Júregi elim dep soqqan azamat «Nurintech» ınnovasııalar dodasynda, basqa da ǵylymı baıqaýlarda jeńimpaz atandy. Al Fınlıandııa elinde ótken ǵylymı jobalar saıysynda qarsylastarynan basym túsip, top jarǵan soń úlken múmkindiktiń joly ashyldy. Shet memleketterden birneshe usynys túskenine qaramastan, alpaýyt elderde bilim qýǵany bolmasa, eńbegimen elge qyzmet etý úshin Qazaqstanǵa oralǵan.
– Men oılap tapqan tyńaıtqyshty alǵan adamdar utpasa utylǵan joq. Árıne, dıqandardyń barlyǵyna birdeı únimiz jete bermeıdi. Áıtkenmen, múddeles azamattarmen, komandammen úılesimde jumys istep jatyrmyz. Túrkistan oblysyna qarasty Báıdibek aýdanynyń sharýalary bolsyn, soltústiktegi Qorǵaljynnyń azamattary bolsyn, mol ónim alǵandaryn aıtyp, habarlasyp jatady. Egistik alqaptan bólek, baqsha ónimderin ósiretin azamattar da eselep ónim alǵanyn aıtyp, aqjoltaı jańalyǵyn jetkizip júr, – deıdi jas ǵalym.
Dáýlettiń osy salada aıanbaı ter tógip kele jatqanyna bir múshelden asypty. Biraq áýelde munaı jáne gaz óńdeý salasy boıynsha bilim alǵan. Bul salada da edáýir eńbektenip, birqatar jobany ázirlep, óndiriske engizýge yqpal etken. Alaıda arada birshama ýaqyt ótken soń jan qalaýynan asyp kete almaı, melıorasııaǵa qaıta oralǵan.
– Tozǵan jerdi qaıta qalpyna keltirý, ósimdikti qorǵaý, jerasty sýlarymen, jalpy tabıǵatpen jumys istegendi óz basym janymdaı jaqsy kóremin. Jan qalaýy bolǵan soń ózime unaıtyn salada aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizdim. Ortalyq Azııa magıstranttary arasynda ótken halyqaralyq baıqaýda jeńistiń bıik tuǵyrynan kórindim. Jas adam eńbektenýi kerek. Qazir ekiniń biri zańger, qarjy salasynyń mamany bolǵysy keledi. Al men der kezinde halyqaralyq qordyń qoldaýymen jobany bastap kettim. Men úshin budan asqan mamandyq joq. Izraıl, Fransııa sekildi ǵylymy órkendegen elderden kelgen maıtalman mamandardan talaı dúnıeni úırendim. Izraıl eliniń shól jáne shóleıt aımaǵyndaǵy jerlerge san márte tájirıbelik jumystar júrgizip, kókeıge kóp dúnıeni toqydym. Maqsatym – bilgenimdi eldiń paıdasyna jaratý. Sol úshin de Qazaqstanǵa oraldym, – deıdi ol.
Ǵalym búginde tyńaıtqyshtyń 42 túrin jasap shyǵarypty. Al sharýalar Dáýlet Egemberdıev oılap tapqan «Biomeliorant» arqyly baqsha ónimderin úsikten saqtap qalǵan. Sondaı-aq bul tyńaıtqyshtyń adamǵa da, tabıǵatqa da esh zııany joq eken. «Bul tek tyńaıtqysh qana emes, sonymen qatar onyń quramynda aýrýǵa qarsy fýngısıdter de bar. Fýngısıdterdiń quramynda hımııalyq elementter joq, bári de bıologııalyq jolmen jasalǵan. Jerge de, adamǵa da paıdasy bolmasa, zııany joq. Bir anyǵy, tozǵan jerdi júz paıyz qalpyna keltiredi. Oǵan eshkimniń kúmáni bolmasyn», deıdi ǵalym.
Jas ǵalymnyń eńbegi álem elderi tarapynan joǵary baǵalanǵany daýsyz. Tipti Fınlıandııa sekildi birqatar alpaýyt elderdiń azamattary tarapynan san túrli usynys ta túsken. Alaıda olardyń «birlese jumys isteıik» degen usynystaryna jerlesimiz bas aýyrtpaǵan. О́ıtkeni ol ózi shyǵarǵan tyńaıtqysh arqyly elimizdi álemge tanytqysy keledi. Al jahandyq deńgeıdegi ǵalymdar onyń jobasyn «álemde teńdesi joq» dep baǵalaýynyń ózi kóp jaıttan habar berse kerek.
