Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, baǵymdaǵy malǵa qajetti jem-shóptiń 70 paıyzy negizinen tabıǵı shabyndyqtardan jınalady. Bizdiń óńirdegi shabyndyqtardyń túsimi azaıyp, qunary qashqaly qaı zaman? Oǵan sebep eń aldymen tıisti kútim jasalmaıtyndyǵynda. Onyń ústine burynǵy shabyndyq pen jaıylymdyq alqaptardy shamadan tys, kóp paıdalanýdyń saldarynan malǵa juǵymdy, nárli shópter tuıaqkesti bolyp, esesine mal jemeıtin árqıly shóp jyldam kóbeıip, jer tozyp bara jatyr. Qazirgi boljam boıynsha tabıǵı jaıylymdardyń edáýir bóligi zııandy jáne ýly ósimdiktermen lastanǵan. Elimizde jaıylymdyq jer kólemi 184,3 mıllıon gektar jerdi qurasa, aýyl sharýashylyǵy jeri osy kólemniń 83,9 paıyz úlesin qamtıdy. Osynshama jerdiń dál qazir 14-15 paıyzy ábden tozǵan. Endigi maqsat – kádege aspaı jatqan osy jerdi saýyqtyrý.
– Ertede Kókshe óńirinde shalǵyny atty kisini jasyratyn han jaılaýlar kóp boldy, – deıdi el aǵasy Marat Ospanov, – Esildiń saı-salasyndaǵy Aqanborlyq, Taısary, Jabaı, Aqsorań, Jylandy, Kókseńgir, Jekeboıaq tárizdi jaılaýlardan qazir toqymdaı táýir jer qalmady. Negizinde túgin tartsa maıy shyǵatyn kókmaısaly jalpaq jonnyń tý-talaqaı bolýy keshegi tyń ıgerýdiń kezinde bastaldy. Árıne, el yryzdyǵy – astyqty ósirýge eshkim de qarsy emes, biraq sol dáýirde joǵarydan túsken jospardy buljytpaı oryndaımyz dep jergilikti jerdegi basshylar eldiń múddesin eskere bermegendigin aıtýǵa tıispiz. Egin shyqpaıtyn qumdy, tastaq Ereımenniń eteginen bastap, Kókseńgirdiń keń kósilgen dalasyn jyrtyp tastady. Gektarynan 4-5 sentner ónim alyp, jumsalǵan shyǵyndy aqtamasa da, joǵarydan túsken buıryqty buljytpaı oryndaý paryz sanaldy. Jaryqtyq jer-ananyń quty sol kezden bastap qashty.
Endigi amal – ekpe shóp egý. Sóıtip, tozyǵy jetken, kádege aspaı jatqan alqaptardy tórt túlik mal súısinip jeıtin shópke toltyrý. Kútim durys bolsa, baǵzy zamandaǵy dalanyń baǵy, quty qaıta oralar.
– Ol zamanda Kókshe jaılaýlarynda qarajýsan, jerjýsan, aqseleý, betege, qymyzdyq, ebelek, jýa, qulanshaıyr, aıraýyq tárizdi qanshama shóp ósetin, – deıdi eńbek ardageri Elemes Ibragımov. – Sol shóptiń tamyryn soqanyń tisi úzdi. Egindi tabaldyryqqa deıin ekti, al, qoǵamnyń maly egin egýge jaramsyz, qunary az jerde baǵyldy.
Búgin de osy kórinis. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Osy saýaldy qýyp, biz kóterip otyrǵan máselemen aınalysyp júrgen PhD, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń ǵylym departamentiniń jetekshisi Marden Baıdalınge jolyqtyq. Jas ǵalym Aqmola oblysynyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna baılanysty burshaqty-dándi shópterdi ósirý ońtaıly dep sanaıdy. Osy taraptaǵy bar sharýany ekshep, arnaıy joba da ázirlegen. Jobany iske asyrý, oıǵa oralǵan maqsatyn júzege asyrý barysynda talpynys bar. Bir gektar jerge ekpe shóp te egip, ǵylymı saraptama da jasaǵan. Osy jobany iske asyrý, keıin aýqymdy aýmaqqa engizý ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq, óndiristik máselelerdi ońynan sheshýge yqpal etedi dep esepteıdi. Eń bastysy, jobanyń maqsaty aýyl mańyndaǵy kópjyldyq ekpe shóp arqyly jaıylymdyq aınalymdy qurý. Eldi mekenderdiń janyndaǵy mal jaıylymynda tozǵan shóptiń ornyna kópjyldyq mal azyqtyq shópterdiń jańa túrlerin sebý. Ǵalym jyldyń ár mezgilinde paıdalanýǵa tıimdi bolatyn shóp túrlerin ekshegen. Burshaqty jáne dándi shópter arasyndaǵy jaqsy úılesimdilik pen ara-qatynasty eskere otyryp, erte pisetin, ortasha pisetin jáne kesh pisetin shópterdi tańdaǵan. Burshaqty-dándi mal azyǵyna qajetti shópterdiń morfo-bıologııalyq erekshelikterin zerttegen. Eń bastysy, soltústik óńirdegi jyl saıyn qaıtalanatyn qurǵaqshylyqqa tózimdiligi.
