Bul sessııa mańyzdy zańdar qabyldaýymen erekshelendi

Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi Ulasbek SÁDIBEKOVPEN áńgime – Ulasbek Sádibekuly, besinshi saılanǵan Parlamenttiń úshinshi sessııasynyń basty erekshelikteri qandaı boldy? Depýtattar zań shyǵarý qyzmetin ózderiniń joǵary kásibı deńgeıimen jáne qarqyndy eńbek úrdisimen atqara bildi. Bulaı deýimizge negiz bar. О́ıtkeni, osy úshinshi sessııa barysynda kúrdeli kodekster men mańyzdy zań jobalary qabyldandy. Jańa sessııany ashqan kezde Memleket basshysy depýtattyq kor­pýstyń aldyna jańa mindetter qoı­dy. Qoǵamdy alǵa damytatyn zańdardy qabyldaý qajettigin atap kórsetti. Elbasy Nursultan Nazarbaev óz sózin­de zańshyǵarýshylyq mindetterdiń tórtinshi mańyzdy blogy dep quqyq qorǵaý zańnamasyn jańǵyrtý jáne tereń reformalaýdy atap ótken edi. Soǵan oraı Qylmystyq, Qylmystyq-is júrgizý, Qyl­mystyq-atqarý kodeksteriniń jobalary jańa redaksııada qabyldandy. Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks te tolyqtaı jańartyldy. Osy zań akti­lerin qabyldaýdyń nátı­je­sin­de, Memleket basshysynyń aıtýyn­sha, Qazaqstannyń quqyq qorǵaý jáne sot jú­ıesiniń álem­dik tájirıbeni qo­l­dan­ǵan jańa quqyqtyq negizi qalyp­tas­tyrylady. – Osy kodeksterge jeke-jeke toqtalyp ótseńiz. Kodeksterdiń jańa redaksııasynyń mańyz­dylyǵy nede? – Elbasy: «Kez kelgen qylmys pen zań buzýshylyq úshin jazanyń bultartpastyǵy men ádildigine esh­kim­niń eshqandaı da kúmáni bolmaýy tıis. Sonymen bir mezgilde, qu­qyq buzýshylardy erkine qoıyp, aza­mat­tardyń zańǵa «jeńil qaraýyna» esir­keý­shilik jasaýǵa bolmaıdy. Jańa aktilerdi qabyldaý qyl­mystyq sot ón­dirisi júıesin jań­­ǵyrtady. Qazaqstandyq quqyq azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy múltiksiz qamtamasyz etetin sapaly deńgeıge kóteriledi», dedi. Jańa kodekster osy talaptarǵa jaýap beredi degen úmittemiz. Qylmystyq kodeks qabyl­dandy. Kodekste qylmystyq quqyq buzýshy­lyq­ty birinshi ret jasaǵan kámeletke tolma­ǵan­darǵa, áleýmettik turǵydan osal adamdardyń basqa da sanattaryna qylmystyq saıasatty yryqtandyrýmen jáne izgilendirýmen qatar, qylmystyń barlyq jańa túrlerine qarsy kúrestiń negizderi qalanǵan. Endi krımınaldyq qyzmettiń belsendiligi baıqalatyn salalarda jazalaý qatańdatyldy. Sondaı-aq, ulttyq kelisim tuǵyryna nuqsan keltirýdiń jáne áleýmettik arandatýdyń kez kelgen áreketi úshin qatań jazalaý kózdeledi. Kodeksti qabyldaý adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, qoǵam men memlekettiń múddelerin sapaly qamtamasyz etýge múm­kindik beredi. Sol sııaqty Qylmystyq-atqarý ko­deksi de qabyldandy. Bul kodeks sot­tal­ǵan adamdardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń qorǵalýy deń­geıin jáne qylmystyq jazalaýdy oryn­daýdyń tıimdiligin barynsha art­tyrý maqsatynda qylmystyq-at­qarý zańnamasyn odan ári jetildirýge baǵyttalǵan. Kodeksti qabyldaý qoǵamnan oq­shaý­laýmen baılanysty emes qyl­mystyq quqyqtyq sharalardy anaǵurlym keńi­nen paıdalaný, sottalǵan adamdardy jáne jazany ótkerýden bosatylǵan adam­dardy áleýmettik ońaltý jáne be­ıim­deý, sondaı-aq, sottalǵan adamdar­men júr­giziletin tárbıelik proses­ke jurt­shylyqtyń qatysý tetigin qalyptastyrady. Qylmystyq is júrgizý kodeksi­niń qabyldanýy da mańyzdy istiń biri boldy. Kodeksti qabyldaýdyń maqsaty qyl­mystyq sot isin júrgizýdi odan ári jetil­dirý jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń sot arqyly tıimdi qorǵalýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Bıyl Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodeksi jańa redaksııada qabyldandy. Bul qujat Prezıdenttiń 2009 jyl­ǵy 24 tamyzdaǵy Jarlyǵymen bekitil­gen elimizdiń 2020 jylǵa deıingi kezeń­ge arnalǵan Quqyqtyq saıa­sat tujyrym­damasyna sáıkes daıyndalǵan. Kodeks ákimshilik zańnamany izgilendirýge baǵyt­talǵan. Ákimshilik jaza retinde eskertýdi qoldaný aıasyn keńeıtý, sondaı-aq, shaǵyn kásipkerlik sýbektileri úshin sanksııalar mólsherin eki ese jáne jeke tulǵalar úshin keıbir aıyppuldar quramdaryn azaıtý kózdeldi. Ákimshilik jaýapkershilikke tartý rásimderi jańǵyr­tyldy. – Qandaı jańa zańdar qabyldandy? –­ Bul sessııa mańyzdy zań­dardy qa­byl­daýymen erekshe­lendi. Osy sessııa barysynda respýblıkalyq bıýdjet sala­syna, qarjyǵa qatysty birqatar zańdar qabyldandy. Onyń bári el ekonomıkasyn turaqty damytýǵa, bıýdjettiń kirisi men shyǵysyn der kezinde rettep otyrýǵa yq­pal etedi. Eń bastysy, naqty baǵdarlamalar boıynsha jyl basynda bólingen qarajattardyń maqsatty jumsalýyna jáne olardyń tolyqtaı ıgerilýine basa mańyz berilip otyr. Qarjy salasynyń kúrdeli ekenin jaqsy bilemiz. Jýyrda qos palatanyń birlesken otyrysynda Úkimettiń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2013 jylǵa ar­nal­ǵan esepteri tyńdaldy, onyń qalaı atqarylǵany jóninde jan-jaqty habardar boldyq. Oryn alǵan kemshilikterdiń sebepteri ashyp kórsetildi. Depýtattar tarapynan usy­nystar men eskertpeler aıtyldy. Jalpy, tutastaı alǵanda, respýblıkalyq bıýd­jet­tiń atqarylýy 99,3 paıyzdy qurady. Senat jáne Májilis depýtat­tary ótken jyldyń esebin bekitti. Elbasynyń parlamentshilerge júk­tegen mindetteriniń biri – halyqara­lyq kelisimderdi zań­dastyrý. О́z sózinde Prezıdent bizdiń elimiz úshin mańyzdy baǵyttyń biri Qazaqstannyń ózge eldermen qol qoıǵan memleketaralyq kelisimderdi ratıfıkasııalaý ekenin atap ótken edi. Soǵan oraı osy sessııada kóptegen eldermen Qazaqstan arasynda jasalǵan kelisimder, sharttar jáne hattamalar zańmen bekitildi. Bul qujattar eldiń ekonomıkalyq áleýetin art­tyrýǵa, ınvestısııa tartýǵa, Qazaqstannyń álem aldyndaǵy saıa­sı ustanymdaryn nyǵaıta túsýge qyzmet etedi. Mine, osyndaı 30-dan astam halyqaralyq qujattar ratıfıkasııalandy. Sonymen qatar, Keıbir zań­na­ma­lyq aktilerge Qazaq­stan­nyń poshta baılanysy sala­sy­n­­daǵy zańnamasynyń norma­laryn Dúnıejúzilik poshta oda­ǵy aktileriniń normalarymen biriz­dendirý jáne poshta opera­tor­larynyń qyzmetin retteý másele­leri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Bul zań jobasy boıynsha qurylǵan jumys tobyna jetekshilik jasadym. – Bul depýtattar ázirlep, Májiliske usynǵan zań jobasy ǵoı? – Iá, osy zań jobasyna árip­testerimiz Sh.