Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Al óndirýshi sektordaǵy tikeleı sheteldik ınvestısııa aǵyny men memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasynyń jalǵasýy ınvestısııalyq belsendilikke qoldaý kórsetpek. Al ınflıasııanyń joǵary deńgeıi, qaryz júktemesiniń artýy, úı sharýashylyqtary bereshekteriniń ósýi tutynýshylyq shyǵyndar ósimin tejeýi múmkin.
«Azyq-túliktiń jáne ımporttyq aralyq taýarlardyń joǵary baǵasyna baılanysty 2023 jyly ınflıasııa joǵary deńgeıde qalady. Ishinara ártúrli sektordaǵy jalaqynyń joǵarylaýy jáne bıýdjettik qoldaýdyń daǵdarysqa qarsy sharalary nátıjesinde ınflıasııa 90-jyldardyń aıaǵynan bergi eń joǵary deńgeıge kóterildi. Baǵa barlyq sala boıynsha ósti, biraq ınflıasııa ósiminiń basty faktory – azyq-túlik baǵalary. Boljam boıynsha 2023 jyly ınflıasııa 4-6 paıyz maqsatty dıapazonynan joǵary bolyp qala beredi jáne maqsatty dıapazonǵa 2024 jyly oralady. Degenmen jetkizýdegi qıyndyq 2023 jyly azaıady degen boljam bar, bul rette ınflıasııalyq kútýlerdi basqarý úshin shekteýli aqsha-nesıe saıasatyn saqtaý mańyzdy», dep túsindiredi Dúnıejúzilik bank sarapshylary.
Olar birneshe táýekeldi bóle-jara ataıdy. Sonyń alǵashqysy – Kaspıı qubyr konsorsıýmyna (KTK) tónip turǵan qater. KTK jumysyndaǵy odan ári úzilis óndiris pen bıýdjet kiristerindegi ysyraptarǵa ákelýi, osylaısha ósý úshin tómendeý táýekelderin týdyrýy yqtımal. Ishki ınflıasııanyń joǵary deńgeıiniń jalǵasýy, ásirese eń osal úı sharýashylyqtary úshin kúrdeli másele bolyp sanalady jáne áleýmettik tolqýlar qaýpin arttyrýy múmkin. Bul táýekeldi azaıtý úshin qatań aqsha-nesıe saıasaty men kúsheıtilgen fıskaldyq baqylaýdy jalǵastyrý, sonymen qatar áleýmettik baǵdarlamalardy maqsatty baǵyttaý qajet bolýy múmkin. Geosaıası shıelenis, energetıkalyq daǵdarys jáne joǵary ınflıasııa jaǵdaıynda jahandyq qarjylyq jaǵdaıdyń shıelenise túsýi valıýtalarǵa qysym jasaýy, saldarynan kapıtal aǵynynyń yqtımal qubylmalylyǵyn týdyrýy múmkin.
«Geosaıası qaqtyǵystyń kúsheıýine baılanysty jaqyn perspektıvada saýda-logıstıkalyq marshrýttardy ártaraptandyrý jáne jetkizý tizbekteriniń balama kózderin damytý úlken mańyzǵa ıe bolady. Tyǵyz ekonomıkalyq baılanysy jáne geografııalyq jaqyndyǵyna oraı Qazaqstan reseılik ekonomıkalyq ınfraqurylymǵa tym táýeldi. EO-dan jiberilgen taýarlar Qazaqstanǵa kelip jetýi úshin Reseı terrıtorııasyn basyp ótýi kerek. Sondyqtan jetkizý tizbeginiń buzylýy Qazaqstanǵa aýyr zardabyn tıgizedi. Reseı shabýylynyń sońǵy kezeńi Reseıge qarsy sanksııalardyń kúsheıýine ákelýi múmkin, bul qazirdiń ózinde buzylǵan jetkizý tizbeginde problemalar týdyryp jatyr. Batystyq ınvestorlar Qazaqstan kompanııalary sanksııalardy aınalyp ótý úshin paıdalanylýy múmkin dep qaýiptengendikten mundaı kúızelis-táýekelden bas tartýdy arttyryp, eldegi bızneske kedergi keltirýi múmkin. Sondyqtan jetkizý tizbekteriniń ornyqtylyǵyn arttyrý úshin balama saýda-logıstıkalyq baǵyttardy damytý óte mańyzdy», deıdi batys sarapshylary.
Bul rette olar Qazaqstan orta merzimdi damý problemalaryn sheshý úshin qurylymdyq reformalardy júzege asyrýy kerek dep esepteıdi.
«Ekonomıkanyń ósimi negizinen keıingi onjyldyqtaǵy ónimdiliktiń tómen deńgeıimen shektelip, damý perspektıvalaryn azaıtty. 2000-2007 jyldardaǵy 10 paıyz jyldyq ósimmen salystyrǵanda, 2008 jylǵy bank daǵdarysynan jáne qurylys naryǵynyń kúıreýinen keıin IJО́-niń ortasha naqty ósimi 4 paıyzdan tómendedi. Shıkizatqa táýeldi ekonomıkanyń qurylymdyq kemshilikteriniń biri – adam kapıtaly kórsetkishteriniń tómendeýi (ásirese, pandemııa kezinde qatty bilindi). Mektepterdiń jabylýy jáne oqý prosesiniń buzylýy osyǵan deıin bilim salasynda qol jetkizgen jetistikterge zalalyn tıgizdi. Pandemııadan týyndaǵan bilim sapasyndaǵy túıtkilder az qamtylǵan úı sharýashylyqtaryna proporsıonaldy túrde áser etti, osylaısha áleýmettik teńsizdikti kúsheıtti. Qańtardaǵy narazylyqtar da búkil elde adamı kapıtaldy damytýdy barynsha qamtıtyn reformalar qajettigin kórsetedi», deıdi Dúnıejúzilik bank.
Ekonomıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, Qazaqstan óńirde kóliktik-tranzıttik áleýetti damytý jáne kólik dálizderin jańǵyrtý úshin zor kúsh-jiger jumsap jatyr.
«Bizdiń elimiz arqyly Eýropadan Ortalyq Azııaǵa, Qytaıǵa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa eń qysqa joldar ótedi. Tıimdi tranzıttik transkontınentaldy dálizder men marshrýttar jelisi quryldy. Qazaqstan boıynsha 13 halyqaralyq kólik dálizi ótedi, onyń ishinde 5 temirjol jáne 8 avtokólik dálizi bar. 2017 jyldan bastap Qazaqstan, Qytaı, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Ýkraına, Rýmynııa jáne Polsha sııaqty elderden basqa temirjol, teńiz ákimshilikteri men logıstıkalyq operatorlardyń qatysýymen Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń halyqaralyq qaýymdastyǵy jumys isteıdi», deıdi Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Baýyrjan Qudaıbergenov «Egemen Qazaqstan» tilshisine bergen jaýabynda.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstan – shetel ınvestısııasyn tartý boıynsha Ortalyq Azııada kósh ilgeri pozısııada.
«Investorlar úshin bıznesti júrgizýdiń qolaıly jaǵdaılary bar qaýipsiz elde jumys isteý mańyzdy ekeni anyq. IýNKTAD-tyń 2022 jylǵy derekterine sáıkes, Qazaqstanǵa taza tikeleı sheteldik ınvestısııa (TShI) aǵyny keıingi 5 jylda rekordtyq 6,1 mlrd dollardy qurady, bul – 2021 jylmen salystyrǵanda 83 paıyzǵa joǵary. Bul – postkeńestik keńistik elderi arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish. Postkeńestik keńistikte taza TShI aǵyny boıynsha Qazaqstan birinshi oryndy alady. Osy ustanymdy saqtaý úshin Qazaqstan Úkimeti turaqty negizde qarjylyq (túrli sýbsıdııalar, tabys salyǵynan, qosymsha qun salyǵynan, jer salyǵynan jáne múlik salyǵynan bosatý) jáne qarjylyq emes yntalandyrýlardy (jer ýchaskesi men ınfraqurylym) usyna otyryp, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Sondaı-aq álemdegi geosaıası ahýal jáne ınvestısııalar úshin óńirlik kúres jaǵdaıynda Reseı men Belarýste qyzmetin toqtatý týraly jarııalaǵan iri ónerkásiptik kásiporyndar men halyqaralyq korporasııalardy Qazaqstanǵa ornalastyrý boıynsha jumys júrgizilip jatyr», dep jaýap berdi mınıstrlik ókili.
Syrtqy ister mınıstrliginiń aqparaty boıynsha qazirgi ýaqytta Qazaqstandy ınvestısııalaý úshin perspektıvaly el retinde qarastyratyn álemniń 38 elinen 401 iri kompanııanyń tizbesi qalyptastyrylǵan. Árıne, jahandyq táýekelder tek Qazaqstanǵa ǵana qysym jasap jatqan joq. Dúnıejúzilik bank deregi boıynsha, 2022 jyly 2,8 paıyzdy quraǵan álemdik ekonomıka ósimi 2023 jyly 1,8 paıyzǵa deıin tómendeıdi.
«Eýroaımaq, Qytaı jáne Reseı – Qazaqstannyń negizgi saýda seriktesteri ósý perspektıvalary men álemdik shıkizat baǵasyna áser etetin ekonomıkalyq álsizdik kezeńin bastan ótkerip jatyr. Reseıden keletin tabıǵı gaz jetkiziliminiń toqtaýyna jáne ónerkásiptik óndiriske jaǵymsyz áser etken ınflıasııanyń kúrt ósimine qaramastan Eýroaımaq resessııa tyrnaǵyna ilikpeı qaldy. Úı sharýashylyqtary men kásiporyndarǵa degen qysymdy tómendetken aıtarlyqtaı bıýdjettik qoldaý óńir ekonomıkasyna kómektesti. Qystyń jyly bolýy jáne jetkizý kózderiniń ártaraptandyrylýy energetıkalyq resýrstar baǵasynyń tómendeýine septesti. Degenmen 2023 jyly ósim qarqyny nólge deıin tómendeıdi, sosyn 2024 jyly qaıtadan 1,6 paıyzǵa artady dep kútiledi. 2023 jylǵa arnalǵan boljam energııamen qamtamasyz etýdegi úzilisterge jáne joǵary ınflıasııaǵa baılanysty belgisizdik jaǵdaıynda tur. Bul aqsha-nesıe saıasatyn odan ári qataıtýdy talap etýi múmkin, al ol óz kezeginde iskerlik kóńil kúı men turmystyq tutynýdy azaıtady», deıdi sarapshylar.