– Búginde jaıylymdyq jerlerdi utymdy paıdalaný – ózekti másele – deıdi Mardan Ersaıynuly. – Bul máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta nazar aýdaryp otyr. El Prezıdenti Qazaqstan halqyna joldaǵan Joldaýynda jem-shóp daqyldaryn ósirý alańyn keńeıtý qajettigin jáne jaıylymdardy tıimdi paıdalanýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bizdiń oblystaǵy mal jaıylymynyń mol kólemi Ereımentaý jáne Birjan sal aýdandarynda. Bul aýdandarda tıisinshe 978,3 myń jáne 547,4 myń gektar jaıylym bar. Sondaı-aq Atbasar, Aqkól, Jarqaıyń, Qorǵaljyn, Arshaly, Jaqsy aýdandarynda da mal jaıylymynyń kólemi 200 myń gektardy quraıdy. Irgedegi topyraǵy qunarly, shóbi shúıgin delinetin Zerendi aýdanyndaǵy jaıylym kólemi 151 myń gektar. Oblysta – onynshy orynda. Áıtse de, zerendilik malsaq qaýym jaıylym tapshylyǵyn tartyp otyr. Mal basynyń sanyna shaqqanda zerendilikter mal sharýashylyǵyn erkin damytý úshin áli de shamamen 360 myń gektar jer kerek.
Tórt túlik maldy durys jaıý, shabyndyqtar men jaıylymdardy tıimdi paıdalaný aýyl jurtynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartar edi. Qolbaılaý bolyp turǵan kónterli másele de osy. Ǵalymnyń paıymdaýynsha, endigi arada baǵaly kópjyldyq shópterdi jappaı egýdi qolǵa alýymyz kerek.
– Bul máseleni sheshý úshin jerdiń ıgiligin kórip jatqan úlken seriktestikterge aýyl turǵyndarynyń qolda bar maly úshin ekpe shóp egip berýdi mindetteý kerek – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Janat Qudaıbergenov. – Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi degen bar ǵoı. Sonda jaıylymdyq jer az bolǵanymen qunary artady da, malsaq qaýymnyń aldynan mol múmkindik týady. Ǵalymdardyń esepteýinshe, ár bas malǵa 9 gektar jer kerek eken. Ol árıne, shóptiń shyǵymdylyǵyna baılanysty. Eger tozǵan jerdi ekpe shóp egip, tyńaıtqyshtar sińirip, túlete alsaq, bálkim 9 gektar emes, 5 gektar da jetip qalýy múmkin.
Kópjyldyq shópterden aınalmaly júıe qurý mal sharýashylyǵynyń burynnan kele jatqan dástúri. Qazirgi ýaqytta jasyl konveıerdi uıymdastyrý barysynda negizgi júk kópjyldyq ekpe shópterge beriledi. Árıne, ekpe shóp ekken alqaptardyń shyǵymdylyǵy tabıǵı shabyndyqtan tórt-bes ese kóp. Eger osy is jappaı qolǵa alynsa, jaıylym tapshylyǵy bolmas edi. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna usynys jasaý azdyq etetin tárizdi. Bálkim, jer týraly zańǵa tolyqtyrýlar engizip, mindetteý qajet shyǵar. Áıtpese, usynys oryndala bermeıdi.
– Bizdiń Aqkól aýdanyndaǵy Novorybınsk aýyldyq keńesine qarasty Qaraózek aýylynda qazir nebári 35 otbasy turady, – deıdi «MMM» sharýa qojalyǵynyń basshysy Marat Áýbákirov. – Aýyl turǵyndary qara mal, qoı baǵyp otyr. Eń kóbi jylqy. Myńǵa jýyq. Biraq bul maldyń bári birdeı bizdiń aýyldyń maly emes, basym kópshiligi ózderi basqa jerde turyp, malyn osynda baǵatyn aǵaıynǵa tıesili. Keıde jaıylymymyzǵa túskennen keıin ókpe-renish te bolyp jatady. Jylqy jaryqtyq jyl on eki aı tebinde bolatyndyqtan, jerdi tez tozdyrady. Syrttan kelgen maldyń arasynda aýrýy da bolýy múmkin. Jaıylymymyzǵa túskennen keıin juqpaly aýrýy bolsa, juqpasyna kim kepil? Eń qaýipti jeri de osy. Sondyqtan mundaı máselege de baıyppen qaraý kerek shyǵar.
Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, aýylda jaıylymdy jaqsartýǵa degen talpynys bar. Bıyl birinshi ret sýdan shóbin egipti. Áıtse de tuqymy qymbat. Bir tonnasy 400 myń teńgeniń tóńireginde. Oǵan kez kelgen sharýa qojalyǵynyń shamasy kele bermeýi múmkin. Tuqym tabylǵanymen, arnaıy shóp tuqymyn sebetin tehnıka kerek. Onyń ústine shóp egilgennen keıin alǵashqy jyldary mal jaıýǵa bolmaıdy.
Jas ǵalym Mardan Ersaıynulynyń aıtýyna qaraǵanda, jaıylymdy jaqsartý – memlekettik deńgeıde sheshiletin másele. Bálkim, jergilikti bıýdjetten qarjy qarastyrylýy kerek shyǵar. Osyndaı jandy jumys atqarǵanda ǵana túıtkildiń túıinin sheshýge bolady. Al ǵylymı usynystar daıyn. Máselen, Kókshe óńirinde mamyr-maýsym aıynda pisetin sarybas, túıejońyshqa, jaz ortasynda tolysatyn arpabas, al qońyr kúzde pisip-jetiletin shalǵyndyq qońyrbas tárizdi shópterdi egýge bolady. Jalpy, osy baǵyttaǵy ǵalymdardyń usynystaryn muqııat qoldana otyryp, dalalyq jáne zerthanalyq synama júrgizý nátıjesinde eń tıimdi jobalardy júzege asyrsa, júdegen dalanyń óńi kirip qalar edi. Dalamen birge mal súmesimen kún kórgen aǵaıynnyń da ajary jaqsarmaı ma?
Aqmola oblysy
