Janar-jaǵarmaı naryǵy: Shaǵyn kásiporyndar múddesin kim qorǵaıdy?

Tek Túrkistan oblysynyń ózinde munaı ónimderin zańsyz tasymaldaýdyń 94 faktisi tirkelgen. Osyǵan oraı 1,5 mln teńge aıyppul salynyp, 2 341 lıtr benzın men 25 335 lıtr dızel otyny tárkilengen. Naýryzdyń sońyn­da Pavlodar transporttyq prokýratýrasy AI-95 benzıniniń asa kóp kólemin Tájikstanǵa eksporttamaqshy bolǵandardy ustady. Úkimet ókilderiniń aıtýynsha, eger baǵa kóterilmese, onda bıyl 850 myń tonna kóleminde tapshylyqqa ushyraımyz.

«Bul – ońaı sheshim emes. Bul sheshimdi qabyldaýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Bizdiń arzan otynymyz ózimizdiń ult­tyq múddemizge emes, kórshi elder­diń eko­no­mıkasyna jumys istep jatyr. Son­dyq­tan janar-jaǵarmaı nary­ǵyn­daǵy turaq­tylyqty qamtamasyz etý úshin osy kórshi elderdegi baǵalarmen aıyr­mashylyqty tómendetýimiz kerek», dedi halyq tarapynan qatty synǵa ushy­ra­ǵanyna qaramastan qyzmetine qaıta kelgen Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov.

Ekonomıst Almas Chýkınniń pikirin­she, munaı ónimderiniń baǵasyn kóterý sheshimi – ekonomıkalyq absýrdty damýdan bas tartýǵa baılanysty uzaq sapar­dyń bastalǵanyn aıǵaqtaıdy.

«Qazir munaıdyń bir bóshkesi 80 dollar turady. Biz ony eksportqa satsaq, 80 dollar alamyz. Al eger ol munaıdy 40 dollarǵa munaı óńdeý zaýyttaryna (MО́Z) bersek, onda 40 dollardy bireýge jaı ǵana «syılaǵan» bolyp shyǵamyz. Shyn máninde, bul somany bıýdjetke kirgizýge ne basqa qajettilikke jaratýǵa bolar edi. Biz nesıe aldyq, MО́Z-derdi jańarttyq jáne otyn óndirip jatyrmyz. Nesıeni qaıtarý, bólshekterdi satyp alý, jyl sa­ıyn jóndeý júrgizý kerek. Bolashaqtaǵy damýǵa da qarjy kerek. Al memleket, tipti qajetti bólshekti satyp alýǵa da jetpeıtin baǵany belgilep qoıyp otyr. MО́Z-derde jyl saıyn apat bolatyny da osydan sııaqty», deıdi ekonomıst.

Onyń aıtýynsha, otyndy jetkizý, saqtaý da aqsha turady. Biraq kóterme satýshylar da, bólshek satýshylar da durys baǵa belgileı almaı sarsańǵa túsip otyr.

«Memlekettik baǵadaǵy ónim de bárine birdeı jetpeıdi. Eger men turaqty klıentterime talonmen beretin bolsam, onda naryqqa jumys istep qaıtem. Eger men úlken jeli emes, kishkentaı ǵana beket bolsam, onda jumysty toqtata salǵan artyq emes pe? Kórshi elderge kontrabandalyq jolmen janar-jaǵar­maı tasymaldaý da ekonomıkada kollaps týdyryp otyr. Júk kólikteri júrmeıdi. Júkter jetkizilmeıdi. Zaýyttar men dúkender zardap shegip jatyr. Qurylys salynbaıdy», deıdi sarapshy.

Elde munaı ónimderi óndirisin arttyrý úshin taǵy bir munaı óńdeý zaýyty salynýǵa tıis deýshiler bar. Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetov bul pikirge qosylmaıdy. Onyń paıym­daýynsha, qazir bir emes birneshe MО́Z salyp tastasaq ta naryqtaǵy ahýaldy oń qyryna qaraı aýnata almaımyz.

