«Táýelsizdik bárinen qymbat» atty merekelik jıynǵa tarıhı qujatty ázirleýge jáne qabyldaýǵa tikeleı atsalysqan, sonymen qatar sol kezeńdegi qoǵamdyq talqylaýlardyń kýágeri bolǵan tulǵalar, búgingi kúni eldiń damýyna súbeli úles qosyp, reformalardy júzege asyrýǵa belsene atsalysyp júrgen memleket jáne qoǵam qaıratkerleri qatysty. Sondaı-aq dóńgelek ústel baǵdarlamasyna sáıkes kópshilik nazaryna tarıhı-qujattyq kórme usynyldy.
– Basqa zańnamalyq aktilerdiń ishinde deklarasııanyń tarıhı róli men orny jaıynda búgingi kúni jańa oılar aıtylyp keledi. Tyń tarıhı-quqyqtyq kózqarastarǵa súıenetin bolsaq, bul qujat Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnama júıesinde jańa, neǵurlym joǵary orynǵa shyǵarylýǵa tıis. 2022 jylǵy maýsymda Ulytaý oblysyndaǵy alǵashqy Quryltaıda sóz sóılegen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usyndy. Sol jyldyń 29 qyrkúıeginde tıisti zańǵa qol qoıyldy. «Respýblıka kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamynyń sımvoly bolýy kerek», dep atap ótti Prezıdent. Osylaısha, «Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly» deklarasııa otandyq jańa tarıhtaǵy konstıtýsııalyq mańyzy bar tuńǵysh akt jáne qazirgi Qazaqstannyń memlekettiliginiń negizi retinde saıası deńgeıde rastaldy, – dedi Prezıdent Arhıviniń dırektory Álııa Mustafına.
Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń HII shaqyrylymynyń depýtattary Orazaly Sábdenov pen Zınaıda Fedotova, Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas dırektory Serik Seıdýmanov, Prezıdenttiń Almaty baspasóz bıýrosynyń meńgerýshisi Valerıı Jandáýletov, «Turan» ýnıversıtetiniń rektory Rahman Alshanov, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Atamurat Shámenov el egemendigin aıǵaqtaǵan qujattyń qabyldaný tarıhyn eske alyp, syndarly sáttiń beımálim tustarynan syr shertti.
– 1990 jyly 25 qazanda táýelsizdik deklarasııasy jobalaryna baılanysty qurylǵan komıssııa jumysyn qorytyndylaý úshin osy komıssııanyń tóraǵasy, akademık Salyq Zımanov depýtattar aldynda baıandama jasady. Akademık Zımanov sonda alty saǵat boıy minberde tikesinen tik turyp sóz sóıledi. Depýtattar deklarasııanyń 17-babynyń árqaısysyna jeke toqtalyp, ár bapqa daýys berip, qyzý tartyspen talqylady. Depýtattardyń biraýyzdan daýys berýimen Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly qujat qabyldandy. Deklarasııaǵa sáıkes Qazaqstannyń egemendigi jarııalandy, – dep eske alady akademık Orazaly Sábdenov.
Akademıktiń aıtýynsha, Joǵarǵy Keńes quramynda S.Zımanov, S.Sartaev, J.Ábdildın, M.Joldasbekov, M.Qozybaev, Sh.Esenov sııaqty akademıkter men Á.Kekilbaev, Sh.Murtaza syndy qarymdy qalamgerlerdiń bolýy onyń pármeni men tegeýrinin arttyra túsken. Til, jer, shekara, memlekettik rámizder, qazba baılyq, quqyq júıesi, qarýly kúsh, qorǵanys salasy, halyqaralyq qatynas, tarıhı mura, rýhanı baılyq – derbestikke umtylǵan el úshin osynyń bári basy ashyq kúıi sheshimin taýyp, qabyldanýǵa tıis ótkir másele edi. Tipti Semeı polıgony týraly Joǵarǵy Keńestiń «bomba jarýǵa bolmaıdy» degen sheshimi shyqqannan keıin de Máskeýden M.Gorbachev qaıta-qaıta habarlasyp, «taǵy da synaq jasaıyq, eń quryǵanda eki ret jaraıyq, tym bolmasa bir ret jarýǵa ruqsat berińizder, aqysyn tóleıik» dep jańa tarıhtyń betin jazýǵa qamdanǵan qalaýlylardy tyǵyryqqa tirep jatty. О́tpeli kezeńde ókinishke boı aldyrmaı, Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmy bir aýyzdan «bolmaıdy» degen tabandylyǵynan aınymaı, qarsylyq tanyta alǵanyn O.Sábden osy kúni erlikke balaıdy.
