Álemdik úrdisti taldaǵanda AQSh, Japonııa, Kanada sııaqty ekonomıkasy damyǵan elderde jáne kóptegen moıny ozyq Eýropa elinde halyq beıresmı jumystyń áýselesinen barynsha alshaq. Kórsetkish 20-49% aralyǵynda ózgeretin ekinshi deńgeı kórshiles Reseı, Túrkııa, Brazılııa jáne basqa da Ońtústik Amerıka elderine qatysty. Al Qazaqstan Qytaı, Ýkraına, Belarýs, Úndistanmen teń dárejede úshinshi topqa kirdi. Sońǵy kezderi respýblıkamyzda áleýmettik paketsiz, demalyssyz, saqtandyrýsyz jáne basqa da eńbek kepildikterinsiz jumys isteıtin adamdardyń úlesi 13,6%-dan 12,8%-ǵa birshama tómendegenimen, sandyq turǵydan alǵanda aıyrmashylyq asa sezilmeıdi. Byltyr beıresmı jumyspen qamtylǵan el turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy (barlyǵy 532,3 myń adam) ońtústik óńirden tirkeldi. Sondaı-aq Almaty, Túrkistan jáne Jambyl oblystarynyń árqaısysynda 113 myńnan asa azamat osyndaı eńbek jaǵdaıynda jumys istep kelgen. Mańǵystaý oblysynda 7,8 myń jumysshynyń áleýmettik paketi joq.
Beıresmı jumysqa boı urǵandar sanynyń eptep azaıýyna kóleńkeli ekonomıkanyń tómendeýi de áser etýi múmkin. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy úsh jylda onyń IJО́-degi úlesi 27%-dan 19,75%-ǵa deıin tómendegen. Sarapshylardyń pikirinshe, elimizdiń beıresmı sektorynda jumys isteıtinderdiń úlesi is júzinde ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 40%-45%-yn quraýy múmkin. Sondaı-aq halyqaralyq eńbek uıymy sarapshylary 2019 jylǵy baǵalaýynda bizdi beıresmı jumyspen qamtý deńgeıi 50%-74% dálizde turǵan elderdiń qataryna jatqyzǵan. Al Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı dereginshe, 2019 jyly beıresmı jumyspen aınalysatyndar 13,7% bolǵan. Árıne, bul kórsetkish 50%-74% dıapazonynan óte alys.
Aýyl sharýashylyǵy áli de beıresmı jumyspen qamtylǵandar kóp sala bolyp qalýyna qaramastan, byltyr onda jumysshylar sany 653,7 myńnan 577,3 myńǵa deıin (76,4 myń adamǵa) aıtarlyqtaı tómendegen. Buǵan respýblıkadaǵy óńiraralyq kóshi-qon úderisi de áser etýi múmkin dep esepteıdi sarapshylar. Ádette aýyl halqy jumys izdep úlken qalalarǵa barady. Sóıtip, kóbine olar beıresmı sektordan jumys izdeıdi. Statıstıka qurylys, ónerkásip, qyzmet kórsetý jáne kólik sııaqty «qalalyq» sektorlardaǵy beıresmı jumysshylar sanynyń artqanyn kórsetedi. Bul gıpotezany beıresmı jumyspen qamtylǵan jumys oryndarynyń jaı-kúıi týraly derekter de rastaıdy. 2022 jyly ýchaskelerinde kókónis egip, mal ustaýdy negizgi jumysy sanaıtyndar 13,5%-ǵa az boldy. Iаǵnı 2021 jyly 437,6 myń adam bolsa, 2022 jyly kórsetkish 378,3 myń. Sonymen birge sharýa qojalyqtarynda jaldamaly jumys isteıtinder de azaıdy.
Osylaısha, beıresmı jumyspen qamtý aýyldan birte-birte qalalyq formatqa kóshe bastady. 2022 jyly tirkelgen kásiporyndarda jaldamaly áleýmettik paketsiz jumys istegender (12,2%-ǵa) nemese azamattyq-quqyqtyq kelisimshartqa otyrǵandar (49,9%-ǵa) kóp boldy. Mundaı jumysshylar qatarynda, mysaly, iri agregatorlarda jumys isteıtin taksı júrgizýshileri nemese jetkizý qyzmetteriniń kýrerleri bar. Olardyń da, basqalardyń da kirisi kórsetiletin qyzmetterdiń kólemine jáne sıfrlyq qyzmetter belgilegen paıyzǵa baılanysty. Bul salada jumysshylarmen eńbek kepildikteriniń talaptaryn belgileıtin eńbek sharty jasalmaıdy.
Áleýmettik kepildiksiz jumys isteıtin otandastarymyzdyń qatarynda ýnıversıtet nemese kolledj dıplomy bar adamdar kóbeıe bastaǵanyn sıfrlar rastaıdy. Máselen, byltyr beıresmı jumyspen qamtylǵan joǵary bilimi bar azamattar sany birden 20,2%-ǵa, orta kásiptik bilimi barlar 7,8%-ǵa ulǵaıypty. Sonymen barlyǵy 812,9 myńnan asa osyndaı azamattardyń beıresmı jumyspen qamtylǵandardyń jalpy sanyndaǵy úlesi 70,6% bolyp otyr.