«Baǵany ózgertpeıinshe tapshylyq báribir joıylmaıdy. Janar-jaǵarmaı­dy syrtqa jiberýdiń jalǵyz joly – baǵalardy teńestirý. Baǵa tómen bolyp tura berse, onda kórshi elder tası beredi. Olar ózderi tutyný úshin ǵana emes, aparyp satý úshin de alyp ketip jatyr ǵoı. Bizde memleket otyz jyl boıy qoǵamdy arzan ónimderge úıretip tastady. Túrikmenstan sııaqty jabyq el bolsaq mundaı saıasat bizge jarasar edi. Eshkimge eshteńe bermeıdi, almaıdy, óz-ózimen ómir súredi. Al biz álem elderimen tyǵyz baılanystamyz, alys-beris deńgeıi joǵary. Sondyqtan qalasaq ta, qalamasaq ta biz basqa elderdiń yńǵaıyna beıimdelýimiz kerek bolady. Mysaly, bizde elektr energııasy arzan. Sol sııaqty janar-jaǵarmaı da arzan. Qanshama jyl boıy qoldan rettep, ustap turdy. Endi ári qaraı ustaı almaıdy. Kótereıin dese halyq renjıdi, kótermeıin dese ári qaraı arzan kúıinde qaldyra berý taǵy múmkin emes. Ekinshi másele – halyqtyń ál-aýqatyn kóterý kerek. Munaı óndirýshi kompanııalarǵa «sen munaıyńdy naryqtyq baǵamen emes, ishki baǵamen sat» dep talap qoıa almaısyz. Qazirge deıin solaı bolyp keldi. Endi olaı jalǵastyra berý múmkin emes qoı. Qazir kásiporyndar ishki naryqqa munaıyn jiberse paıda tappaıdy. Ondaı jaǵdaıda jumys isteý de qyzyq bolmaı qalady. Sosyn kelip ınvestısııa da quıylmaıdy. Bar aqshasyn salatyn bolsa, biraq paıda tappaıtyn bolsa, mundaı joba kimdi qyzyqtyrsyn?», deıdi ol.

Sarapshynyń aıtýynsha, biz jylyna 90 mln tonna munaı óndirsek, sonyń 70-71 mln-y syrtqa ketedi, qalǵan 19-y ishte qalady. О́ńdelgen kezde 19-dyń 13 mln tonnasy munaı ónimderi bolyp shyǵady. Bizde memleket kompanııalarǵa kvota berip, «50 paıyzyn ǵana syrtqa jibere alasyń, qalǵan 50 paıyzyn ishki naryqqa jiberesiń», dep talap qoıady.

«Ishki naryqqa munaı jiberý – kompanııalardyń qalaýy emes. Olarǵa erik berseńiz, óndirgen munaıyn túgelimen derlik eksportqa shyǵarýǵa daıar. Memleket talap qoıǵan soń ǵana munaı óńdeý zaýyttarynan beketterge benzın arzan kelip jatyr. Ortadaǵy paıda kóp emes. Úsh úlken kásipornymyz bar – Qashaǵan, Qarashyǵanaq jáne Teńiz. Olardyń kelisimsharttary bólek bolǵandyqtan, 100 paıyzyn syrtqa satyp jatyr. Basqa kompanııalarda ondaı múmkindik joq. Munaı ónimderiniń sany artyp, ishki tutyný kólemin tolyq jaýyp turý úshin kásiporyndar kóbirek munaı berýge tıis. Ony taǵy memleket kvotany ulǵaıtý arqyly sheshedi. Buryn shyǵarǵan ónimińniń 50 paıyzyn ishki naryqqa jiber dese, endi 60-70 paıyzyn suraýǵa tıis. Al ol kásiporyn munaıdy syrtqy naryqqa 80 dollardan sata alar edi. Ishki naryqqa amalsyz 25 dollardan satýǵa májbúr. Sodan kelip osyndaı shaǵyn kásiporyndardyń jumyskerleri arasynda jalaqy daýy týyndaı bastady. Olar jalaqyny ósirýdi suraıdy. Al kásiporynda ondaı múmkindik joq. Álgi úsh iri kásiporynda aqsha turǵysynan qıyndyq joq. Munaı baǵasy qatty túsip ketken kezde de olar paıda kóredi», deıdi.

A.Narymbetovtiń aıtýynsha, úsh iri ken ornynan basqa jerdiń bárinde munaı óndirisiniń kólemi tómendep jatyr. Al bizde munaı ónimderin tutyný deńgeıi artyp jatyr. Demek, ortadaǵy aıyrma kóbeıe bermek.

Eske salaıyq, Energetıka mınıstr­liginiń sheshimimen 12 sáýirden bastap (ázirge buıryq jobasy normatıvtik-quqyqtyq aktiler portalynda qoǵam talqysynda tur) elimizde benzın men dızel baǵasy ósedi. AI-92 jáne AI-93 markaly benzınge 182-187-den (óńirge baılanysty) lıtrine 205 teńgege deıin qymbattaıdy. Qazirgi ýaqytta aımaqqa baı­lanysty baǵasy 230-260 teńge ara­ly­ǵynda qubylyp turǵan dızel baǵa­sy lıtrine 295 teńge bolady. Egis jumys­taryna baılanysty 413 myń tonna dızel otyny bólinedi. Biraq onyń baǵasy lıtri­ne fermerler úshin 204 teńge bolady.

