Onyń ádemi úlgisin eýropalyq baýyrlar kórsetti
Osy táýelsizdik jyldaryndaǵy ult kóterilgen bir beles, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bas bolýymen, bir zamandary ústemdiktiń úskirigi úsitip jatqanda barmaqtaı burshaqtan bas saýǵalaǵan torǵaıdaı toz-tozy shyǵyp, atamekeninen ketken qandastardy atajurtyna shaqyryp, 1992 jyldyń kúzinde tuńǵysh ret Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizýi edi. Bul el ómirindegi teńdessiz oqıǵa retinde baǵalandy. Sol joly taǵdyrdyń tálkegine túsken ult uran kóterip, qazaq topyraǵyna taban tıgizip, aqsarbas shalyp, bas qosty. Keıin bul bastamany baýyrlarymyz turyp jatqan alys-jaqyn jurttar da ózderiniń kishi quryltaıyna ulastyryp, ol tanysý men tabysý kúni búginge deıin jalǵasyp keledi.
Sonyń bir ádemi úlgisine taıaýda Eýropa jerinde kýá boldyq. Ústimizdegi jyldyń 6-8 maýsymy aralyǵynda bolǵan Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıy sol qurlyqtaǵy irgeli de iri memleket Germanııanyń bas qalasy Berlınde boldy. Alqaly jıynǵa kári qurlyqtyń 10 elinde baqýatty kún keship jatqan júzdegen baýyrlar men Qazaq eli, Túrkııa, AQSh, basqa da memleketterden ondaǵan tilekshiler qatysty.
Alty jasar bala kelse, alpystaǵy qarııasy qarsy alyp, qurmet kórsetetin ata saltty ol jaqtaǵy qandastar da bir kisideı jasady. Shat kóńil, jarqyn nıetterin kórsetti. Birden aıtaıyq, quryltaıdy uıymdastyrýshylardyń basty maqsaty: shashyrap júrgen aǵaıynnyń basyn qosý, jastardy bir-birimen tanystyrý, túp-tamyryn uǵyndyryp, tegiń kim degendi is-shara aıasynda ótetin salt-dástúr, ádet-ǵuryp arqyly sanasyna sińirý. Tildi, tarıhty, mádenıetti, ádebıetti, ıaǵnı rýhanııatty uǵyndyrý, atajurtpen tyǵyz qarym-qatynasta bolýǵa baýlý, ózge de máseleler boıynsha keleli keńes quryp, ony birden bolmasa da, birte-birte sheshý joldaryn qarastyrý ekeni aıdaı anyq kórindi. Jahandaný zamanynda ult ókilderiniń ózge jurtqa sińip ketpeý, ásirese, ýaqyt aǵysymen ketip bara jatqan jastardyń betin beri qaratý, judyryqtaı júrekterine qazaq degen halyqtyń bolmysyn darytý, sol arqyly ǵasyrlar boıy ólmeı, óshpeı jalǵasyp kele jatqan urpaqtar sabaqtastyǵynyń altyn arqaý jelisin úzip almaı, keıingi tolqynǵa qalybyn buzbaı tapsyrý. Izgi nıet, kóńil túkpirindegi ult úshin degen baılam-paıym osylaı jalǵasyp kete berse degendik.
Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıyna kelgen úlken-kishi baýyrlar aldymen Berlındegi Qazaq memleketiniń elshiliginde dıdarlasty. Shańyraǵynan kún nury tógilip tur. Basqur men jelbaýdaǵy shym kestedeı oıý-órnek kóz tartady. Dóńgelengen qazaq úıi taqylettes eńseli ǵımarattyń kireberisi osylaısha ádemi. Kórgen kózdi jańyltady. «Berlındegi qazaq shańyraǵy» dep atalyp ketken bul jańa úı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen osydan eki jyl buryn salynyp, ashylý saltanatyna Prezıdenttiń ózi qatysqanyn Qazaqstannyń GFR-degi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nurlan Onjanov baıan etti. Ol sonymen birge halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynan habar beretin murajaımen de tanystyrdy. Odan keıin shaǵyn bolsa da, baıtaq dalamyzdy elestetetin jap-jasyl aýlasyna jaıǵan dastarqanǵa shaqyryp, ata jolymen alysta júrgen aǵaıyndardyń qadirli aqsaqaly, 70-ten asqan Nursultan Altaıdan bata surady. Baýyrlardyń basqosýy as iship, aıaq bosatý emes, eldiń bereke-birligi, ata-babalarymyzdyń sara joly, olardyń erlik isteri men tilimizdiń, dilimizdiń, dinimizdiń jaıy áńgime arqaýyna aınaldy. Osylaısha baýyryna tartyp otyrǵan elshilik qyzmetkerlerine Qazaq elinen bir top azamattardy bastap kelgen Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary T.Mamashev pen saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, Eýropa qazaq qoǵamdary federasııasynyń tóraǵasy A.Kesıjı shynaıy iltıpattaryn bildirdi. Osyndaı oı bólisý «Qazaq aýyly» delinetin dıplomattar úıinde de jalǵasty. Qazaqqa tán keńdikpen, nemis jurtyna tán tııanaqtylyqpen salynǵan eki ǵımaratta 14 páter, sonymen birge, Qazaq ekonomıka jáne mádenıet ortalyǵy jumys istep turǵanyna kýá boldyq. Quryltaıǵa kelgender onyń tabaldyryǵyn qazaqy ǵuryppen shashý shashyp, izet kórsetip baryp attady. Elshiniń aıtýynsha, bul da Qazaqstan Prezıdentiniń tikeleı sharapatynyń arqasynda ıgilikke asyp, qyzmet etip keledi eken. Endigi jerde dıplomattar mıllıondaǵan qarjy shyǵyndap páter jaldamaıdy. О́z úıleri, óleń tóseginde qyzmetterin jalǵastyra beredi.
N.Onjanov ortalyq tek elshilik qyzmetkerler úshin ǵana emes, Eýropany mekendep jatqan qazaq baýyrlarǵa da árkez esigi ashyq turatynyn, ortaq máseleler jóninde pikir bólisýge tolyq jaǵdaı jasalatynyn, shyǵarmashylyq kórmeler ótkizýge de bolatynyn, túıip aıtqanda, ulttyń uıytqysyna aınalatynyn tilge tıek etti. «Eldi saǵynsańyzdar, ult qundylyqtaryn kórip shólderińizdi qandyrý kerek bolsa, kelińizder, baýyrlar», dedi elshi. Shetelderde qazaq jurtynyń osyndaı ortalyǵyn ashý kópten aıtylyp júretin edi. Ol da Berlınde alǵash shańyraq kóteripti. Ulttyń rýhanı dúnıeleri, naqtylaı tússek kitaptar, qazaq kınosynyń qoryndaǵy altyn jaýharlar, ózge de qundylyqtar jınaqtala bastapty. Ony syıǵa tartqan óz elimizdegi boıy da, oıy da bıik azamattar eken. Elshi olar týraly da tarata aıtyp berdi.
