettiń paıymdaýy boıynsha, Qazaqstandaǵy jýrnalıstıka sfera «erkin emes» degen statýsty ıelenip tur. El ishinde saıasatqa qarsy shyqqany úshin qýdalaýǵa, quqyǵynan aıyrýǵa beıim. Oǵan Qazaqstandaǵy Ratel.kz redaksııasyn sotqa tartylýy mysal bola alady.
Medıa salasynda kópjyldyq tájirıbesi bar aǵylshyn jýrnalısi, álemniń 30 elinde ókildigi bar Ethical Journalism Network uıymynyń prezıdenti Aıdan Ýaıttyń aıtýy boıynsha, búgingi tańda álemde kommersııalyq turǵydan ózin-ózi qamtamasyz etetin medıa uıymdardyń azaıyp ketken. Al olardy qarjylandyratyn uıymdar men saıası qozǵalystar óz maqsatynda paıdalanǵysy keledi. Al jýrnalısttiń erkindigi – onyń basty qundylyǵy.
«Demokratııa» atalynatyn memleketter sanatyndaǵy Qazaqstannyń sóz bostanyǵy keremet dárejede emes eken. Oǵan dálel, Reporters Without Borders halyqaralyq uıymy jasaǵan sóz bostandyǵy boıynsha elder reıtınginde Qazaqstan jyl saıyn tómenge túsip barady. Bıyl Qazaqstan 180 eldiń ishinde 158 orynda tur, ıaǵnı Qazaqstan sóz bostandyǵy kóp shektelgen 25 eldiń qatarynda. Al bul statıstıka boıynsha Túrkııa eli alyńǵy orynda tur. «Shekarasyz tilshiler» uıymy zertteý nátıjesiniń qorytyndysyna súıene otyryp, «qazirgi TMD, onyń ishinde Qazaqstan, sóz bostandyǵy boıynsha Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka deńgeıine deıin túsip ketken, oǵan dálel, elde negizgi oppozısııalyq gazetter jabyldy, qalǵandary zań qysymynan soń tarap jatyr» deıdi. Al Astana qalasynda Qazaqstanda «táýelsiz BAQ pen jýrnalısterge qysym bar, sóz bostandyǵy shekteledi» degen málimdemelerdi birneshe ret joqqa shyǵarǵan.
Jańa Qazaqstannyń irgetasy qalanyp jatqan ýaqytta prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Bul óte ózekti másele. Bul máseleni jaqsylap qaraýymyz kerek. Men úkimetke tıisti tapsyrma beremin. Keleshekte, eger qajet bolsa, jýrnalısterdiń mártebesi týraly tıisti zań qabyldaımyz. Ne bolmasa, men ózim prezıdent retinde sheshim qabyldaımyn», degen pikiri osy máseleniń joǵary bıliktiń qulaǵyna jetip, aldaǵy ýaqytta qandaı da bir áreket bolady degen úmit otyn uıalatqandaı.
El múddesin túgendep, halyq jaǵdaıyn jalaý etetin jýrnalıstterdiń óz erkindikterin talap ete almaýy oılandyratyn másele. Sóz bostandyǵy bolsa, saıasattyń qolshoqparlary da azaıar ma edi.
Móldir NÚSIPJAN,
Turan ýnıversıteti Jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdenti
