Monetalar – el tarıhy men mádenıetiniń aınasy

Ekspozısııa elimizdiń ulttyq valıýtasy aına­lymǵa engizilgen sátten bas­tap shyǵarylǵan biregeı monetalardy el nazaryna usyndy. Ekspozısııany uıymdastyrýdaǵy negizgi maqsat – kol­leksııalyq jáne ınves­tısııalyq monetalar shyǵarý sala­syn­daǵy ın­no­vasııalyq tehnologııa­lardy tanys­tyrý. «Moneta ónimin ja­saýǵa ká­sibı kózqaras Qazaqstanǵa salys­tyr­­maly túrde qysqa merzim ishin­de álemdegi eń úzdik óndirýshilerdiń qata­ryna kirýge múmkindik berdi. Muny ár­túrli atalym bo­ıynsha usynylǵan kóptegen marapat rastaıdy. Onyń ishinde óndiris sapasy, dızaıny, tehnologııanyń jańashyldyǵy úshin berilgen atalymdardy erekshe atap ótken jón», dedi kórmeni ashqan Qazaqstan Ulttyq banki tóraǵasynyń orynbasary Vıtalıı Týtýshkın.

1992 jyly elimizdiń óz moneta saraıyn salý týraly sheshim qabyl­dan­ǵanda, endi otyz jyldan keıin osy saladaǵy álem serkeleriniń sanatynan tabylyp, tehnologııasy damyǵan elderdiń birine aınalady dep, árıne, eshkim ol kezde oılaǵan joq. Sodan beri Teńge saraıynan 800 moneta jaryqqa shyqty. Árqaısynyń óz shyǵý tarıhy bar. Álemde monetanyń úsh túri belgili: kúndelikti esep aıyrysýda paıdalanylatyn sırkýlıasııalyq, kásibılerdi qyzyqtyratyn kolleksııalyq jáne kez kelgen ýaqytta tutynýshy qarjysyn kóbeıtip otyratyn ınvestısııalyq monetalar. Bulardyń bir-birinen basty aıyrmashylyǵy, kolleksııalyq túriniń shekteýli mólsherde shyǵarylatynyn, al ınvestısııalyq monetanyń syıǵa tartylatyn máninen góri, aqshaǵa aınalý múmkindiginiń joǵary ekenin de alǵash ret osy kórmede mamandar áńgimesinen bildik. 1995 jyly shyǵarylǵan «Jibek joly», «Qar barysy» monetalarynyń máni búginde eskirgen. Álemdik trendtegi ınvestısııalyq monetalardyń sıpaty sándi, syılyq nusqasyna qaraı oıysa bastaǵan. Ulttyq banktiń bas dızaı­neri Almat Basenov eshqashan qunyn joǵalt­paıtyn monetalardyń tarıhynan qyzyqty derekterdi tarqatyp turyp, osy otyz jyl ishinde ulttyq valıýtanyń 25 iri atalymda jeńiske jetkenin málim etti.

«Halyqaralyq baǵalaý boıynsha Qazaqstan monetalary eń joǵary proof sapada. Birde-bir eldiń saraıy monetanyń betin aına sııaqty shaǵylysatyn sapada daıyndaı almaıdy. Iаǵnı monetanyń aınasy – shyn aına, betine úńilgen ár adam óziniń túrin buldyrsyz anyq kóre alady», deıdi Ulttyq banktiń banknot jáne monetalar dızaıny bas­qar­masynyń basshysy A.Basenov. Mone­ta­lardyń baǵasy dollardyń teńgege shaq­qandaǵy kýrsy men Londondaǵy ha­lyqaralyq metall bırjasyndaǵy altyn baǵasyna tikeleı táýeldi. Moneta – ınvestısııalaýdyń uzaqmerzimdi quraly. Qymbat metaldardyń baǵasy ýaqytpen birge ósedi, sol sebepti birneshe jyldan soń jaı depozıtke qaraǵanda, qunyna qun qosqan monetanyń baǵasy joǵary bolyp shyǵady.

Kórmege qoıylǵan eksponattarda eli­mizdiń qalyptasýy men damýynyń ne­gizgi mádenı, saıası jáne tarıhı ke­zeń­deri beınelengen. Jádigerler ult dástúriniń jarshysy ispetti, búgingi qoǵamnyń ómirine áser etken biregeı tarıhı oqıǵalarmen tanysýǵa múmkindik beredi. Monetalar kórmeni tamashalap kelgenderge ult mádenıetin, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin pash ete otyryp, kolleksııalyq monetalarǵa búgingi kún turǵysynan jańasha kóz­qaras usynady.

Kórmede alǵash ret Qazaqstannyń ın­ves­tı­sııalyq monetalar naryǵyn ta­ny­mal etý jáne halyqaralyq alańda ilge­riletý maqsatynda KÓkbÓri ınves­tısııalyq monetalarynyń rebrendıngi tanys­ty­ryldy. Investısııalyq monetalar alǵash ret birneshe nusqada shyǵarylyp otyr. Onda «Kóshpelilerdiń ǵıbadat jan­ýarlary – totemderi» monetalar se­rııa­synyń kórkemdik tujyrymdamasy qol­danylǵan. Bezendirilýindegi jańasha tásil men kórkemdeý úlgisi KÓkbÓri monetalaryna tek ınvestısııalyq qural retinde ǵana emes, sonymen qatar ony kol­leksııalaýǵa, syılyq retinde usynýǵa da tartymdylyq ústemelegen. Inves­tısııalyq monetalar naryǵyndaǵy ja­handyq úrdister dızaıny aıryqsha úlgidegi kolleksııalyq jáne syıǵa tartylatyn monetalardan da kórinis tabady. «2018 jyly Ulttyq bank 300 dana KÓkbÓri kolleksııalyq monetalaryn shyǵardy. Bul monetalar naryqta da, basqa jerde de azdyq etti. KÓkbÓri-ge suranys tym joǵary boldy», deıdi dızaınnyń jańa serııada paıdalaný sebe­bin túsindirgen Ulttyq banktiń banknot jáne moneta dızaıny basqarmasynyń bas mamany Aıjan Masheeva.