Sabaqty ıne sátimen dep «Qazaq aýylynda» bolǵan oı bólisýge Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanovtyń qatysqanyn aıta ketsek deımiz. Ol kezdesý kezinde óziniń Ulybrıtanııada bolǵanyn, Kembrıdj ýnıversıtetinde qazaq tilin oqytý máselesi taıaý ýaqytta sheshilip qalatynyn, Beıbitshilik jáne kelisim ortalyǵyn Londonda ashý josparlanyp otyrǵanyn alǵa tartyp, Assambleıa týraly da qandastarǵa jan-jaqty málimet berdi.
«Alla elimniń táýelsizdikke qol jetkizgenin kórýdi násip etse, men tek úgit-nasıhat isimen ǵana aınalysar edim, jastar úkimet qursa, men elimniń tarıhy jáne basqa ólke halyqtary týraly tamasha kitaptar jazýmen shuǵyldanar edim», dep arman etken Mustafa Shoqaıdyń Berlın túbindegi zıratyna baryp, úlken-kishi baýyrlar qazdaı tizilip otyryp, quran baǵyshtady.
Quryltaı baǵdarlamasyna saı ulttyq oıyndar jarysy halqymyzdyń ózine tán bitim-bolmysyn tanytty deýge bolady. 10 komanda arasyndaǵy dástúrli fýtbol básekesi tartysty ótti. Namys týyn kóterip jasyl alańǵa shyqqandar kúnniń ystyǵyna qaramaı oıynnyń kórigin qyzdyrdy. Saǵat 10-da bastalǵan jarysqa keshke bir-aq núkte qoıyldy. Abylaı hannyń bas batyry er Jánibektiń 300 jyldyǵyna arnalǵan qazaqsha kúreste 16 balýan kúsh synasty. Bıylǵy quryltaıda qazaqtyń ulttyq oıyndary, onyń ishinde asyq atý men sadaq tartý birinshi ret kórinis taýyp, jınalǵan qaýymnyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Osyndaı sharaǵa jınalǵan halyqtyń qarasy eki myńnan asyp jyǵyldy. Olarǵa yntymaǵy jarasqan eýropalyq týystar tikelerinen tik turyp qyzmet kórsetkeni súısintti. Aralarynda Germanııada qymyz óndirýdi jolǵa qoıǵan erli-zaıypty Naps pen Ýdrı Sollmandar da júrdi. Olardyń qaısysymen sóılesseń de qazaqqa degen shyn iltıpatyn bildiredi. Qazaqtyń qasıetti asyn Eýropada óndirip, halyq sharapatyna bólenip júrgenderin maqtan etedi.
Árbir oıynǵa qadala kóz tikkenderdiń arasynda jastarmen qatar, aqsaqaldy qarııa da, aq jaýlyqty ana da az bolmady. Solardyń biri jasy 70-ke taıap qalǵan Ápıza anany áńgimege tartqanymyzda ol jyl saıyn ótetin kishi quryltaıdan alar taǵylym az emes ekendigin, ásirese, ózge jurtta, ózge ortada júrgen jastarǵa berer úlgisin aıtyp, óziniń Pákistanda ómirge kelip, Túrkııada óskenin, Germanııada eńbek etip, urpaq ósirgenin alǵa tartty. «Shúkir deımiz, bizdiń de Otanymyz bar deıtin kúnge jettik. Iá, bizdiń kóz turǵan soń, balalarymyz qazaqy qalyptan ajyraǵan joq. Úsh qyz, bir ulym bar. Olardan 4 nemere kórip otyrmyn. Sóıtse de, solardyń keleshegi meni alańdatpaı qoımaıdy. Nesin jasyraıyn, balalar nemisshege de, túrikshege de jetik, qazaqshaǵa shorqaq. Qazaq tilin umyttyrmaıtyn aıla-tásil tabylsa ǵoı degen búgingi kúnniń armany oıymda tur. Otaǵasy ekeýmiz qara jumys istep júrip qatarǵa qosyldyq. Balalardy taryqtyrmaı oqyttyq. Qazir olar qyzmet isteıdi, jaǵdaılary jaqsy. Basıem Bekeı Sarbas degen azamat edi. Qazaq elindegi Nurly degen aýyldan (Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany) meshit salýǵa talpynyp júretin. Biraq ol armanyna jetpedi, ómirden ozdy. Áıtse de onyń isin aǵaıyny Nuptıhan iske asyrsam dep talpynýda. Analyq tilegimdi balalaryma bildirgende – arqa súıer atajurttan qol úzbeńder dep otyramyn. Mundaı tilek osynda júrgen ár adamnyń kóńilinde tur. Táńirim, endi qazaqtyń osy nurly kúnin kóginen tómen túsirmese eken. Biz sekildi úlkenderdiń aıtary endigi jerde ishpek, jemek emes, qazaq jurtynyń amandyǵy», dedi tebirenip. Almaty qalasy máslıhatynyń depýtaty, ult rýhanııatyna janashyrlyq tanytyp júretin Qusman Shalabaev aǵaıyndarǵa halqymyzdyń, sazgerlerdiń ánderi jazylǵan dıskti tartý etkenin aıta ketý de jón bolar.
Maýsymnyń 8-kúni Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýyna arnalǵan dóńgelek ústel «Seminaris» kesheninde boldy. Onyń aldynda Prezıdenttiń shetelderde jaryq kórgen eńbekteriniń, er Jánibekke arnalǵan kitaptardyń, Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty, sýretshi Gúlnazym О́mirzaqtyń shymkesteden tikken dúnıeleriniń kórmesi ótti. Dóńgelek ústeldi T.Mamashev ashyp, Elbasynyń ár jylǵy Joldaýy osyndaı kishi quryltaılarda sóz bolatyny dástúrge aınalǵanyn, osyǵan deıin mundaı ıgilikti shara Reseı men О́zbekstanda turatyn baýyrlardyń arasynda ótkenin atap aıtty. Al M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Ýálıhan Qalıjan Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan jetistikter men alda turǵan mindetterdi saralaı kelip, Nursultan Ábishuly qaı kezde de syrttaǵy aǵaıyndarǵa kóńil aýdaryp kele jatqanyn naqty mysaldarmen alǵa tartty. Sonymen qatar, tórtkúl dúnıedegi qazaqtardyń sanyna toqtalyp, qaı elde qansha baýyrlarymyz turyp jatqanyn eske salyp, «Bul – ultty biriktiretin baǵdarlama», dep túıin jasady. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Álibek Asqarov 1997 jyly qabyldanǵan Elbasynyń «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń merziminen buryn oryndalǵanyn, endi «Qazaqstan-2050» Strategııasynda kemel keleshektiń baǵyt-baǵdary ashyq taldanǵanyn, myna Joldaý sodan bastaý alatynyn, baǵdarlamasyz is baıansyz bolatynyn jetkizdi. Fransııalyq kásipker Tábárak Dogý tildi úırený árkimniń namysyna qatysty, «til emes ulttyq sezim, júrek. Sonda tilge qatysty qamaldy buzýǵa bolady. Bos sóz qajetsiz» dese, 1997 jyldan beri jumys istep kele jatqan Germanııa Qazaqstan qoǵamynyń atqarýshy dırektory G.Nurtazınova Qazaqstannan barǵan nemisterdiń ózderine oń qaraıtynyna, aralarynda Býndestagqa depýtat bolyp saılanǵandary da bar ekenine, olar árkez Qazaq eliniń sózin sóılep otyratynyna naqty dálelder keltirdi. Sondaı depýtattyń biri Haınrıh Sertık ekenin atap ótti.
