Qaıran, Shoqan qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda qazaqqa máńgi sarqyp taýysa almaıtyn izgilik syılap ketti emes pe? Qusmurynda týyp, Kóshentoǵanǵa jerlengen ǵalamat ǵalymnyń beıiti Jetisý topyraǵyn qunarlandyryp jatqandaı. Qalaı desek te tarıhtan áýlıe emespiz. Biraq bir biletinimiz Shoqan qazaq tarıhyn myńjyldyqtarmen baılanystyrǵan tulǵa. Búginde onyń kózindeı bolyp Shanhanaı aýyldyq okrýginde Sh.Ýálıhanov atyndaǵy «Altynemel» memlekettik memorıaldy mýzeıi tur. Rýhynyń elesindeı esti estelikterge toly mádenı ordanyń ishi sýyq bolǵanymen, qundylyqtarǵa toly. Jaqynda sol jádigerlerdi kózben kórip qaıtqan bolatynbyz. Endigi áńgime sol jaıynda.
Ǵalymnyń Qashqarııa saparyna ózimen birge alyp barǵan tapanshasy men sol jaqtan taǵyp kelgen parsha belbeýi tur. Shoqannyń júrip ótken joldary beınelegen, 250 kg qoı júninen jasalǵan gobelen kilem mýzeıge kirgennen kóz tartady. Sondaı-aq Shoqannyń qazaq dalasyna Reseıden arnaıy alǵyzyp oqyǵan «Sovremennık» jýrnalyn da mýzeı jádigerleriniń arasynan kórýge bolady.
Senesiz be, qansha jyl ótse de qazaqtyń aıaýly perzentine degen aýyldyń qurmeti azaıǵan emes. Ejelgi dáýirmen enshiles eńbekterin tereń tanı túsýge degen qulshynys qoǵamda artpasa kemigen joq. Jýyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Jetisý oblysyna kelgen saparynda «Biz Shoqandy álemdik deńgeıde dáripteýimiz kerek» dep, ulylar jatqan tarıhı oryndardy urpaqqa únemi tanystyrý kerektigin aıtqany kóptiń nazaryn Shoqantanýǵa qaıta bir márte aýdardy deýge bolady. Sodan beri memorıaldy mýzeıde qarbalas tirshilik bastalyp, murajaı janyndaǵy ǵylymı-mádenı ortalyqty jóndeý jumystary qolǵa alynyp jatyr. 90-shy jyldardyń toqyraýynda qaraýsyz qalǵan ǵımarat ábden tozyp, qıraýdyń aldynda turdy. Oǵan deıin Ýálıhanov eńbegin zerdeleýge kelgen ǵalymdardyń ornalasýyna múmkindik beretin qonaqúı, konferensııa zaly, ashanasy jumys istegen nysanǵa qaıtadan kóńil bóline bastaǵanyna aýyl turǵyndary dán rıza.
Jalpy, mamandardyń aıtýynsha bıyl da «Altynemel» memorıaldy mýzeıinen kisi aıaǵy úzilmepti. Mýzeı dırektory Maral Rahatovanyń sózine súıensek, munda jylyna 2 500-deı adam kelip ketedi. Sonyń ishinde shetelden de at aryltyp keletinder de bar. Atap aıtqanda, Shvesııa, Japonııa, Reseı, Eýropa elderinen saıahatshy ǵalymdar, jýrnalıster de kelgen. Mundaǵy eskponattar sany 1 058 bolsa, sonyń 758-i – negizgi qor. Mýzeıde Shoqannyń ata-babasy, balalyq shaǵy men ósken ortasy, Shoqannyń estelikteri, ǵylymı zertteýleri týraly qundy dúnıelermen tanysýǵa bolady. Sol sııaqty jádigerler ishinde Ýálıhanovtar otbasynyń tutynǵan turmystyq zattary – mys tabaqsha, aq metall qasyq, burysh untaqtaǵysh ta bar.
Shoqannyń Qashqarııa saparynan taǵyp kelgen belbeýi asa qundy jádigerler qatarynda sanalady. Alǵashynda bul belbeý Ortalyq mýzeıde bolǵan. Keıin «Altynemel» mýzeıi qurylǵanda bul mura osy mádenıet nysanyna tapsyrylǵan. Sodan keıingi 40 jylǵa jýyq ýaqyttan beri parsha belbeý «Altynemel» mýzeıiniń kórnekti jádigerine aınalǵan. Taza qytaı jibeginen jasalǵan belbeý bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, óziniń kórnekti keıpin joǵaltpaǵan.
Buǵan deıin aıtyp ótkenimizdeı, mýzeıde Peterbýrgtan shyqqan «Sovremennık» jýrnalynyń 1 858 jylǵy sany da kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady. Qashqarııa saparynan oralǵannan keıin qyzmette júrgende oqyǵan jýrnaly ma, álde emdelýge elge oralǵannan keıin alǵyzdy ma, ony tap basyp aıtý qıyn. Degenmen Shoqannyń jazýshy Fedor Dostoevskııge jazǵan hattarynyń birinde orys basylymdaryna qatysty aıtatyn tusy bar ekeni esimizde: «Álginde aıttym ǵoı: oqıtyn esh nárse joq. Sondyqtan maǵan «Vremıany» jibere kórińiz, keıin eseptesermiz, al eger qarjyń bolsa, men úshin «Sovremennıkke» jazyl», – dep jazady Shoqan dosy F.Dostoevskııge 1862 jyldyń 15 qazanynda jazǵan hatynda. Ne de bolsa, bul qazaq dalasyna orys dostary arqyly alǵyzǵan jýrnal bolýy bek múmkin.
