Atalǵan joba arqyly qazaq dalasynyń tarıhı jer attary Garvard ýnıversıteti bazasyndaǵy elektrondy júıege engizilmek. Nátıjeler tegin, akademııalyq resýrs retinde Data Verse repozıtorııinde jarııalanady. Praktıkalyq turǵydan alǵanda joba VI-HH ǵasyrlardy qamtıdy. Ǵalymnyń súıinshili jobasy Qazaq eliniń tarıhı toponımderi men tarıhı jer aýmaǵyn zertteýde óte zor mańyzǵa ıe ekenin aıtpasaq ta túsinikti.
Ázirge eki jyl dep josparlanǵan bul ǵylymı jobanyń basty maqsaty – Ortalyq Eýrazııanyń toponımıkalyq zertteýlerin vızýalızasııalaıtyn toponımıkalyq Geografııalyq aqparattyq júıesin (GAJ) qurýǵa jáne Ortalyq Eýrazııa tarıhy men sıfrlyq stıpendııaǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn ǵalymdar men stýdentterge arnalǵan halyqaralyq semınar uıymdastyrý. Sonymen birge bul jobaǵa qatysqan ǵalymdar men zertteýshiler Ortalyq Eýrazııanyń tarıhı toponımıkalyq zertteýleri shaǵataı (eski qazaq), arab, parsy, qytaı, kóne orys, mońǵol (oırat), manchjýr, latyn jáne Ortalyq Eýrazııada qoldanylatyn barlyq qazirgi tilderdi qamtıtyn ártúrli tildegi kartalar men basqa da bastapqy derekkózderdi zertteıdi.
Jańa jobanyń erekshelikterine toqtalsaq, óz kezeginde tıisti toponımıkalyq derekterdi júıege engizýge bolatyn derekqorda júıelep, ony geografııalyq orynǵa baılanysty belgili bir mazmunǵa arnalǵan portaldar retinde qarastyra alady. Mundaı shema ǵalymdar men stýdentterge arnaıy aqparattyq tehnologııalar qyzmetkeriniń kómeginsiz atalǵan júıege ózara árekettesýge múmkindik beredi. Sonymen birge jeke adamdar kartadan belgili oryndy taýyp, qalaǵan atrıbýttardy tańdaı alady. Mysaly, ártúrli tildegi qazirgi ataýlar, tarıhı kartalardaǵy naqty siltemeler, ár kezeńder men túrli tildegi tarıhı ataýlar, naqty siltemeleri bar derekkózderdegi tarıhı ataýlar, karta jasaý tarıhy nemese kez kelgen basqa tarıhı faktilerdi birneshe mınýt ishinde aldyńyzǵa jaıyp salady. Eń qyzyqtysy, paıdalanýshylar bul derekterdi óńdeý, tańdaý jáne ózgertý múmkindigine ıe. Tipti olar toponımder boıynsha derekterdi zertteı alady, qajet bolsa, aqparatty sıfrlyq nemese qaǵaz túrinde shyǵarýǵa múmkindik bar.
Zertteý nysanynyń fýnksıonaldy jumysy barysynda paıdalanýshylar Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan jáne Ońtústik-Batys Sibir sııaqty qyzyǵýshylyq tanytatyn álemdik aımaqtyń kartasyn kórsetetin Geografııalyq aqparattyq júıesiniń (GIS) ınterfeısi arqyly derekterge qol jetkize alady. Ári ártúrli tilderde naqty tarıhı kartalar men tarıhı ataýlary bar jerlerdiń qoldanystaǵy atyn óte jyldam kórsetip beredi.