Táýelsiz eldiń irgetasyn qalaǵan memleket qaıratkerleri qatarynda 1990 jyldary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty ǵana emes, Joǵarǵy Keńes tóraǵasynyń orynbasary bolyp, uzaq jyldar memleket qurylysy salasynda jemisti qyzmet etken Zınaıda Fedotovanyń esimi erek atalady. Ýysynda ustaǵan odaqtyń sheńgelinen bosanyp shyqqanymen, qysym-qytymyrlyǵynan qutylmaǵan kúrdeli kezeńde mańyzdy tarıhı qujattyń qabyldanǵan sáti dál búgingideı sanasynda saırap turady. Tek deklarasııa emes, alǵashqy Ata zańdy qabyldaǵan komıssııanyń bel ortasynda Memleket basshysynyń oń qoly bola júrip jumys istep, zań-quqyq salasynyń bedeldi tulǵasyna aınalǵan Zınaıda Leontevna egemendik týraly esteligin saǵattap aıtýdan talǵan emes.
– Búgingi kún bıiginen kóz salǵanda 1990-jyldardy talqylaý túkke turmaıtyn ońaı dúnıe bolyp kórinýi múmkin. Biraq dúnıe tutas ózgerip, tarıhty jańa paraqtan ashyp jatqan ol kezeńde halyqqa qyzmet etý degen uıqysyz túnder men tynymsyz kúnder, táýliktiń jeti kúni men 24 saǵatynda tolassyz jalǵasyp jatatyn qyzý jumys, buǵan qosymsha jaýapty issaparlar men mańyzdy kelissózder bolatyn. Kez kelgen quqyqtyq akt pen qandaı da bir memlekettik máseleniń sheshimine qarama-qaıshy kózqarastardyń talas-tartysy men jan-jaqty talqylaýynan ótip baryp áreń qol jetkizetin edik. Jańa memleketti kim qandaı keıipte kórgisi keledi, ashyq aıtylatyn. Tipti keıde sheshim qabyldanyp qoısa da, depýtattar zaldan taramaı, talqylaýdy toqtatpaıtyn. Joǵarǵy Keńes akademıkterden, bilikti zańgerlerden, generaldar men rýhanııattyń kóshbasshylarynan jasaqtalǵan qýatty quram edi. Sondyqtan bolar, ózge respýblıkalardyń zań shyǵarýshy organdary urys-keris, ashýǵa boı aldyryp, tipti keıde jaǵaǵa jarmasyp, judyryqtasyp jatqanda, bizdiń bilikti qalaýlylarymyz zań qabyldarda salqyn aqyl, baıypty minez, bıik mádenıetimen erekshelenetin, – deıdi Z.Fedotova.
Bazbireýler aıtyp júrgendeı, «keńes odaǵymen qımaı qoshtasyp, derbestik alyp jatqandardyń eń sońynda úlken úıdiń jaryǵyn sóndirip áreń shyqqan» elimizge táýelsizdik tóbeden ózi kelip túse qalǵan joq. Mundaı qııampurys pikirmen halyqty adastyrýǵa bolmaıtynyn sol kezeńge kýá jıyn qonaqtary qadap aıtty. Múmkindigi shekteýli el úshin táýelsizdiktiń quny tym qymbat bolatynyn býyrqanysqa toly keıingi tarıhı-saıası úderis kóshinde, egemendiktiń eleń-alańynda Otanǵa adal qyzmet etýdiń úlgisin kórsetken arda azamattardyń qaharmandyǵymen ólshegende ǵana shyn baǵasyn baıqaýǵa bolady.
Almaty