О́temisov, Z.Balıeva, H.Valıev, G.Isim­baeva, S.Ospanov, M.Pishembaev, A.Samaqova, G.Seıitmaǵanbetova, E.Tarasenko bastamashy boldy. – Endi qoǵamdyq mańyzy zor zańnamalyq aktilerge toqtalsańyz. – Osy sessııa kezeńinde «Kásiptik odaqtar týraly» jańa zań jobasy qaralyp, maquldandy. Zań jobasynyń jańa redaksııa­sy Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 10 shildedegi «Qazaq­stannyń áleýmettik jań­ǵyr­tylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda jáne Prezıdenttiń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda ázirlengen. Qazaqstan qoǵamynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıy, qazirgi kez­degi quqyqtyq bolmys kásiptik odaq­tar týraly zańnamany odan ári jetil­dirý qajettiligin aıqyndap berdi. Kásipodaq­tar elimizdiń qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ómirinde jańa zamannyń syn-qaterlerine jaýap berýi tıis. Zań jobasy qyzmetkerlerdiń múddelerin bildirý jáne qorǵaýǵa, áleý­mettik-eńbek daýlarynyń aldyn alý boıynsha kásipodaq uıymdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Osy sessııada elimizdiń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máselelerin retteıtin zań qabyldandy. Zań normalary turmystyq zorlyq-zombylyq faktilerine qarsy is-qımyl jáne turmystyq zorlyq-zombylyq qurbany bolǵan adamdarǵa járdem kórsetý jónindegi quqyqtyq sharalar keshenin kózdeıdi. Soǵan oraı birqatar kodekster men zańdarǵa túzetýler engizildi. Mańyzdy zań jobalarynyń biri dep «Qazaqstan Respýblıka­syndaǵy memlekettik jastar saıasaty týraly» zań jobasyn aıtar edim. Bul jańa zań jo­ba­sy talqylaný ústinde. Búgingi tańda atal­ǵan zań jobasy boıynsha qurylǵan ju­mys tobynyń mú­shesimin. Jumys toby­na árip­­tesim Meıram Begentaev jetekshilik etedi. – Shynymen de, jastarǵa qatysty ózekti máseleler az emes. Bul zań jobasyna qandaı usynystar berip otyrsyz? – Zań jobasynyń maqsaty – jastardy memlekettik jáne qoǵamdyq ómirge tartý, olardyń básekeli artyqshylyǵyn arttyrý úshin jaǵdaılar jasaý, jastarǵa arnalǵan áleýmettik ınfraqurylymǵa teń qol jetkizýdi qamtamasyz etý. Bul zańnama Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna negizdelgen. Bul óte mán berip qabyldaıtyn zań bolýy kerek dep esepteımin. Jastar týraly zańnyń ómirsheń bolyp shyǵýyna depýtattar óte belsendi atsalysýda. Kóp­tegen kúrdeli máseleler osy zańnamalyq aktide sheshimin tabady degen senimdemiz. Depýtattar zań jobasyn áli de jetildire túsý baǵytynda eńbektenýde. Shyn máninde, jastar bizdi qoldaıtyn zań qabyldanady dep kútip otyr. Sondyqtan ol jastardyń problemalaryna jaýap tabylatyn zań bolýy tıis. Jastardyń órkenıetti zamanda jan-jaqty damýyna, qoǵamda ózderiniń ornyn kórsete bilýine múmkindik