Jurtshylyq asyǵa kútken konserttik baǵdarlamanyń aldynda ulttyq oıyndardyń nátıjesi jarııalanyp, jeńimpazdarǵa baǵaly syılyqtar tabys etildi. Aıtalyq fýtboldan birinshi oryndy shvesııalyqtar, ekinshi oryndy kelndikter, úshinshi oryndy berlındikter aldy. Kúres jeńimpazdaryna «Er Jánibek» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Maqsut Temirbaev at bolmasa da, taıǵa jeterlik qarjy usynyp, qaýmalaǵan qalyń qandasty has batyrdyń Shyǵys Qazaqstan oblysynda ótetin mereıtoıyna shaqyrdy. Al asyq atýdan aldyna jan salmaǵan erlerge, qaqpaqyl oınaýdan kózge túsken áıelderge «Asyq atý» respýblıkalyq federasııasynyń prezıdenti, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen jattyqtyrýshy Jomart Sabyrjanov «Altyn saqa ıegerleri» degen marapattar tapsyrdy. Olardyń arasynda erlerden birinshi oryndy Ábsalam Aıýbı (Danııa), áıelder arasynan birinshi júldeni Bátıma Ýzl (Gollandııa) qanjyǵasyna baılady. Sol sekildi ult rýhanııatynyń qyr-syryn jetik biletin elshi N. Onjanov tildi balanyń sanasyna balapan kezinen sińirý qajettigin árkez kóterip júredi eken. Osydan eki jyl buryn Danııada ótken quryltaıda da balalar arasynda «Seniń qazaqshań, qalaı?» degen jarys ótkizse, bul joly da sondaı ıgilikti sharaǵa uıytqy boldy. Saıysqa qatysqan 13 oqýshynyń altaýyna birinshi, ekinshi, úshinshi oryn taǵaıyndap, basqalarǵa da syı-sııapat kórsetti. Olardyń qatarynda Fatıma Týba (Germanııa), Esra Kılıg (Túrkııa), Nýrýllah Gazı (Gollandııa), Beıza Keteh (Danııa), taǵy basqalar bar.
Konserttik baǵdarlamany kelndik Zefer О́zhalyk qyzy Aıbıke ekeýi bastady. Olar bir zamandary syrtta júrgen baýyrlar týǵan jerin esten shyǵarmasyn dep úzbeı aıtyp kelgen Zeıneldiń «Altaı aýylynyń áni» degen áýendi áýeletti. Qazaq eliniń tanymal ánshisi Rústem Nurjigit Sáken Seıfýllınniń «Taý ishinde» jáne «Elik-aı» ánderin aıtsa, halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty Araı Asqap «Sulýbaıdyń ánin», halyq áni «Búldirgendi» oryndady. «Seriler» tobynyń ánshileri Muhtar Qanapıev, Kúntýǵan Soltan, Talǵat Kóbekov B.Esimhanovtyń «Aýylym», A. Beksultannyń «Qazaqtyń qara balasy», ózge de ándermen jurttyń iltıpatyna bólendi. Al Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jeztańdaı ánshi Maqpal Júnisova sahna tórine kóterilgende búkil jurt tik turyp qurmet kórsetti. Onyń oryndaýyndaǵy halyq áni «Erkem-aı», «Sáýlem-aı», J.Kármenovtiń «Dombyra», M.Qasqyrbaevtyń «Qazaqtyń erke qyzymyn» degen týyndylaryn oryndaǵanda qandas baýyrlar úlken-kishisine qaramaı birge aıtyp, tipti aqsaqaldy ata men aq jaýlyqty ana bılep ketip jatty. Jalpy, sheteldegi baýyrlardyń ónerge degen qurmeti, óner adamyna degen izeti erekshe ekenin birden ańǵarasyń. Tipti keıbir áýender aıtylǵanda kózderine jas alǵandar da az bolmady.
