Kommýnaldyq qyzmet: bıyl tarıf óse me?

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, osy jyldyń ekinshi jartysynan bastap memleket menshigindegi sýbektilerge jańǵyrtý jumys­ta­ry júrgizile bastaıdy.

«Qazirgi kezde respýblıka bo­ıynsha tozǵan ınjenerlik jeli­ler kóp, keıbir qalalarda osy kórsetkish 80 paıyzǵa deıin jetken. Prezıdent óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda naqty mindet qoıdy, jelilerdiń tozýyn keminde 15 paıyzǵa tómendetý kerek. Biz jelilerdiń tozý kór­setkishin, shamamen 15-20 paıyzǵa tómen­de­temiz. Tarıf kóteriledi, basqa jol joq», dedi mınıstr Senat otyrysynda.

Tarıfti kóterý baǵdarlamasy jeti jylǵa eseptelgen. Osy ýa­qyt­tyń ishinde tarıfter birtin­dep óspek. «Kelesi jyly bir bóligi ósedi. Bálkim, 20 nemese 30 paıyzǵa, jalpy respýblıka bo­ıynsha emes. Árbir qaladaǵy nysandar men jelilerdiń jaǵdaıyna qaraı esepteledi», dedi vedomstvo basshysy.

Ázirge bizde kommýnaldyq qyz­metter tarıfi aıtarlyqtaı ósim kórsetpedi. Finprom sarap­shy­­­larynyń esepteýinshe, jyl­dyq ınflıasııa – 19,6, al aqy­ly qyzmetter baǵasy 14,1 pa­ıyzǵa ósý jaǵdaıynda gazben jabdyqtaý tarıfi jyldyq dı­na­mıkada tipti ózgermegen dese de bolǵandaı, jylý – 1,1, sal­qyn sý – 1,2, káriz júıesi – 2,9, elektr energııasy 8,1 paıyzǵa ǵana qymbattaǵan. Degenmen ın­je­nerlik ınfraqurylymnyń shekten tys tozýyna baılanysty tarıfti kótergennen basqa amal qalmaı otyr.

Tarıf baǵasynyń ózgerýine áser etetin faktorlardyń ishinde retteletini de, rettelmeıtini de bar deıdi sarapshylar.

«Rettelmeıtin faktorlar qa­­tarynda barlyq logıs­tı­ka­lyq prosesterdiń qymbat­taýy úl­ken ról oınaıdy. «Koro­na­daǵ­da­rystan» keıin ile-shala kelgen geosaıası daǵdarys saldarynan jetkizý marshrýttarynyń kóbi úzilip qaldy. Ásirese Reseı arqyly ótetin baǵyttyń joly kesildi, ol marshrýtpen ne­gi­zi­nen mashına, arnaıy tehnıka, qu­ryl­ǵy, apparatýra, qural, ból­shekter ákelinetin edi. Endi osy tehnıkanyń barlyǵyn tikeleı óndirýshiden, onyń ishinde tek Eýropadan ǵana emes, Japonııa men Koreıanyń ózinen alyp kelýge májbúrmiz. Bul baǵany qymbat ete túsedi. Sondaı-aq valıýta baǵamynyń aıyrmashylyǵy da úlken áser etedi. Bul rette másele tek eýropalyq jáne amerıkalyq seriktestermen jumys isteýde mańyzdy sanalatyn eýro jáne dollarǵa qatysty teńge kýrsynda emes, sonymen birge teńgeniń rýblge qatynasy da reseılik jetkizýshilermen jumys isteıtin kompanııalarǵa asa aýyr tıdi. Eger 2019 jyly qarashada eýro 428,9 teńge tursa, dollar 387,7 teńgeni, al rýbl 6,1 teńgeni qurady. Al 2022 jyldyń qańtarynda eýro – 471,9 teńgege (+10 paıyz), dollar – 463,8 teńgege (+19,6 paıyz), rýbl 7,6 teńgege (+25,5 paıyz) jetti. Sóıtip, qazaqstandyq kompanııalar úshin barlyq ımporttyq qurylǵylar men tehnıkalar baǵasy aspandap shyǵa keldi. Keri áser etken saldar qataryna jylý-energetıkalyq resýrstardyń qymbattaýy men qurylys materıaldary baǵasynyń ósýin de jatqyza alamyz», deıdi sarapshylar.