Proof sapadaǵy altyn jáne kúmis mone­talar ınterferensııalyq kedergi jabyny retindegi qorǵanysh elementin paıdalana otyryp jasalǵan. Bul tá­sil elimizde alǵash ret qoldanylyp otyr. Ulttyq bank bólimshelerinde kap­sý­la­da­ǵy ınvestısııalyq monetalar da satyla bastady. Álemdik tájirıbe bo­ıynsha qorapqa ketetin qosymsha shyǵyn moneta qunyna qosylmaıdy. Sebebi satyp alý jaǵdaıynda kóz tartatyn ádemi qoraby emes, ishindegi metaldyń qundylyǵy men dollar kýrsy esepke alynady. Degenmen ınvestısııanyń syılyqqa júretinin eskergen qarjy retteýshiler syılyqqa arnalǵan sándi qorapty qup kóretinin jasyrmaıdy. Sondaı-aq taban aqy, mańdaı termen tapqan baılyǵyn ózimen birge, boıyna jaqyn ustaǵysy keletinder úshin monetalar taza kúmisten jasalǵan tumarǵa salynyp shyǵaryla bastady. Túımesin bassa, ashylyp-jabylatyn medalon ispetti bul monetalar moıynǵa ta­ǵyp júrýge yńǵaıly. Biraq mundaı tumarlar sońǵy serııalardyń satylymynda múlde joq.

A.Masheevanyń aıtýynsha, aınalymǵa engen jańa monetalardyń ishinde maq­tanyshpen atap ótetini de bar. Mysa­ly, teńgeniń 30 jyldyǵyna oraı sırek kezdesetin kógildir tústi tantal metaldan biri – altynnan, biri – kúmisten, eki túrli «Teńge» monetasy shyǵaryldy. Tantal – álemde sırek qoldanylatyn óte qymbat metall. Monetanyń salmaǵy – 62,2 gr, al quny – 67 000 teńge.

Ulttyq banktiń taǵy bir maqtanyshy – bıyl shyǵarylǵan «Balqash alabuǵasy» monetasy. Bul moneta naryǵyndaǵy naǵyz sensasııanyń ózi. Buryn-sońdy álemdik tájirıbede mundaı moneta bolmaǵan, 3D tehnologııany qoldana otyryp erekshe relefpen jasalǵan «Balqash alabuǵasyndaı» monetanyń álemde basqa balamasy joq. Teńge sara­ıynyń sheberleri balyqtyń basyn monetadan 17 mm-ge deıin bıikke kótere alǵan. Mundaı nátıjege álemniń birde-bir moneta saraıynyń mamandary qol jetkize alǵan joq, ázirge bul tehnologııany tek bizdiń otandyq mamandar ǵana meńgergen.

Dóńgelek jáne tórtburysh, altyn jáne kúmis, aýyr jáne jeńil, aqshadan bólek, qarjy naryǵynda basqa da tólem quraldarynyń bar ekenin almatylyqtar osy kórmede tanydy. Alýan beıneler tańbalanǵan quımaly qarjy sıpatyndaǵy mol baılyqty aralap júrip, jyly jymıyp turǵan talantty mýzykant Batyrhan Shúkenov keskindelgen monetaǵa da keziktik. Ataýy da qarapaıym – «Batyr beInesi». Ánshiniń 60 jasyna oraı kúmisten quıylǵan 500 teńgege «Batyrdyń qabyrǵasy» atty belgili graffıtı sýretti negizge ala oty­ryp ázirlengen kádesyı monetasyna kóp­shilik te erekshe yqylas bildirip, toptana tamashalap, talaıǵa deıin úıirilip tóńireginde júrdi.

Egemen memleketterdiń qataryna qo­sylǵan Qazaq eli – Uly dalanyń baı tarıhynyń urpaǵy ári murageri. Ult jylnamasy erjúrek kósh­pe­li­ler, ejelgi saq dáýiri, jartastarǵa qashalǵan petroglıfterden bastaý alady. Bul – álemdik tarıhtyń orasan zor bóligi. Sol zaman­nan bas­tap soǵylǵan kóne teńgeler búginge deıin jetip otyr. Olar kóne dáýirdiń syryn ashyp qana qoımaı, Ulttyq bank dızaınerlerin ótken dá­ýir­­ler­diń túsi men rýhyn, sondaı-aq zamanaýı ınnovasııalyq teh­nologııalardyń kúshi men má­ne­rin boıyna sińirgen búgingi talaptaǵy monetalardy jasaýǵa shabyttandyrady. Aıta ketý kerek, mo­neta­lar­dyń bar­lyǵy elimizdiń Teńge sa­ra­ıynda daıyndalǵan.

ALMATY