Maqta máselesi ońtústik óńirdegi daýǵa sebep bolyp otyr

О́tken jyly Túrkistan oblysynda maqta daqyly 126,3 myń gektarǵa egi­lip, 361,8 myń tonna ónim jınaldy. Ob­lys ákimdiginiń málimetinshe, bıyl maq­ta daqylynyń egis kólemin 14,9 myń gek­tarǵa kemitip, 111,4 myń gektarǵa egý jos­parlanǵan. Jyl saıyn óńirde 300 myń tonnadan astam maqta óndiriledi, 22 maqta óńdeý zaýytynda 25 myń sharýa jumys­pen qamtylǵan. О́ńirde maqtany tereń óńdeıtin eki ǵana kásiporyn bar. Biraq olardyń qýattylyǵy óńirde óndirile­tin shıkizattyń tek 15%-yn ǵana óńdeýge múm­kindik beredi. Ony satý quny álemdik naryqtaǵy maqta talshyǵynyń baǵasyna tikeleı baıla­nysty bolǵandyqtan, álemde maqta ónim­derin artyq óndirgen kezde satý ­baǵa­sy kúrt tómendeıdi.

О́ńirge jumys saparymen kelip, maq­ta zaýyttarynyń basshylarymen, sharýalarmen kezdesýinde Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Juman­ǵarın maqta klas­terin damytý maqsa­tynda shıtti maqtany satýdan bólek, maqta talshyǵyn tereń qaı­ta óńdeýge basymdyq beriletinin aıtqan-tyn. Bul oraıda «Turkistan» ındýstrıaldy aıma­ǵynda jeńil ónerkásip jetekshi sa­laǵa aınalmaq. Oblys ákimi Darhan Saty­­baldy О́zbekstannyń «Global Textile Group» kompanııasy tobynyń jetekshisi Mýzaffar Razakovty qabyldap, maqta sharýa­shylyǵyn damytý, maqta shıtiniń sapa­syn arttyrý máselelerin talqyla­dy. Nátıjesinde, Maqtaaral aýdanynda 2 myń­nan astam adamdy turaqty jumys orny­men qamtıtyn 5 iri kásiporyn iske qo­syl­maq. Ol úshin 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan «Global textile. Turkistan» jobasy daıyndalǵan. Quny 45 mıllıon dollardy quraıtyn joba aıasynda logıstıka haby, maqtany bastapqy óńdeý zaýyty, trıkotaj maqta fabrıkasy, mata boıaý fabrıkasy jáne tigin fabrıkalary iske qosylatyn bolady. Qazirgi tańda aýdan ákimdigimen birlese otyryp sapasyna kepildik berilgen maqta tuqymyn sharýalarǵa taratý, ol úshin zań aıasynda qajetti keli­simsharttar jasaý jumystary júr­gizilýde. Bıyldyń ózinde atalǵan kom­panııa Maqtaaral aýdanynda 2-3 myń gektarǵa jýyq jerge ózbekstandyq «Sul­tan» jáne «Namangan» tuqym sorttaryn jetkizýdi jáne kúzge qaraı atalǵan sorttardyń maqta talshyǵyn satyp alýdy josparlap otyr.