Budan bólek, rettelmeıtin faktorlar qatarynda retteletin qyzmetter kóleminiń tómendep ketýi, tótenshe jaǵdaılar saldaryn joıý, salyq mólsherlemesi men mindetti tólemderdiń ózgerýi, otyn qunynyń ósýi (kómir, mazýt), shuǵyl jóndeý-qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý, ulttyq valıýta kýrsynyń ózgerýi bar.

Al retteletin faktorlarǵa my­nalar jatady: taýarlyq gaz­dyń kóterme baǵasynyń ósýi; energııa beretin uıymdardyń elektr energııasyna tarıfterdiń ósýi jáne jańǵyrmaly energııa kózderi nysandarynyń áseri; temirjol transportymen júk tasymaldaý boıynsha qyzmetterge tarıfterdiń ósýi; shyǵyndardyń jyl saıynǵy ındeksasııasy.

Qazir elimizdegi 37 jylý ener­ge­tıkalyq ortalyǵynyń 19-y asa qıyn jaǵdaıda tur. 19 stansa jaı-kúıi turǵysynan qyzyl aımaqta bolsa, 11-i sary, 7-eýi jasyl aımaqta eken. Jalpy, eldegi JEO-lardyń tozý deńgeıi tórt krıterıı boıynsha esepteledi: qurylǵylardyń tozýy, tehnolo­gııalyq buzýshylyqtar sany, paıdalaný merzimi jáne jalaqynyń tómendigine baılanysty kadr tapshylyǵy. Ásirese Qyzylorda, Taraz, Stepnogor, Oral jáne Kentaýdaǵy ortalyqtardyń tozý deńgeıi 80 paıyzdan asyp tur.

«JEO-lardyń ortasha ju­mys isteý merzimi 61 jyldy qu­raıdy. Stansalardyń 76 pa­ıy­zynan astamy 50 jyldan astam ýaqyt jumys istep kele jatyr. Kelesi jylý maý­­­­­symy qarsańynda qyzyl aımaqta or­na­lasqan stansalardaǵy táýe­kelderdi tómendetý úshin rekon­strýksııa, modernızasııa jáne ne­gizgi qurylǵylardy kúr­de­li jón­deýden ótkizýdiń jalpy kó­lemi anyqtaldy», dedi Ener­­getıka mı­nıstri Bolat Aqsholaqov.

Ony modernızasııalaý úshin bıyl 182 mlrd teńge jumsalmaq.

«Elektr jáne jylý energııasyna bekitilgen tarıfterdi eskere otyryp, energııa óndirýshi uıymdardy jóndeý úshin kóz­del­­gen aqshalaı qarajat 93 mlrd teńgeni quraıdy. Elektr stansalarynyń elektr jáne jylý energııasyn óndirip, satýdan túsken tabysy (bekitilgen tarıf boıynsha) tolyqqandy jóndeý júrgizý shyǵyndaryn jaba almaıdy. Jetispeıtin qarjy kólemi – 88 mlrd teńge. Sondyqtan kommýnaldyq jáne kvazımemlekettik menshiktegi 12 JEO-ny jóndeý memlekettik bıýdjet esebinen, al jeke 22 JEO-ny jóndeý menshik ıesiniń qarajaty esebinen júrgiziledi», dep túsindirdi mınıstr.

Indýstrııa jáne ınfraqury­lym­dyq damý mınıstrligi eldegi jylý jelilerin jańartyp shyǵý úshin 2,2 trln teńge qajet ekenin jet­kizgen edi.

Vedomstvonyń málimetinshe, qalalardaǵy jylý jelileriniń uzaqtyǵy 12,1 myń shaqyrymdy qurasa, sonyń 6,7 myń shaqyrymy aýystyrýdy qajet etedi, tozýdyń ortasha deńgeıi – 55 paıyz. Ákimdikterdiń málimetinshe, 83 tabıǵı monopolııa sýbektisi 74 qalada jylýmen jabdyqtaý qyzmetin kórsetedi. Olardyń balan­synda 61 kommýnaldyq ká­siporyn bar. Bul – 10,2 myń sha­qy­rym, balansynda 22 jeke sýbekti jáne 1,9 myń shaqyrym jylý jelisi bar.

Qazaqstanda jylý jelilerin tolyq jańartyp shyǵý úshin 14 jyl qajet, ıaǵnı 2023 jyldan bastap 2037 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen jańartylady.

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev apatty jaǵ­daıda turǵan stansalardy mem­leket esebinen jóndeýdi tap­syrǵan edi. Prezıdenttiń sózi­ne den qoısaq, jeke JEO-lar «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbas­taý» baǵdarlamasy aıasynda modernızasııalanýy kerek.