Buǵan deıin salalyq mınıstrlik munaı ónimderi kólemin arttyrý úshin MО́Z-der qýattylyǵyn arttyramyz degendi aıtqan edi. Naqtylasaq, memleket Shymkent MО́Z-iniń qýattylyǵyn qazirgi 6 mln tonnadan (jylyna 6 mln tonna munaı ónimin óńdeıdi – red.) 2029 jyly 12 mln tonnaǵa deıin jetkizýge nıetti. Qazir aldyn ala tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jobasy aıaqtalý kezeńinde tur. Pavlodar munaı-hımııa zaýytynda sýsyzdandyrý jáne suıytylǵan munaı gazyn tazartý qondyrǵysyn biriktirý arqy­ly gıdrotazalaý qondyrǵysy qaıta jańǵyr­tylyp jatyr. Bul jumys sátti aıaqtal­ǵan jaǵdaıda 2025 jyldan bastap óńdeý qýattylyǵy jylyna 600 myń tonna­ǵa deıin ulǵaımaq (5,5 mln-nan 6,1 mln tonnaǵa).

Biraq MО́Z qýattylyǵyn arttyrýdan da mańyzdy jaıt bar. Ol – munaı óndiretin usaq kásiporyndardyń talaby. Qazir olardyń bári jıylyp «QazMunaıGazǵa» jumys isteýge májbúr. Iаǵnı shaǵyn kompanııalar óndirgen munaıyn MО́Z-derge tikeleı ákelip sata almaıdy. Áýeli QMG-ǵa óte arzan baǵamen satýǵa mindetti.

«Atameken» kásipkerler palatasy­nyń dereginshe, elimizde 91 kompanııa munaı óndirýmen aınalysady. Biraq sonyń ishinde 80-ge jýyq kásiporyn jylyna mıllıon tonnadan az shıki munaı óndiretindikten, mundaı shaǵyn kompanııalardyń naryqtaǵy úlesi 15-20 paıyzdan aspaıdy. «Atameken» UKP basqarýshy dırektory Dinmuhamed Qudaıbergenniń aıtýynsha, bizde munaı jetkizýmen jer qoınaýyn paıdalanýshylar jáne óndiris oryndarynan tikeleı satyp alatyn deldaldar aınalysady.

«Munaı ónimderi óńdelgennen keıin (AI-92 jáne AI-95 jáne dızel otyny bolyp) janarmaı beketteri arqyly túpkilikti tutynýshyǵa satylady. Son­daı-aq munaı ónimderi QTJ, taý-ken metallýrgııalyq kásiporyndary sııaqty iri tutynýshylarǵa da satylady. Ondaı tutynýshylarǵa jyl saıyn 1-1,2 mln tonna jiberiledi. Tutynýshylardyń taǵy bir toby – jylyna 500 myń tonnaǵa deıin otyn satyp alatyn aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler», deıdi ol.

Árıne, joǵaryda aıtylǵan 91 kompanııa munaı ónimderin arzan baǵamen ishki naryqqa satýǵa májbúr jáne bul – olar úshin tıimsiz nusqa. Energetıka mınıstrligi bolsa naryq qatysýshylary ónimderdi «QazMunaıGaz» jáne CNPC kompanııalar tobyna kiretin onyń seriktesi «Petrosun» JShS-ǵa satýǵa mindetteıdi. Bul rette baǵa arnaıy formýla arqyly esepteledi jáne naryqtaǵy baǵadan 1,5-2 ese tómen bolyp shyǵady. Bul shema naryq qatysýshylaryna unamaıdy. Olar mundaı tásil arqyly tek monopolııany kúsheıtip, naryqtyq úderisterdi tejeımiz dep renish bildiredi.

2022 jyldyń qańtar-qyrkúıegi aralyǵynda munaı óńdeý zaýyttaryna «Petrosun» JShS, QMG jáne «Petroleum Operating» JShS 11,3 mln tonna jetkizse, ózge 60 shaǵyn jáne orta munaı óndirýshi kompanııalar 2,3 mln tonna jetkizgen. Bul rette bıznes ókilderi mynadaı usynys jasaıdy.

• MО́Z-ge naryqtyń barlyq qatysý­shy­­nyń kire alý múmkindigi saqtalýy kerek;
• О́ńdelgen ónimderdiń naryq úlesine proporsıonaldy bóligin aýyl sharýa­shylyǵy taýaryn óndirýshilerge berý usynylady;
• Munaıdy ishki jáne syrtqy naryqtarǵa bólý mehanızminde neǵurlym ashyqtyq pen tıimdilikti qamtamasyz etý;
• Infraqurylymdyq nysandarǵa – temir jol, qubyr jelilerine qolje­timdilikti qamtamasyz etý;
• Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń óz munaıyn kez kelgen satyp alýshyǵa erkin satýyna jaǵdaı jasaý;
• Eseptilikti, ýákiletti organdarmen qujat aınalymyn sıfrlandyrý.

Naryqta óte kóp kólemde satyp alý-satý mámileleri jasalǵan kezde ǵana ádil naryqtyq baǵa qalyptasady. Al eger búkil naryq qatysýshylary atynan QMG ǵana jumys istep, sol ǵana MО́Z-ge tasymal jasaıtyn bolsa, onda ádil baǵa, ádil naryq týraly sóz qozǵaýdyń da qajeti shamaly deıdi bıznes ókilderi.