Sol sııaqty qazaq halqynyń ótken tarıhy men burynǵy ómir súrý salty haqynda qalam tartqan eýropalyq saıahatshy-etnograftar da «Dala turǵyndarynyń eń keremet qasıeti – qonaqjaılyǵy» degen eken. Mysaly, HIH ǵasyrda ómir súrgen nemis ǵalymy Frıdrıh fon Hellvald «Qazaqtar qonaqjaı, qaıyrymdy, meıirimdi bolyp keledi. Olardyń kıiz úıine kirip jaıǵasqan kez kelgen jatjerlik ózin bireýler tonap nemese óltirip ketedi-aý dep qaýiptenbeı, alańsyz uıyqtaı berýine bolady» dese, reseılik zertteýshi Vıktor fon Gern: «Qazaqtar – tabıǵı jyly júzdiligimen, qaıyrymdy aqkóńildigimen jáne qonaqjaılyq qasıetimen erekshe halyq. Bular olardyń súıegine ejelden sińip ketken keremet asyl qasıeti», depti.
Demek, qazaqtyń qonaqjaılyǵy – atadan balaǵa daryǵan hám eshqashan talqyǵa túspeıtin, buljymaıtyn dástúri. Joǵaryda aty atalǵan úlken etnograf Halel Arǵynbaev qazaqtyń qonaqjaılyǵy týraly ańyz-áfsana jazyp qaldyrypty.
– Erte zamanda Alash degen aqsaqal ómir súripti. Ol kisi qartaıǵanda ómir boıy qylaý túsirmeı, haram qospaı jınaǵan mal-múlkin tórtke bólip, úsh bóligin bir-birden Janarys, Bekarys, Aqarys atty uldaryna enshi etip beripti, – deıdi etnograf ǵalym. Zor baılyqqa ıe bolǵan uldary «Áke myna tórtinshi bólikti ne isteımiz» dese kerek. Sonda qarııa: «Bul qonaqtyń sybaǵasy, óıtkeni jolaýshy júrgen adam ózimen birge asyn alyp júrmeıdi, sol sebepti senderge «qonaqasy» degen mura qaldyrdym», depti.
Qazaqtyń qonaqjaılyq dástúri óz aldyna úlken ilim. Ádette, qonaq bolyp kelgen jolaýshy bóten eldiń eń táýir degen, qonaqasy berýden qysylmaıtyn úıine túsedi. Atam qazaqtyń «Qonaq tańdap qonady» nemese «Túskenshe qonaq uıalady, túsken soń úı ıesi uıalady» degeni osy.
Árbir qonaqtyń jasy men halyq arasyndaǵy abyroıyna baılanysty olardyń «qonaq kádesi» degen bolǵan. Bul uǵymdy halyq arasynda «sybaǵa» dep te aıtady. Qonaq kádesin tańdaý, ıaǵnı kelgen adamnyń kim ekenin ańǵaryp, onyń syn-sıpatyna mán berip qandaı qonaq kádege laıyq ekenin baǵalaý báıbishege mindet bolǵan. Tipti qazaq dástúrinde «qonaq káde» durys tańdalmaǵan jaǵdaıda sol aýyl, sol el aǵalary aıyp arqalaıtyn bolǵan.
Mysaly, ertede qarakesek – bes boshannyń bulbuly atanǵan Jamanqul degen adam ótken. Bul kisi ataqty elaǵasy, baıanaýyldyq aǵartýshy – shonjar Musa Shormanulymen dám-tuzy jarasyp júrgen halyq arasynda tanymal tulǵalardyń biri eken. Osy kisi Qarqaraly dýanynan kele jatyp, Myńǵysh degen baıdyń úıine qonaq bolyp túsedi. Úı ıesi joq eken, báıbishesi mańyzdy qonaqtarǵa mártebeli sybaǵasyn berip, laıyqty qurmet kórsete almaıdy.
Erteńinde kóńilsizdeý attanǵan qonaqtar jolaı aýylyna qaıtyp kele jatqan Myńǵysh baıǵa jolyǵyp qalady. Amandyq-saýlyqtan keıin óz aýylynyń amandyǵyn suraǵan baıǵa Jamanqul: «Aýylyń aman-esen kórinedi, biraq jalǵyz kárijilik, bir jaýyryn ǵana shyǵyn boldy» dep, ózine tán sybaǵasyn jeı almaǵany týraly astarlap jetkizedi.
Sol sııaqty Baıan óńiriniń ataqty bıi Shoń kúzdi kúni qystaýynyń qasyndaǵy tóbe basynda aýyl aqsaqaldarymen áńgimelesip otyrsa, bir salt atty adam qystaý irgesindegi shaǵyn qoryqqa kelip, atynan túsip, ony jaıyltpaqqa tusap jatqanyn kóredi. Shoń qasyndaǵy pysyq jigitterdiń birin jumsap, «aryq-turaq maldarǵa arnalǵan qoryq edi, atyn onda qoımasyn» dep sálem aıttyrady. Jigit dereý jolaýshyǵa baryp bıdiń sálemin aıtady. Istiń mánine qanyqqan álgi adam: «Bıge sálem aıta bar, qonaqty qýa berse – quty qashady, atymdy jaıyltpasam – qarny ashady, qoryǵan alaqandaı qara jerdi, bult shyǵyp aspannan muz basady», deıdi de attanyp ketedi.
Jolaýshynyń sálemin estigin Shoń bı: «Oıbaı, mynaý álgi ataqty Kótesh aqyn boldy ǵoı, shirkinniń aýzy dýaly deýshi edi, qystyń arty jutqa aınalar boldy-aý, tez shaqyryńdar» dep shabarmanyn jumsaıdy. Biraq Kótesh aqyn qaıta oralmapty. Bizge jetken ańyz boıynsha sol jyly qys qatty bolyp, bıdiń aýyly juttan áreń aman shyqqan eken. Tosyn kelgen qudaıy qonaqqa asylyq tantýdyń arty osydaı bolatyn kórinedi.