Atalǵan joba Garvard ýnıversıtetindegi zertteýshi ǵalym Nurlan Kenjeahmettiń zertteý jazbalaryndaǵy tıisti toponımıkalyq derekterge súıenip júzege asatyny da – Qazaqstan úshin qýanarlyq jaıt. Osyndaı aýqymdy jobany qazaq azamatyna senip tapsyryp otyrǵany da jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni Nurlan Kenjeahmet – osyǵan deıin alys-jýyqqa tanylyp úlgergen zerdeli ǵalym, bilikti tarıhshy. Byltyr ǵalymnyń Germanııada aǵylshyn tilindegi Eurasian Historical Geography as Reflected in Geographical Literature and in Maps from the Thirteenth to the Mid-Seventeenth Centuries (Ostasien Verlag, 2022) atty monografııasy jaryq kórse, ǵalym 2022 jyly qazan aıynda S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń 70 jyldyq mereıtoıyna «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy Shyǵys Qazaqstan tarıhy» atty monografııasyn tartý etken. Al Germanııadan Qazaq handyǵynyń tarıhı-geografııasy týraly aǵylshyn tilindegi European-Chinese Imperial Maps and Gazetteers Related to the Kazakh (Qazaq) Khanate and Its Adjacent Regions from the 16th to the 19th Centuries (Ostasien Verlag, 2023) atty aýqymdy eńbegi aldaǵy naýryz aıynda jaryq kórmek.
Ǵalymnyń «XVIII ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵy shekarasynyń qalyptasýy» atty maqalasynda Tıan-Shan taýy týraly mynadaı derekter keltirilgen: «Qytaıdyń tarıhı ádebıetterinde, tipti Sın patshalyǵy dáýirindegi (1644-1912) kartalar men geografııalyq eńbekterde Tıan-Shan taýy óziniń túpki ataýymen «Táńir taýy» dep atalǵanyna qaramastan, orys ǵalymdary atalǵan taýdy «Tıan-Shan» dep atap, bul taýdyń túrkilik ataýyn qoldanystan shyǵara bastaıdy. Is júzinde Tıan-Shan taýynyń Boǵdaǵa deıingi (Úrimshi qalasy mańynda) bóligi Sın patshalyǵy dáýirindegi kartalarda Tıan-Shan dep atalsa, onyń batys bóligi «Tengelı shan» nemese «Táńir taýy» dep tańbalanyp otyrdy». Shyndyǵynda, biz úshin, túrki halyqtary úshin «Táńir taýy» ataýy bizge óte jaqyn. Keıde bir árip, bir sóz bir ultty ózgertýi ábden múmkin. Al eldiń, jerdiń ataýy ózgerse, ne bolaryn oılaýdyń ózi qorqynyshty.
Osy maqalanyń bir tusynda taǵy mynadaı derekter bar: «Qytaı derektemelerinde Qazaq handyǵy týraly alǵashqy derek Qasym han bılik etken dáýirde 1530 jyldary tóńireginde Eszıbe-Hasın (О́zbek-Qasym) degen atpen Mın patshalyǵynyń orda estelikterinde hattaldy. Qasym han dáýirinde Qazaq handyǵynyń shyǵys shekarasy strategııalyq aımaqtyq geosaıasatta asa mańyzdy aımaq boldy. О́ıtkeni Qazaq handyǵynyń oırat taıpalarymen, Moǵolstanmen (Turpanmen) jáne qytaılyq Mın dınastııasymen (1368–1644) aradaǵy qarym-qatynastarynyń kópshiligi saýda-sattyqqa qatysty boldy». Ár memleket úshin onyń shekarasynyń ár buryshy eliniń, jeriniń qorǵanysy ekeni anyq. Al sony shegendeý, qorǵaý úlken kúshtiń, beriktiliktiń belgisi bolmaq. Bizdiń keı tarıhı derekter shyny kerek, ala-qulalyqtan kóz ashpaı keledi, ár ǵalym ártúrli jazyp, bir izge túspegen derekter ár jerde shashyrap jatatyny taǵy bar. Qazaq handyǵy jáne onyń shekara máselesi týraly osy bir oımaqtaı derek sol aqtańdaqtardyń ornyn toltyrýǵa bir negiz bolmaq.