Quryltaıdyń jabylý sátinde ol jaqtaǵy baýyrlar da, Qazaq elinen barǵan azamattar da bir-birine aq nıetterin bildirip, shama-sharyqtaryna qaraı syılyq jasap jatty. Túıin sózdi alǵan tusta, Eýropa qazaq qoǵamdary federasııasynyń tóraǵasy A.Kesıjı myrza bul basqosýdyń joǵary dárejede ótkenin erekshe atap, osyndaı ıgilikti istiń osydan 12 jyl buryn uıymdastyrylǵanyn, onyń uıytqysy sol tustaǵy Keln qalasyndaǵy Qazaq mádenı ortalyǵynyń basshysy Abdýrahman Chetın aqsaqal men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń burynǵy orynbasary, jazýshy Qaldarbek Naımanbaev bolǵanyn atap aıtty. Bul shara Shyǵys Túrikstan qazaqtarynyń Túrkııaǵa kóship kelýine 50 jyl, olardyń eńbek mıgrasııasy arqyly Eýropa elderine qonys aýdarýynyń 40 jyldyǵyna oraı ótkizilgenin de eske saldy. Al óz kezeginde T.Mamashev Eýropa qazaqtarynyń dástúrli kishi quryltaıy jaqsy aıaqtalǵanyn tilge tıek etip, erekshelikterine toqtaldy. Burynǵy quryltaıda bolmaǵan ultymyzdyń salt-dástúrleriniń kórinis tabýy, ásirese asyq atý men sadaq tartýdyń Eýropa tórinen oryn alýy oń qadam dep baǵalady. Germanııadaǵy elshi N.Onjanovtyń qyzmetine súısinip, «Biz talaı elderge baryp júrmiz. Elge degen halyqtyń kózqarasy elshige qaraı ártúrli bolady. Men ol jurttaǵy elshi men elshilik qyzmetkerleriniń qandastarǵa degen qamqorlyǵyn erekshe atap ótýdi paryz sanaımyn», dep «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory men qaýymdastyqtyń arasyndaǵy baılanysqa toqtaldy. «Biz qor shetelderde qandaı jumystar atqaryp jatqanymyzdy óz kózderimen kórsin degen nıetpen «SK-Astana» kooperatıvtik qor dırektorynyń orynbasary Ásel Shildebaevany ala kelgen edik. Izetti qaryndasymyz baýyrlaryn kórgende erekshe oıǵa qalǵanyna kýámiz. Degenmen, biz atalmysh qordan áralýan sharalar ótkizýge qarjylaı demeýshilik kórsetý úshin túrli qujattar ázirlep, jyl sońynda tapsyramyz. Sonyń úshten biri qolǵa tıip jatady. Jalpy, shetelderdegi qazaq dıasporalaryna kóńil aýdaratyn ýaqyt jetti. Úkimet kózqarasyn ózgertýi kerek tárizdi. Sebebi, qazaqtyń jeri baıtaq deımiz. Biraq halqymyz az. Sol azdy sheteldegi baýyrlarmen tolyqtyrýymyz kerek. Árıne, Eýropa qazaqtarynyń jaǵdaıy jaman emes. Áıtse de, qalyń Qytaı elindegi, О́zbekstandaǵy, Mońǵolııadaǵy, Qaraqalpaqstandaǵy aǵaıyndarǵa qarjylaı da, basqalaı da kómek bolýy tıis. Olar ózdiginen kele almaıdy. Onyń ústine keı óńirlerdegi ekologııalyq jaǵdaı qandastarymyzdy qaljyratyp bara jatqanyn este ustaǵanymyz jón», deı kelip Túrkııa men Ázerbaıjan memleketteriniń shettegi ózderiniń dıasporalaryna jasap jatqan iltıpatyn tarata aıtty. «Máselen, Ázerbaıjan memleketine keler bolsaq, onda prezıdentke tikeleı qaraıtyn memlekettik komıtet bar. 100-ge jýyq qyzmetker jumys isteıdi. Bir mysal, olar shetelderdegi ázerbaıjan jastarymen baılanys ornatýǵa ǵana 5 mln. eýro bólip otyr. Al jalpy qarjysynyń qandaı bolatynyn bir salaǵa bólgen qomaqty aqshadan ańǵarýǵa bolatyn shyǵar. Túrkııada da shettegi dıasporalarymen baılanys ornatatyn 100-den astam shtaty bar organ jumys isteıdi. Onyń ótken jylǵy bıýdjeti 100 mln. dollardy qurasa, bizdiki 100-150 myńǵa da jetpeıdi. Taǵy bir aıtaıyn degenim, Berlınde Ekonomıka jáne mádenıet ortalyǵy ashylypty. Bul quptarlyq is. Biraq onyń erejesi, shtaty bekitilmegen. Eger N.Onjanovtan keıingi elshi qazynadan aqsha qarastyrylmaǵan dep jaýap tastaýy ǵajap emes. Jalpy, erejesi bekitilgen, qarjysy naqtylanǵan, shettegi dıasporanyń altyn dińgegi bolatyn osyndaı ortalyqtar Máskeý, Beıjiń, Tashkent, ózge de iri memleketterdiń astanalarynan shańyraq kóterip jatsa quba-qup bolar edi. Eýropadaǵy kishi quryltaıdy qazaq elindegi jurtshylyqqa tanytý maqsatynda bas basylym tilshisimen qatar, «KTK» telearnasynyń aǵa redaktory Gúlmıra Abyqaeva men Oljas Belgibaevty ákelgenimizdi aıta ketsem artyq bolmas», dedi.
Osy alqaly jıynda aty málim Dálelhan Janaltaıdyń úlken uly, áriptesimiz Álıhanmen, Halıfa Altaıdyń nemeresi Mámet Akıp Altaımen de dıdarlastyq. Olardyń boıynan tektilik pen tegeýrin menmundalap turdy. Bir zamandary Germanııa dese boıdy úreı bıleıtin eldiń búgingi tirlik-tynysy, ásirese, adamdarynyń kisiligi men kishiligi bólekteı kórindi. Jasyl jelek kómkergen kósheler de ádemi. Sóıtip, úsh kúnge sozylǵan quryltaıdyń sońy aǵaıyndarmen qımaı qoshtasýǵa ulasyp, osy bir berekeli bekem tirlik aldaǵy jyly jalǵasyn tapsyn degen aq tilekpen attandyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – BERLIN – ASTANA.
Beshrthan Malabaqan, Berlın qazaq qoǵamynyń tórǵasy:
– Aty kishi quryltaı bolǵanymen, mundaı sharany ótkizý ońaı emes eken. Biz buǵan bir jyl boıy daıyndaldyq. Kelgen qonaqtardyń aıtýyna qaraǵanda, jaman ótpegen kórinedi. Shetinen rızalyqtaryn bildirip jatyr. Úsh kún boıǵy sharaǵa ketken shyǵynǵa Qazaq elindegi «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashevtiń tikeleı aralasýymen jaqsy kómek qolyn sozdy. Qazaqstanda jumys istep jatqan Germanııanyń «Siemens», «Knauf», t.b. kompanııalar kómektesti. Qalǵan qarjyny ózimiz taptyq. Kóp bolyp birikken jerde bitpeıtin is joq tárizdi. Osy quryltaıdy ótkizýge atsalysqan barlyq azamattarǵa alǵysym sheksiz. 2015 jyly quryltaı Gollandııada ótedi. Ony sol eldegi Qazaq qoǵamynyń tóraǵasy Mustafa Qarajigit óz moınyna alyp otyr.
Nurarman Aıýbı, Danııa qazaq qoǵamynyń tóraǵasy:
– Quryltaı Eýropadaǵy qazaqtar úshin erekshe qubylys desem artyq aıtqandyq emes. Biz osy basqosýda bir-birimizben tanysyp, ult bolýdyń úlgisin úırenip júrmiz. Qazaqstannan kelgen baýyrlarmen shúıirkelese sóılesip, ádet-ǵuryppen qaýyshamyz. Onyń ústine bul jaqtaǵy qazaqtar qalaıda óz qandasymen otaý qurýdy basty maqsaty dep biledi. Oǵan bir mysal aıtaıyn. 2005 jylǵy quryltaıǵa kelgende Qazaq elinen kelgen Ásem degen qyzben tanystym. Kóńilim ketip, nıetimdi bildirgende ol oılanyp kóretinin jetkizdi. Keıin kelisimin berdi. Qaraǵandy qalasynyń týmasy bolatyn. Qazaqy jolmen quda túsip baryp, jón-joralǵy jasap, Ásemdi alyp qaıttym. Qazir eki ulymyz ósip keledi. Ekeýmiz de jeke kompanııalarda jumys jasaımyz. Úı-jaıymyz barshylyq. Tek, atajurt jetpeı jatady. Túptiń túbinde babalarymnyń kindik qany tamǵan kıeli topyraqqa barsam degen oı da joq emes. Tek Qazaq eliniń mártebesi dál osylaı bıikteı berse, ol da bolmaı qoımas. О́z el, óz jerińe ne jetsin.
Alty jasar bala kelse, alpystaǵy qarııasy qarsy alyp, qurmet kórsetetin ata saltty ol jaqtaǵy qandastar da bir kisideı jasady. Shat kóńil, jarqyn nıetterin kórsetti. Birden aıtaıyq, quryltaıdy uıymdastyrýshylardyń basty maqsaty: shashyrap júrgen aǵaıynnyń basyn qosý, jastardy bir-birimen tanystyrý, túp-tamyryn uǵyndyryp, tegiń kim degendi is-shara aıasynda ótetin salt-dástúr, ádet-ǵuryp arqyly sanasyna sińirý. Tildi, tarıhty, mádenıetti, ádebıetti, ıaǵnı rýhanııatty uǵyndyrý, atajurtpen tyǵyz qarym-qatynasta bolýǵa baýlý, ózge de máseleler boıynsha keleli keńes quryp, ony birden bolmasa da, birte-birte sheshý joldaryn qarastyrý ekeni aıdaı anyq kórindi. Jahandaný zamanynda ult ókilderiniń ózge jurtqa sińip ketpeý, ásirese, ýaqyt aǵysymen ketip bara jatqan jastardyń betin beri qaratý, judyryqtaı júrekterine qazaq degen halyqtyń bolmysyn darytý, sol arqyly ǵasyrlar boıy ólmeı, óshpeı jalǵasyp kele jatqan urpaqtar sabaqtastyǵynyń altyn arqaý jelisin úzip almaı, keıingi tolqynǵa qalybyn buzbaı tapsyrý. Izgi nıet, kóńil túkpirindegi ult úshin degen baılam-paıym osylaı jalǵasyp kete berse degendik.
Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıyna kelgen úlken-kishi baýyrlar aldymen Berlındegi Qazaq memleketiniń elshiliginde dıdarlasty. Shańyraǵynan kún nury tógilip tur. Basqur men jelbaýdaǵy shym kestedeı oıý-órnek kóz tartady. Dóńgelengen qazaq úıi taqylettes eńseli ǵımarattyń kireberisi osylaısha ádemi. Kórgen kózdi jańyltady. «Berlındegi qazaq shańyraǵy» dep atalyp ketken bul jańa úı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen osydan eki jyl buryn salynyp, ashylý saltanatyna Prezıdenttiń ózi qatysqanyn Qazaqstannyń GFR-degi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nurlan Onjanov baıan etti. Ol sonymen birge halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynan habar beretin murajaımen de tanystyrdy. Odan keıin shaǵyn bolsa da, baıtaq dalamyzdy elestetetin jap-jasyl aýlasyna jaıǵan dastarqanǵa shaqyryp, ata jolymen alysta júrgen aǵaıyndardyń qadirli aqsaqaly, 70-ten asqan Nursultan Altaıdan bata surady. Baýyrlardyń basqosýy as iship, aıaq bosatý emes, eldiń bereke-birligi, ata-babalarymyzdyń sara joly, olardyń erlik isteri men tilimizdiń, dilimizdiń, dinimizdiń jaıy áńgime arqaýyna aınaldy. Osylaısha baýyryna tartyp otyrǵan elshilik qyzmetkerlerine Qazaq elinen bir top azamattardy bastap kelgen Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary T.Mamashev pen saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, Eýropa qazaq qoǵamdary federasııasynyń tóraǵasy A.Kesıjı shynaıy iltıpattaryn bildirdi. Osyndaı oı bólisý «Qazaq aýyly» delinetin dıplomattar úıinde de jalǵasty. Qazaqqa tán keńdikpen, nemis jurtyna tán tııanaqtylyqpen salynǵan eki ǵımaratta 14 páter, sonymen birge, Qazaq ekonomıka jáne mádenıet ortalyǵy jumys istep turǵanyna kýá boldyq. Quryltaıǵa kelgender onyń tabaldyryǵyn qazaqy ǵuryppen shashý shashyp, izet kórsetip baryp attady. Elshiniń aıtýynsha, bul da Qazaqstan Prezıdentiniń tikeleı sharapatynyń arqasynda ıgilikke asyp, qyzmet etip keledi eken. Endigi jerde dıplomattar mıllıondaǵan qarjy shyǵyndap páter jaldamaıdy. О́z úıleri, óleń tóseginde qyzmetterin jalǵastyra beredi.
N.Onjanov ortalyq tek elshilik qyzmetkerler úshin ǵana emes, Eýropany mekendep jatqan qazaq baýyrlarǵa da árkez esigi ashyq turatynyn, ortaq máseleler jóninde pikir bólisýge tolyq jaǵdaı jasalatynyn, shyǵarmashylyq kórmeler ótkizýge de bolatynyn, túıip aıtqanda, ulttyń uıytqysyna aınalatynyn tilge tıek etti. «Eldi saǵynsańyzdar, ult qundylyqtaryn kórip shólderińizdi qandyrý kerek bolsa, kelińizder, baýyrlar», dedi elshi. Shetelderde qazaq jurtynyń osyndaı ortalyǵyn ashý kópten aıtylyp júretin edi. Ol da Berlınde alǵash shańyraq kóteripti. Ulttyń rýhanı dúnıeleri, naqtylaı tússek kitaptar, qazaq kınosynyń qoryndaǵy altyn jaýharlar, ózge de qundylyqtar jınaqtala bastapty. Ony syıǵa tartqan óz elimizdegi boıy da, oıy da bıik azamattar eken. Elshi olar týraly da tarata aıtyp berdi.
Sabaqty ıne sátimen dep «Qazaq aýylynda» bolǵan oı bólisýge Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanovtyń qatysqanyn aıta ketsek deımiz. Ol kezdesý kezinde óziniń Ulybrıtanııada bolǵanyn, Kembrıdj ýnıversıtetinde qazaq tilin oqytý máselesi taıaý ýaqytta sheshilip qalatynyn, Beıbitshilik jáne kelisim ortalyǵyn Londonda ashý josparlanyp otyrǵanyn alǵa tartyp, Assambleıa týraly da qandastarǵa jan-jaqty málimet berdi.