Iá, maqta klasterin damytý baǵy­tyn­da atqarylyp jatqan is az emes. De­gen­men she­shimin kútken máseleler de je­terlik. Mysaly, jýyrda Jetisaı, Maq­ta­­aral aýdandarynyń maqta óndirýshi kásipker­leri jáne sharýalarynyń ózekti máselele­rine qatysty Májilis depýtaty Qaırat Balabıev Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarınge depýtat­tyq saýal jol­dady. Mıllıonnan astam turǵynnyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy maqta ónimderine tikeleı baılanysty jáne maqta ósirý sharýlardyń negizgi tabys kózi bolyp tabylatynyn aıtqan depýtat 2022 jyly maqta baǵasy tómen bolyp sharýalar sata almaǵanyn málim etti. Bul óz kezeginde kók­temgi agrotehnıkalyq sharalardy ótkizý, maq­ta tuqymdaryn egý, janar-jaǵarmaı ónim­derin daıyndaýǵa keri áserin tıgizýde. «Dı­qandardyń agrotehnıkalyq shara­lardy tolyq kólemde júrgize almaýy, sapaly tuqymdardyń tapshylyǵy joǵary ónim alýǵa múmkindik bermeı, tómendeýine alyp kelgen. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi tarapynan túriktiń sapa­ly maq­ta tuqymymen qamtamasyz etý ju­mys­tary júrgizilgen edi. Biraq tuqym­nyń qymbat­tylyǵyna baılanysty egin­shiler satyp alýdan bas tartqan. Taǵy bir erekshe atap ótetin jaǵdaı, shıkizat óndirilgenmen maqtany ári qaraı óndeý, mata jasaý, kásip­oryndar qurý, jalpy jeńil ónerkásip máselesi sheshilmeı tur. Sondaı-aq maqta egetin aımaqta birde-bir toqyma fabrıkasy joq. Al kórshi О́zbekstannyń ár oblysynda birneshe maqta toqyma fabrıkalary bar ekendigin eskergen jón. Sondyqtan kórshi memlekette maqtanyń baǵasy men ony satýǵa baılanysty qıynshylyqtar týyndamaıdy. Bul aıtylǵan jaǵdaılar qazirgi kezde kásipkerler men sharýalardy qatty kúızeltip, ońtústik óńirdegi áleý­met­­tik shıelenistiń týyndaýyna sebep bo­lýda. Búgingi kúni álemdik naryqta maq­taǵa degen suranys óte joǵary, degen­men elimizde ósirilgen ónimniń dúnıejú­zi­lik naryq talshyǵynyń sapasy men dáre­jesi tómendep ketkendikten basqa el­der­men básekeles bola almaı otyrmyz. Jo­ǵary sapaly maqta alý úshin birinshi ke­zekte maqta óndirýshilerge ótkizilgen ónim kólemine baılanysty sýbsıdııa berý­di qaıta jandandyrý jáne elıtalyq dáre­jedegi tuqymdyq shıtti ózimizde shyǵa­rýy­­myz qajet», delingen depýtattyq sa­­ýal­da. Osy oraıda Májilis depýtaty otan­­dyq maqtanyń sapasyn jaqsartý já­ne ony jahandyq naryqqa shyǵarý úshin, bi­rinshi kezeńde respýblıkalyq bıýd­jet­­tiń esebinen elıtalyq joǵary dáre­je­li shıtti suryp­taryn satyp alyp, qol­je­timdi baǵamen maqta óndirýshi sharýa­lar­dy qamtamasyz etý qajet dep esep­teı­di. Sonymen qatar vıse-premerden za­manaýı ozyq tehnologııalardy engizý ar­qyly shıtti maqtanyń elıtalyq joǵary dá­rejeli suryptaryn óz elimizde shyǵarý máselesin sheshýdi suraıdy. «Sharýalardyń shyǵarǵan shyǵyndaryn ishinara óteý maqsatynda jáne kóktemgi agrotehnıkalyq dala jumystaryn tolyq kólemde júrgizip, maqta daqylyn óz ýaqy­tynda ósirý úshin óndirýshilerge kúz­de ótkizilgen ónimniń ár tonnasyna sýbsıdııa berý joldaryn qaraýdy, elimizde óndirilgen maqta óni­min turaqty ótkizýdi qamtamasyz etýge múm­kindik beretin, ol ónimderdi óńdeıtin jáne mata jasaıtyn toqyma fabrıkalaryn salý máselesin uıym­dastyrýdy suraımyn. Qazaqta «ha­lyq qalasa han túıesin soıady» degen qa­natty sóz bar. Ońtústik sharýalarynyń janaı­qaıy Úki­met qulaǵyna jetip, eki jaq­qa da oń­taı­ly sheshim qabyldanaryna sene­miz. Bul túıtkil máseleni sheshken jaǵ­daıda eli­­mizdegi jeńil ónerkásipti joǵary deń­­geıge kóterýge bolady», deıdi óz saýa­­lyn­da Májilis depýtaty Qaırat Balabıev.

Aıta ketelik, oblys ákimdiginiń máli­metinshe, maqta klasterin damytý úshin 5 jylda Maqtaaral, Ordabasy, Saý­ran, Shardara, Jetisaı aýdandaryn­da 12 toqyma tigin fabrıkalaryn ashý kóz­de­lip otyr. Jalpy quny 22 mlrd teńge bolatyn 3 ınvestısııalyq jobany jyldyq 4% mólsherlememen nesıe­le­n­dirý jóninde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine usynys engizilgen.  

Túrkistan oblysy