– О́nimderdiń alǵashqy partııasyn shet memleketterde shyǵaryp, olarǵa túrli ataý bergenim ras. Máselen, «Biomeliorant Z 7», «Biomeliorant Z Lux» degen ataýlar boldy. Bul endi tyńaıtqyshtyń jańa býyny satylymǵa shyqqanynan habar berip turady. Jobama qyzyqqan memleketter az emes. Fınlıandııa bastaǵan ózge de birqatar eldiń yqpaldy azamattary tarapynan túrli usynys tústi. Bálkim, basqa adam bolǵanda sol usynysty qabyl alar ma edi, kim bilsin? Alaıda meniń maqsatym da, mindetim de, múddem de – jalǵyz. «Qazaqstanda jasalǵan» degen ataýdy eshnársege aýystyrǵym kelmeıdi. Qysqasy, óz elimniń atyn álemge tanytqym keledi. Al laboratorııadaǵy árbir eksperımentimdi, eńbegimdi ózimnen keıingi jas býyn meńgerse, úırense degen tilegim bar. Jaratqan bizge sheksiz baılyq berdi. Endi sol en baılyq sanalatyn jerimizdi qalpyna keltirý – bizge amanat. Álemde brendter az emes qoı. Aıtalyq, Japonııa dese, jurttyń bári «Toyota» dep saıraı jóneledi, Germanııa dese, jurttyń oıyna birden «Mersedes» avtokóligi oralady. Al Qazaqstan dese eske ne túsedi? Ázirge eshteńeni aıta almaımyz. Biraq bolashaqta jahan jurty Qazaqstan týraly sóz qozǵalǵanda birden «Biomeliorant» esine túsetin kúnge jetkim keledi. Bul tyńaıtqysh tuzdanǵan jerdi baıyrǵy qalpyna keltirip, qunarlylyǵyn arttyrady. Biz úshin san emes, sapa mańyzdy. Sondyqtan da basqalar sekildi ónimimizdi eksportqa kóp mólsherde jóneltpesek te, azdap bolsyn alys-jaqyn shet memleketterge ótkizip jatqan jaıymyz bar. Al sortań jerlerge tyńaıtqyshtyń «antısor» dep atalatyn túrin paıdalanýǵa bolady. Qazirgi tańda kishigirim qurylǵylardy paıdalanǵanyqtan az mólsherde shyǵaryp jatyrmyz. Bolashaqta bul jumystyń aıasyn keńeıte tússek degen oıymyz bar, – deıdi ǵalym.
Ár kúnin laboratorııada ótkizetin Dáýlet túrli eksperıment jasaýdan jalyqpaıdy. Keıde tyńaıtqyshtyń jańa bir túrin jasap jatqan kezde odan da myqty ıdeıa mıyna sap ete qalady. Sodan alǵashqysyn keıin ysyryp qoıyp, jańa jumysty bastap ketedi. Onyń aıtýynsha, búginge deıin jasap shyǵarǵan tyńaıtqyshtyń 42 túriniń barlyǵy da álem boıynsha tuńǵysh sanalady eken.
Jas ǵalym keltirgen derekterge zer salsaq, «Biomeliorant» tyńaıtqyshyn negizinen ózimizdiń sharýalar ıgiligine paıdalanyp jatyr. Áıtkenmen, ónim az mólsherde bolsyn eksportqa da shyǵarylady. Dáýlettiń ónimin paıdalanýshylardyń qatarynda Qyrǵyzstan, Reseı, О́zbekstan, Polsha elderi bar. Polsha arqyly tyńaıtqysh Nıderland sekildi Eýropa memleketterine de taralady.
– Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi bar, túrli qorlar bar. Solardyń tarapynan bizge qamqorlyq bolsa, nazar aýdarsa deımiz. Nege deseńiz, biz óz jumysymyzdy kórsetip jatyrmyz. Múmkindigimizge qaraı az mólsherde bolsyn tyńaıtqyshty shyǵaryp, ony óz elimizge de, eksportqa da jóneltip otyrmyz. Otandyq ǵylymı óndiristiń jemisi men jetistigin jetkilikti dárejede nasıhattap júrmiz. Komandamda júrgen kishi ǵylymı qyzmetker bolsyn, laborant bolsyn, elge degen mahabbaty sheksiz. Olardyń barlyǵy da ónim shyqpaıtyn jerlerdi emdeýge kúsh salyp jatqany daýsyz. Solardyń talpynysy meni qýantady. Men bul iske kiriskende úlken táýekelge bel býdym. Birinshiden, sheteldegi jobalarymdy bitirgen soń, osy jumysty tolyqtaı qolǵa aldym. Bárin tastadym. Bul, árıne, ońaı emes. Qazirdiń ózinde úlken táýekelder jetkilikti, – deıdi Dáýlet.