«Alla elimniń táýelsizdikke qol jetkizgenin kórýdi násip etse, men tek úgit-nasıhat isimen ǵana aınalysar edim, jastar úkimet qursa, men elimniń tarıhy jáne basqa ólke halyqtary týraly tamasha kitaptar jazýmen shuǵyldanar edim», dep arman etken Mustafa Shoqaıdyń Berlın túbindegi zıratyna baryp, úlken-kishi baýyrlar qazdaı tizilip otyryp, quran baǵyshtady.
Quryltaı baǵdarlamasyna saı ulttyq oıyndar jarysy halqymyzdyń ózine tán bitim-bolmysyn tanytty deýge bolady. 10 komanda arasyndaǵy dástúrli fýtbol básekesi tartysty ótti. Namys týyn kóterip jasyl alańǵa shyqqandar kúnniń ystyǵyna qaramaı oıynnyń kórigin qyzdyrdy. Saǵat 10-da bastalǵan jarysqa keshke bir-aq núkte qoıyldy. Abylaı hannyń bas batyry er Jánibektiń 300 jyldyǵyna arnalǵan qazaqsha kúreste 16 balýan kúsh synasty. Bıylǵy quryltaıda qazaqtyń ulttyq oıyndary, onyń ishinde asyq atý men sadaq tartý birinshi ret kórinis taýyp, jınalǵan qaýymnyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Osyndaı sharaǵa jınalǵan halyqtyń qarasy eki myńnan asyp jyǵyldy. Olarǵa yntymaǵy jarasqan eýropalyq týystar tikelerinen tik turyp qyzmet kórsetkeni súısintti. Aralarynda Germanııada qymyz óndirýdi jolǵa qoıǵan erli-zaıypty Naps pen Ýdrı Sollmandar da júrdi. Olardyń qaısysymen sóılesseń de qazaqqa degen shyn iltıpatyn bildiredi. Qazaqtyń qasıetti asyn Eýropada óndirip, halyq sharapatyna bólenip júrgenderin maqtan etedi.
Árbir oıynǵa qadala kóz tikkenderdiń arasynda jastarmen qatar, aqsaqaldy qarııa da, aq jaýlyqty ana da az bolmady. Solardyń biri jasy 70-ke taıap qalǵan Ápıza anany áńgimege tartqanymyzda ol jyl saıyn ótetin kishi quryltaıdan alar taǵylym az emes ekendigin, ásirese, ózge jurtta, ózge ortada júrgen jastarǵa berer úlgisin aıtyp, óziniń Pákistanda ómirge kelip, Túrkııada óskenin, Germanııada eńbek etip, urpaq ósirgenin alǵa tartty. «Shúkir deımiz, bizdiń de Otanymyz bar deıtin kúnge jettik. Iá, bizdiń kóz turǵan soń, balalarymyz qazaqy qalyptan ajyraǵan joq. Úsh qyz, bir ulym bar. Olardan 4 nemere kórip otyrmyn. Sóıtse de, solardyń keleshegi meni alańdatpaı qoımaıdy. Nesin jasyraıyn, balalar nemisshege de, túrikshege de jetik, qazaqshaǵa shorqaq. Qazaq tilin umyttyrmaıtyn aıla-tásil tabylsa ǵoı degen búgingi kúnniń armany oıymda tur. Otaǵasy ekeýmiz qara jumys istep júrip qatarǵa qosyldyq. Balalardy taryqtyrmaı oqyttyq. Qazir olar qyzmet isteıdi, jaǵdaılary jaqsy. Basıem Bekeı Sarbas degen azamat edi. Qazaq elindegi Nurly degen aýyldan (Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany) meshit salýǵa talpynyp júretin. Biraq ol armanyna jetpedi, ómirden ozdy. Áıtse de onyń isin aǵaıyny Nuptıhan iske asyrsam dep talpynýda. Analyq tilegimdi balalaryma bildirgende – arqa súıer atajurttan qol úzbeńder dep otyramyn. Mundaı tilek osynda júrgen ár adamnyń kóńilinde tur. Táńirim, endi qazaqtyń osy nurly kúnin kóginen tómen túsirmese eken. Biz sekildi úlkenderdiń aıtary endigi jerde ishpek, jemek emes, qazaq jurtynyń amandyǵy», dedi tebirenip. Almaty qalasy máslıhatynyń depýtaty, ult rýhanııatyna janashyrlyq tanytyp júretin Qusman Shalabaev aǵaıyndarǵa halqymyzdyń, sazgerlerdiń ánderi jazylǵan dıskti tartý etkenin aıta ketý de jón bolar.
Maýsymnyń 8-kúni Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýyna arnalǵan dóńgelek ústel «Seminaris» kesheninde boldy. Onyń aldynda Prezıdenttiń shetelderde jaryq kórgen eńbekteriniń, er Jánibekke arnalǵan kitaptardyń, Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty, sýretshi Gúlnazym О́mirzaqtyń shymkesteden tikken dúnıeleriniń kórmesi ótti. Dóńgelek ústeldi T.Mamashev ashyp, Elbasynyń ár jylǵy Joldaýy osyndaı kishi quryltaılarda sóz bolatyny dástúrge aınalǵanyn, osyǵan deıin mundaı ıgilikti shara Reseı men О́zbekstanda turatyn baýyrlardyń arasynda ótkenin atap aıtty. Al M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Ýálıhan Qalıjan Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵan jetistikter men alda turǵan mindetterdi saralaı kelip, Nursultan Ábishuly qaı kezde de syrttaǵy aǵaıyndarǵa kóńil aýdaryp kele jatqanyn naqty mysaldarmen alǵa tartty. Sonymen qatar, tórtkúl dúnıedegi qazaqtardyń sanyna toqtalyp, qaı elde qansha baýyrlarymyz turyp jatqanyn eske salyp, «Bul – ultty biriktiretin baǵdarlama», dep túıin jasady. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Álibek Asqarov 1997 jyly qabyldanǵan Elbasynyń «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń merziminen buryn oryndalǵanyn, endi «Qazaqstan-2050» Strategııasynda kemel keleshektiń baǵyt-baǵdary ashyq taldanǵanyn, myna Joldaý sodan bastaý alatynyn, baǵdarlamasyz is baıansyz bolatynyn jetkizdi. Fransııalyq kásipker Tábárak Dogý tildi úırený árkimniń namysyna qatysty, «til emes ulttyq sezim, júrek. Sonda tilge qatysty qamaldy buzýǵa bolady. Bos sóz qajetsiz» dese, 1997 jyldan beri jumys istep kele jatqan Germanııa Qazaqstan qoǵamynyń atqarýshy dırektory G.Nurtazınova Qazaqstannan barǵan nemisterdiń ózderine oń qaraıtynyna, aralarynda Býndestagqa depýtat bolyp saılanǵandary da bar ekenine, olar árkez Qazaq eliniń sózin sóılep otyratynyna naqty dálelder keltirdi. Sondaı depýtattyń biri Haınrıh Sertık ekenin atap ótti.