jasaıtyn zań ǵana ómirsheń bolatyny sózsiz. Jastardyń aldynda turǵan máseleler jeterlik. Jumysqa ornalasý, oqý ornyn bitirgennen keıin óz mamandyǵy boıynsha jumyspen qamtylýy, sondaı-aq, stýdent jastardyń jataqhanada turý, qoǵamdyq kólikte jeńil­dik­pen júrý máseleleri keshendi túrde sheshýdi qajet etedi. Árı­ne, munyń barlyǵy qosymsha qomaqty qarjyny talap etedi. Zańǵa osyndaı normalar kózdelýi tıis degen oımen bizder bul usy­nystarymyzdy Úkimetke joldap otyrmyz. Sonymen qatar, osy jumys kezeńinde parlamentshiler dene­shynyqtyrý jáne sport týraly jáne basqa da zańdar­dy qaraý jáne qabyldaý barysynda tyńǵylyqty eńbek etti. О́ıtkeni, elimizde buqaralyq sportty damytýǵa, sol arqyly halyq densaýlyǵyna erekshe mán berýge basa nazar aýdarylyp otyr. – Jahandyq damýǵa baılanysty ózińizdi alańdatqan, urpaq tárbıesi úshin asa qajet zań jobasy dep qaısy qujatty atar edińiz? – Bul rette, áriptesterim A.Smaıyl, S.Bychkova, G.Isim­baeva, G.Seıitma­ǵan­betova bastamashy bolǵan «Balalardyń densaýlyǵyna jáne damýyna zııan tıgize­tin aqparattan qorǵaý týraly» zań jobasynyń mańyzdylyǵy týraly aıtar edim. Bul qujat áli talqylaný ústinde. О́zim osy zań jobasy boıynsha qurylǵan jumys tobynyń múshesimin. Zań jobasy balalardyń aqparattyq qaýip­sizdigin qamtama­syz etýge baǵyttal­ǵan. Osy zańdy qabyldaýdyń ózektiligi balalardyń álsiz topqa aınalýymen túsindiriledi, olar jańa aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy jaǵdaıynda (Internet, uıaly jáne basqa da baılanys túrleri, sandyq habar taratý) aqparattyń teris yqpalyna ushyrap otyr. Taratylatyn aqparat, kóbinese, balalarǵa psı­hı­kalyq keri áser etip, agressııaǵa, qatygezdikke, qoǵamǵa qarsy áre­ketterge ıtermeleıdi. Qazir Májiliste «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnama­lyq aktilerine maqta salasyn damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Bul zań jobasyna Parlament depýtattary Q.Aıtahanov, A.Qońyrov, R.Mádınov, O.Rahmanberdıev, R.Halmuradov bar bárimiz bastamashy boldyq. – Zań jobanyń maqsaty qandaı? Atalǵan salada kezdesip otyrǵan problemalardy sheshýdiń joldary qarastyrylǵan ba? – Elimizdiń ońtústiginde maqta óndiri­leti­ni belgili. Olardyń búgingi kúni kezde­sip otyrǵan problemalary da az emes. So­ǵan oraı zańda Qazaqstannyń maqta sala­syn damytýdy memlekettik qoldaýdyń bir­qatar júıelik sharalaryn zańnamalyq deń­geıde bekitý qarastyrylady. Zańnyń je­ke­legen erejeleri ýákiletti organnyń Ult­tyq kásipkerler palatasymen, sondaı-aq, maqta salasyna qatysýshylardyń odaq­­tarymen (qaýymdastyqtarymen) óz­ara is-qımyl jasaý nysandaryna arnalǵan. Osy zańnyń qabyldanýy Elbasynyń Joldaýynda Úkimetke orta jáne iri taýarlyq aýyl sharýashylyǵy óndiristerin qurýǵa baılanysty bergen tapsyrmasyn oryndaýǵa yqpal jasaıdy. Buǵan deıin oryn alǵan ákimshilik kedergilerdi joıýǵa jáne maqta salasyndaǵy zań­namalyq retteýdi jetildirýge baǵyttalǵan. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».