Al tómendegi derekterdi sýretterimen birge oqyǵan jón. «Sıanlýn kartasynda (1772) Qazaq handyǵyna qatysty ıelikterdiń biri retinde «Vý-ergensı hýeısy hetýn», ıaǵnı «Úrgenish musylman qalasy» degen ataý kezdesedi. Munda qazaq hany Qaıypqa qarasty Úrgenish qalasy aıtylyp otyrǵany anyq. Keı derekterde ol «Batys Qazaq Úrgenish taıpasy» dep te atalady. 1761 jyly jaryq kórgen «Hýan Sın chjıtýn tý» (Sın patshalyǵyna syı-sııapattaryn ákelgen el ókilderiniń sýretteri) atty kitaptyń 9-tomynda Sın patshalyǵyna elshi bolyp barǵan Kishi júz qazaqtaryna qatysty 6 sýret saqtalǵan: kishi júz hany Nuralyǵa qarasty musylman er men áıel; kishi júz hany Batyrǵa qarasty musylman er men áıel; Úrgenish hany Qaıypqa qarasty musylman áıel men er. Qaıyp – kishi júz hany Batyrdyń uly. Ol Hıýany 10 jyl bılegen (1747-1757). Ǵalym Nurlan Kenjeahmet kóz maıyn taýysyp, qazaqqa qatysty osyndaı tyń da sırek kezdesetin derekter arqyly ótken qadaý-qadaý ǵasyrlardaǵy el men jer kelbetiniń, memleketimizdiń shekarasynyń qalaı bolǵanyn qaıyra zerttep, júıeleýde aıtarlyqtaı úles qosyp keledi.
Alpaýyt joǵary oqý orny Garvardtyń aıryqsha jobasyn júzege asyrýǵa jumylǵan Nurlan Kenjeahmet aldaǵy josparyn tómendegishe jetkizdi:
– Bolashaq qoǵam fızıkalyq álem men vırtýaldy álemniń ıntegrasııasy bolady. Bul eki álemniń ıntegrasııasy jańa ǵylymı máselelerdi qalyptastyrady, al Geografııalyq aqparattyq júıe júıesi osy eki álemdik keńistiktiń mańyzdy qıylysy bolyp sanalady. Keńistiktik ólshemmen ushtastyra otyryp, júıeni qazaqtyń kópjyldyq tarıhyn elestetý jáne taldaý úshin qoldanýdyń máni zor bolmaq. Geografııalyq aqparat adamnyń is-áreketimen tyǵyz baılanysty. Jeke adam úshin ol adamnyń týǵan jeriniń geografııalyq taralýyn, turatyn jerin jáne áleýmettik qatynastardy, top úshin ol toptyń geografııalyq taralýy men kóshi-qon jolyn, aımaq jáne onyń ómir súrý traektorııasy, taralýy jáne ózgerýi, orynǵa keletin bolsaq, ol sondaı-aq ótkendegi adamdar, oqıǵalar jáne zattar sııaqty geografııalyq aqparattyń qysqasha mazmunyn qamtıdy. HHI ǵasyr – sıfrlandyrý dáýiri. Qazirgi ýaqytta álemniń barlyq eli óz qujattaryn sıfrlandyrýdy kúsheıtip, ártúrli derekter qoryn qurý úshin sıfrlandyrylǵan qujattar boıynsha derekterdi izdestirip jatyr. Ártúrli qujattardy sıfrlandyrý úderisinde bul júıe negizinde adamı geografııalyq aqparattyq derekter bazasyn qurý joǵary deńgeıde bolady. Garvard ýnıversıteti qurǵan WorldMap veb-saıty geografııalyq aqparat bazalaryna arnalǵan kórneki suraý platformasy bolyp sanalady. Onda álemniń túkpir-túkpirinen kelgen ǵalymdar tıisti zertteý nátıjelerin jarııalaı alady. Mysaly, Japonııa bóligi demografııa, din, kólik, qalataný, etnıkalyq azshylyqtar men tilder, energetıka, qorshaǵan orta, bilim, klımat, densaýlyq saqtaý, ekonomıka, tarıh sııaqty kóptegen saladaǵy geografııalyq aqparattyq derekter men kórneki kartalardy qamtıdy, – deıdi ǵalym.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bir baıandamasynda: «Ǵylymnyń búgingi damýy – eldiń erteńgi tabysynyń kepili. О́kinishke qaraı, bizde ǵylymdy basqarý isi jolǵa qoıylmaǵan. Biz ǵylym men óndiristi ushtastyrý týraly jıi aıtamyz. Biraq ondaı baılanys áli de ornyqqan joq. Ashy bolsa da, muny moıyndaýymyz kerek. Otandyq óndiristi órkendetý úshin ǵylymı ınnovasııalar, jańalyqtar qajet. Ǵalymdarymyzdyń eńbegi sapaly ónim shyǵarýǵa nemese óndiristi tıimdi etýge tıis» degen edi.