Jurtshylyq asyǵa kútken konserttik baǵdarlamanyń aldynda ulttyq oıyndardyń nátıjesi jarııalanyp, jeńimpazdarǵa baǵaly syılyqtar tabys etildi. Aıtalyq fýtboldan birinshi oryndy shvesııalyqtar, ekinshi oryndy kelndikter, úshinshi oryndy berlındikter aldy. Kúres jeńimpazdaryna «Er Jánibek» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Maqsut Temirbaev at bolmasa da, taıǵa jeterlik qarjy usynyp, qaýmalaǵan qalyń qandasty has batyrdyń Shyǵys Qazaqstan oblysynda ótetin mereıtoıyna shaqyrdy. Al asyq atýdan aldyna jan salmaǵan erlerge, qaqpaqyl oınaýdan kózge túsken áıelderge «Asyq atý» respýblıkalyq federasııasynyń prezıdenti, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen jattyqtyrýshy Jomart Sabyrjanov «Altyn saqa ıegerleri» degen marapattar tapsyrdy. Olardyń arasynda erlerden birinshi oryndy Ábsalam Aıýbı (Danııa), áıelder arasynan birinshi júldeni Bátıma Ýzl (Gollandııa) qanjyǵasyna baılady. Sol sekildi ult rýhanııatynyń qyr-syryn jetik biletin elshi N. Onjanov tildi balanyń sanasyna balapan kezinen sińirý qajettigin árkez kóterip júredi eken. Osydan eki jyl buryn Danııada ótken quryltaıda da balalar arasynda «Seniń qazaqshań, qalaı?» degen jarys ótkizse, bul joly da sondaı ıgilikti sharaǵa uıytqy boldy. Saıysqa qatysqan 13 oqýshynyń altaýyna birinshi, ekinshi, úshinshi oryn taǵaıyndap, basqalarǵa da syı-sııapat kórsetti. Olardyń qatarynda Fatıma Týba (Germanııa), Esra Kılıg (Túrkııa), Nýrýllah Gazı (Gollandııa), Beıza Keteh (Danııa), taǵy basqalar bar.
Konserttik baǵdarlamany kelndik Zefer О́zhalyk qyzy Aıbıke ekeýi bastady. Olar bir zamandary syrtta júrgen baýyrlar týǵan jerin esten shyǵarmasyn dep úzbeı aıtyp kelgen Zeıneldiń «Altaı aýylynyń áni» degen áýendi áýeletti. Qazaq eliniń tanymal ánshisi Rústem Nurjigit Sáken Seıfýllınniń «Taý ishinde» jáne «Elik-aı» ánderin aıtsa, halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty Araı Asqap «Sulýbaıdyń ánin», halyq áni «Búldirgendi» oryndady. «Seriler» tobynyń ánshileri Muhtar Qanapıev, Kúntýǵan Soltan, Talǵat Kóbekov B.Esimhanovtyń «Aýylym», A. Beksultannyń «Qazaqtyń qara balasy», ózge de ándermen jurttyń iltıpatyna bólendi. Al Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jeztańdaı ánshi Maqpal Júnisova sahna tórine kóterilgende búkil jurt tik turyp qurmet kórsetti. Onyń oryndaýyndaǵy halyq áni «Erkem-aı», «Sáýlem-aı», J.Kármenovtiń «Dombyra», M.Qasqyrbaevtyń «Qazaqtyń erke qyzymyn» degen týyndylaryn oryndaǵanda qandas baýyrlar úlken-kishisine qaramaı birge aıtyp, tipti aqsaqaldy ata men aq jaýlyqty ana bılep ketip jatty. Jalpy, sheteldegi baýyrlardyń ónerge degen qurmeti, óner adamyna degen izeti erekshe ekenin birden ańǵarasyń. Tipti keıbir áýender aıtylǵanda kózderine jas alǵandar da az bolmady.
Quryltaıdyń jabylý sátinde ol jaqtaǵy baýyrlar da, Qazaq elinen barǵan azamattar da bir-birine aq nıetterin bildirip, shama-sharyqtaryna qaraı syılyq jasap jatty. Túıin sózdi alǵan tusta, Eýropa qazaq qoǵamdary federasııasynyń tóraǵasy A.Kesıjı myrza bul basqosýdyń joǵary dárejede ótkenin erekshe atap, osyndaı ıgilikti istiń osydan 12 jyl buryn uıymdastyrylǵanyn, onyń uıytqysy sol tustaǵy Keln qalasyndaǵy Qazaq mádenı ortalyǵynyń basshysy Abdýrahman Chetın aqsaqal men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń burynǵy orynbasary, jazýshy Qaldarbek Naımanbaev bolǵanyn atap aıtty. Bul shara Shyǵys Túrikstan qazaqtarynyń Túrkııaǵa kóship kelýine 50 jyl, olardyń eńbek mıgrasııasy arqyly Eýropa elderine qonys aýdarýynyń 40 jyldyǵyna oraı ótkizilgenin de eske saldy. Al óz kezeginde T.Mamashev Eýropa qazaqtarynyń dástúrli kishi quryltaıy jaqsy aıaqtalǵanyn tilge tıek etip, erekshelikterine toqtaldy. Burynǵy quryltaıda bolmaǵan ultymyzdyń salt-dástúrleriniń kórinis tabýy, ásirese asyq atý men sadaq tartýdyń Eýropa tórinen oryn alýy oń qadam dep baǵalady. Germanııadaǵy elshi N.Onjanovtyń qyzmetine súısinip, «Biz talaı elderge baryp júrmiz. Elge degen halyqtyń kózqarasy elshige qaraı ártúrli bolady. Men ol jurttaǵy elshi men elshilik qyzmetkerleriniń qandastarǵa degen qamqorlyǵyn erekshe atap ótýdi paryz sanaımyn», dep «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory men qaýymdastyqtyń arasyndaǵy baılanysqa toqtaldy. «Biz qor shetelderde qandaı jumystar atqaryp jatqanymyzdy óz kózderimen kórsin degen nıetpen «SK-Astana» kooperatıvtik qor dırektorynyń orynbasary Ásel Shildebaevany ala kelgen edik. Izetti qaryndasymyz baýyrlaryn kórgende erekshe oıǵa qalǵanyna kýámiz. Degenmen, biz atalmysh qordan áralýan sharalar