Jemisti jobadan bastalǵan bıznestiń qaı túri bolsyn, úlken somadaǵy qarjyny talap etetini daýsyz. Bastapqyda kásipkerdiń shyǵynǵa ushyraıtyny, ýaqyt óte kele ǵana tabysqa keneletini de belgili. Bıznes sonysymen bıznes qoı. Nartáýekelge bel býǵan jas ǵalym aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyratyn túrli bankterden jeńildetilgen nesıe alǵan shyǵar dep oılaǵanbyz. Joq olaı emes eken. Ol múlde basqa joldy tańdapty. Jańa joldyń da óz mehnaty az emes.
– Árıne, mundaı jumysqa kirisken soń bereshek paıda bolady. Qajetti qurylǵylarǵa qol jetkizý úshin qarajat kerek ekeni daýsyz. Ol úshin qaryz alýǵa týra keledi. Áıtkenmen men nesıege kirip ketý degendi shydamsyzdyq dep túsinemin. Shetelde jıi bolǵanymnyń da paıdasy tıdi. Keıbir qajetti qurylǵylar men prıborlardy ózim biletin alpaýyt kompanııalardan qaryzǵa aldym. Túsine bilgen adam úshin bul degenińiz naǵyz táýekel dep esepteımin. Úlken isti qolǵa alǵannan keıin ózińe degen zor senim paıda bolady. Jaýapkershilik júgin tolyqtaı sezinesiń. Qudaı betin aýlaq qylsyn, kúni erteń biz osy qaryzdy qaıtara almasaq, qazaqtyń jigitterine ǵana emes, álemdik deńgeıdegi kompanııalar tarapynan elimizge degen senim joǵalady. Qysqasy, repýtasııamyzdan aıyrylamyz. Osynyń bárin túsingennen keıin kún-tún demeı eńbektenip júrmiz. Bastysy, nesıe ataýlydan aýlaqpyz. Etken eńbektiń arqasynda qaryzdyń birazynan qutyldyq. Áli de birshama bereshegimiz bar. Bastysy boıymyzdaǵy nıet pen senim ólgen joq, óshken emes. О́ndiristiń arqasynda, áreket etý arqyly túpki nátıjege jetetinimizge esh kúmán joq, – deıdi ol.
Izdenistiń izine túsken jas ǵalym ózinen keıingi býyn da melıorasııaǵa aıryqsha den qoıǵanyn qalaıdy. Aıtýynsha, keıingi býyn jastar «jerdi qutqarý» máselesine bas aýyrtpaıdy. Olardyń deni trendtegi mamandyqtarǵa barǵysy keledi. Al jas býyn ǵalymnan tálim alǵysy kelse, Dáýlet Egemberdıev jalyndy jastarǵa, izin basqan ini-qaryndastaryna bilgenin, kókeıge túıgenin úıretýden qashpaıdy.
– Biz shyǵaryp jatqan tyńaıtqyshtardyń arasynda «Biomeliorant gúlmıra» degen túri bar. Bul ónimdi tabıǵat tamashasy gúlder shaqta, gúldegen kezde tamyryna quıyp, japyraǵyna shashyp paıdalanýǵa bolady. Nátıjesinde, gúldemeı turǵan jemis gúldeıdi, al gúli jelge ushpaıdy. Taıaýda ońtústikte qaýyn, qarbyz ekken azamattar alqapty úsik shalǵanyn aıtty. Alaıda bizdiń ónimdi paıdalanǵan dıqandar sol úsik júrgen kezde eshqandaı zııan shekken joq. Joǵaryda aıtqanymdaı men úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq. Bizdiń ónim hımııalyq jolmen emes, bıologııalyq jolmen shyǵarylyp jatqandyqtan, odan jer de, el de paıda tappasa, zııan shekpeıtini aqıqat. Osyny otandastarymyz qaperden shyǵarmasa eken. Al babalar qunarly qalpynda bizge amanattaǵan qara jerdi kelesi urpaqqa saqtap jetkizý – bizdiń paryz, – deıdi Dáýlet.
Ala tańnan qara keshke deıin tyńaıtqyshtyń jańa túrlerin oılap tabý jolynda jan aıamaı eńbek etip júrgen jas ǵalymnyń jankeshtiligine qol soqpaý múmkin emes. Júregi jurtym dep soqqan azamattyń qoldaýshylary jetkilikti. Áýelde az ǵana adammen birlesip bastaǵan jumysy óz nátıjesin bergen soń bolar, búginde komandasy jalyndy jastarmen tolyqqan. Soǵan qaraǵanda, Dáýlettiń otandyq brend qalyptastyramyn degen armany túbi oryndalatyn sekildi.
Jambyl oblysy