Kirgennen kóz tartatyn mýzeıdegi gobelen kilem – sýretshi Shámil Qojaqanovtyń týyndysy. Murajaıdyń ashylýyna arnaıy daıyndalǵan kilemde órnekti matamen Iаrkend, Qashǵar, Qulja, Altynemel, Qapal, Vernyı, Aıagóz, Semeı qalalarymen Shoqannyń júrip ótken joldary beınelenip tigilgen. Mýzeı mamandarynyń aıtýynsha, kilemge 250 kg qoı júni jumsalǵan. Gobelenniń uzyndyǵy 10 metr, kóldeneńi 6 metr.
Mýzeıde «Chokaný Valıhanový» degen jazýy men «1858» degen jyl belgisi bar Shoqannyń tapanshasy tur. «Shoqan Ýálıhanovtyń patshalyq Reseı úshin tabysty atqarǵan isiniń biri – Qashqarııa sapary. Asa mańyzdy ári kúrdeli mindetti atqarýshy adam retinde Shoqanǵa ózin qorǵaý úshin arnaıy osy tapansha berilgen kórinedi.
«Bul jádigerdi 1958 jyly qazirgi Almatydaǵy Memlekettik ortalyq mýzeıi Gennadıı Vasılevıch Popov degen azamattan 100 rýblge satyp alypty. G.V.Popovqa qarýdy 1936 jyly Ospan esimdi qazaq tanysy syıǵa tartqan eken. Bul jádiger bizge Almatydaǵy Memlekettik Ortalyq mýzeıden Sh.Ýálıhanovtyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı, osy mýzeı ashylǵanda qorymyzǵa tabys etilgen», deıdi M.Rahatova.
Shoqannyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn keńinen nasıhattap, jádigerlerdi jan-jaqty tanystyrý maqsatynda mýzeı kóshpeli kórme uıymdastyryp turady. Máselen, osyndaı jyljymaly kórme Almaty qalasyndaǵy Ortalyq mýzeıde, Yqylas atyndaǵy aspaptar mýzeıinde, Astana qalasyndaǵy Qazaqstan Qarýly kúshteriniń áskerı-tarıhı murajaıynda, Taldyqorǵan qalasyndaǵy Muhamedjan Tynyshbaıuly mýzeıinde jáne ǵalymnyń týǵan jeri Kókshetaýda da birneshe ret uıymdastyryldy.
Mýzeıge 2013 jyly kúrdeli jóndeý, 2019 jyly aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilgen. Qazir mýzeı janyndaǵy birneshe jyl qaraýsyz bos turǵan ǵımarat ótken jyldan beri mádenı-ǵylymı ortalyq retinde qaıta jańǵyrtýdan ótkizilip jatyr. Bolashaqta bul nysan osy mýzeıge qarasty ǵylymı konferensııalar, túrli mazmundy basqosýlar ótetin rýhanı orda bolady dep kútilýde. Shoqannyń sol mańdaǵy jerlengen ornyna aparatyn joldy 283 mln teńgege jańǵyrtý jumystarynyń jobalyq-smetalyq qujattary bekitildi.
«Keleshekte mýzeı ekspozısııasyn zaman talabyna saı damytýdy qolǵa alýdy josparlap otyrmyz. Ol degenimiz – mýzeı ekspozısııasyna sandyq tehnologııalardy engizý, árbir bólimde ǵalymnyń ómiri men qyzmetine qatysty málimetter engizilgen aqparattyq dúńgirshekter, aýdıogıd, Led ekran, mýzeıdegi qundy eksponattarǵa QR kod ornattyrý maqsatynda jumystardy qolǵa almaqpyz. Sonymen qatar, mýzeıdiń áleýmettik jelidegi paraqshasyn damytý, mýzeıdiń jeke saıtyn ashý jaǵyn da qarastyryp jatyrmyz», deıdi M.Rahatova.
Aýyl jastaryn mýzeı isine qyzyqtyryp, joǵary oqýǵa jiberýdi qolǵa alý kerektigin alǵa tartqan jýrnalısterdiń usynysyna Shanhanaı aýyldyq okrýginiń ákimi Erkebulan Dýanaev keler jyldan bastap memorıaldy mýzeıge kúrdeli jóndeý jumystary jasalatynyn, soǵan baılanysty qajetti mamandar aldyrý máselesi qolǵa alynatynyn jetkizdi.
Iá, dáýir muńyn aıtyp taýysa alasyz ba? Mýzeıdegi árbir zat danyshpan ǵalymdy eske salady. Biz oǵan osy ýaqyttyń jańarymen qaraımyz, shyǵarmalaryn osy kezeńniń mızamyna salyp ólsheımiz, jádigerlerin osy aıaýly sátterdiń alaqanyna salyp baǵamdaımyz. Biraq qasıetine boılaı alamyz ba? Sol oılandyrady.
Jetisý oblysy