ótkizýge qarjylaı demeýshilik kórsetý úshin túrli qujattar ázirlep, jyl sońynda tapsyramyz. Sonyń úshten biri qolǵa tıip jatady. Jalpy, shetelderdegi qazaq dıasporalaryna kóńil aýdaratyn ýaqyt jetti. Úkimet kózqarasyn ózgertýi kerek tárizdi. Sebebi, qazaqtyń jeri baıtaq deımiz. Biraq halqymyz az. Sol azdy sheteldegi baýyrlarmen tolyqtyrýymyz kerek. Árıne, Eýropa qazaqtarynyń jaǵdaıy jaman emes. Áıtse de, qalyń Qytaı elindegi, О́zbekstandaǵy, Mońǵolııadaǵy, Qaraqalpaqstandaǵy aǵaıyndarǵa qarjylaı da, basqalaı da kómek bolýy tıis. Olar ózdiginen kele almaıdy. Onyń ústine keı óńirlerdegi ekologııalyq jaǵdaı qandastarymyzdy qaljyratyp bara jatqanyn este ustaǵanymyz jón», deı kelip Túrkııa men Ázerbaıjan memleketteriniń shettegi ózderiniń dıasporalaryna jasap jatqan iltıpatyn tarata aıtty. «Máselen, Ázerbaıjan memleketine keler bolsaq, onda prezıdentke tikeleı qaraıtyn memlekettik komıtet bar. 100-ge jýyq qyzmetker jumys isteıdi. Bir mysal, olar shetelderdegi ázerbaıjan jastarymen baılanys ornatýǵa ǵana 5 mln. eýro bólip otyr. Al jalpy qarjysynyń qandaı bolatynyn bir salaǵa bólgen qomaqty aqshadan ańǵarýǵa bolatyn shyǵar. Túrkııada da shettegi dıasporalarymen baılanys ornatatyn 100-den astam shtaty bar organ jumys isteıdi. Onyń ótken jylǵy bıýdjeti 100 mln. dollardy qurasa, bizdiki 100-150 myńǵa da jetpeıdi. Taǵy bir aıtaıyn degenim, Berlınde Ekonomıka jáne mádenıet ortalyǵy ashylypty. Bul quptarlyq is. Biraq onyń erejesi, shtaty bekitilmegen. Eger N.Onjanovtan keıingi elshi qazynadan aqsha qarastyrylmaǵan dep jaýap tastaýy ǵajap emes. Jalpy, erejesi bekitilgen, qarjysy naqtylanǵan, shettegi dıasporanyń altyn dińgegi bolatyn osyndaı ortalyqtar Máskeý, Beıjiń, Tashkent, ózge de iri memleketterdiń astanalarynan shańyraq kóterip jatsa quba-qup bolar edi. Eýropadaǵy kishi quryltaıdy qazaq elindegi jurtshylyqqa tanytý maqsatynda bas basylym tilshisimen qatar, «KTK» telearnasynyń aǵa redaktory Gúlmıra Abyqaeva men Oljas Belgibaevty ákelgenimizdi aıta ketsem artyq bolmas», dedi.
Osy alqaly jıynda aty málim Dálelhan Janaltaıdyń úlken uly, áriptesimiz Álıhanmen, Halıfa Altaıdyń nemeresi Mámet Akıp Altaımen de dıdarlastyq. Olardyń boıynan tektilik pen tegeýrin menmundalap turdy. Bir zamandary Germanııa dese boıdy úreı bıleıtin eldiń búgingi tirlik-tynysy, ásirese, adamdarynyń kisiligi men kishiligi bólekteı kórindi. Jasyl jelek kómkergen kósheler de ádemi. Sóıtip, úsh kúnge sozylǵan quryltaıdyń sońy aǵaıyndarmen qımaı qoshtasýǵa ulasyp, osy bir berekeli bekem tirlik aldaǵy jyly jalǵasyn tapsyn degen aq tilekpen attandyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – BERLIN – ASTANA.
Lebiz
Beshrthan Malabaqan, Berlın qazaq qoǵamynyń tórǵasy:
– Aty kishi quryltaı bolǵanymen, mundaı sharany ótkizý ońaı emes eken. Biz buǵan bir jyl boıy daıyndaldyq. Kelgen qonaqtardyń aıtýyna qaraǵanda, jaman ótpegen kórinedi. Shetinen rızalyqtaryn bildirip jatyr. Úsh kún boıǵy sharaǵa ketken shyǵynǵa Qazaq elindegi «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qory Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashevtiń tikeleı aralasýymen jaqsy kómek qolyn sozdy. Qazaqstanda jumys istep jatqan Germanııanyń «Siemens», «Knauf», t.b. kompanııalar kómektesti. Qalǵan qarjyny ózimiz taptyq. Kóp bolyp birikken jerde bitpeıtin is joq tárizdi. Osy quryltaıdy ótkizýge atsalysqan barlyq azamattarǵa alǵysym sheksiz. 2015 jyly quryltaı Gollandııada ótedi. Ony sol eldegi Qazaq qoǵamynyń tóraǵasy Mustafa Qarajigit óz moınyna alyp otyr.
Nurarman Aıýbı, Danııa qazaq qoǵamynyń tóraǵasy:
– Quryltaı Eýropadaǵy qazaqtar úshin erekshe qubylys desem artyq aıtqandyq emes. Biz osy basqosýda bir-birimizben tanysyp, ult bolýdyń úlgisin úırenip júrmiz. Qazaqstannan kelgen baýyrlarmen shúıirkelese sóılesip, ádet-ǵuryppen qaýyshamyz. Onyń ústine bul jaqtaǵy qazaqtar qalaıda óz qandasymen otaý qurýdy basty maqsaty dep biledi. Oǵan bir mysal aıtaıyn. 2005 jylǵy quryltaıǵa kelgende Qazaq elinen kelgen Ásem degen qyzben tanystym. Kóńilim ketip, nıetimdi bildirgende ol oılanyp kóretinin jetkizdi. Keıin kelisimin berdi. Qaraǵandy qalasynyń týmasy bolatyn. Qazaqy jolmen quda túsip baryp, jón-joralǵy jasap, Ásemdi alyp qaıttym. Qazir eki ulymyz ósip keledi. Ekeýmiz de jeke kompanııalarda jumys jasaımyz. Úı-jaıymyz barshylyq. Tek, atajurt jetpeı jatady. Túptiń túbinde babalarymnyń kindik qany tamǵan kıeli topyraqqa barsam degen oı da joq emes. Tek Qazaq eliniń mártebesi dál osylaı bıikteı berse, ol da bolmaı qoımas. О́z el, óz jerińe ne jetsin.