Osyǵan oraı Nurlan Kenjeahmettiń myna bir sózi bizge tereń oı saldy.
– Árıne, Abylaı han tusyndaǵy qazaq tarıhy áli kúnge deıin qazaq ǵalymdary jaǵynan tolyq zerttelmedi. Zerttelse de, ózge ult ǵalymdarynyń kózimen zertteldi. Qazaqstannyń qazirgi shekarasy qashan qalyptasty? Abylaı tusynda. Ony basqalar nege moıyndamady? Bul arada moıyndaý-moıyndamaý degen sóz bolmaýy kerek. Qazaq tarıhyn zerttegen otarshy elderdiń ǵalymdary qazaq tarıhyna keńinen sóz oıynyn qoldandy: han dep ataǵysy kelmedi, sultan dedi, dıplomatııalyq salt-dástúrdi qate túsindirdi, mysaly, qazaq elshileriniń mánjý patshasy aldyndaǵy koýtoý (tizerleı otyryp bas ııý) saltanatyn bizge bodan boldy dep túsindirdi. Is júzinde, mundaı saltanattan mánjý patshasynyń qabyldaýynda bolǵan barlyq elshiler ótedi, meıli ol orys, aǵylshyn bolsyn báribir. Shekaraǵa qoldanǵan qytaılyq-mánjýlik termınderdi burmalap túsindirdi. Ony shekara demedi. Osynyń bárin burmalaǵan Abylaı han tusyndaǵy Sın ordasynyń tarıhshylary nemese sheneýnikteri emes, odan keıingi saıasatshyl ǵalymdar boldy. Kishi júzdiń Ábilqaıyr hannyń dıplomatııalyq qımyldaryn da orystar óz yńǵaıyna qaraı teris túsindirdi. Alaıda Abylaı, Ábilqaıyr handar tusyndaǵy tarıhı kartalar osy joǵarydaǵy aıtylymdardy joqqa shyǵarady. Qazaq úsh júzi úsh jaqqa tartqan joq, qazirgi tilmen aıtsaq federasııa boldy, ortaq syrtqy saıasat qoldandy, ortaq armııasy boldy. Shyǵysqa jaý tıse, batystan kómekke keldi. Eń áıgili mysal, Ańyraqaı shaıqasy. Ańyraqaı shaıqasy bolǵan jerdiń eýropalyq kartasy bar, ókinishke qaraı, qazaq tarıhy ǵylymynda áli aınalymǵa túsken joq, – deıdi Nurlan Kenjeahmet.
Ǵylym jolynda kúresken elderdiń betalysyna tek tańdaı qaǵyp otyra bergennen de sharshaıtyn shaǵymyz boldy. Al bizdiki Garvard sııaqty mańdaı aldy ýnıversıtet bastaǵan jańa jobaǵa bir qazaq azamaty jetekshilik etetinin oqyrmanǵa jetkizsek degen nıet qana.
