Dóńgelek ústel basyndaǵy áńgime tizginin qolǵa alǵan Prezıdent Arhıviniń dırektory Álııa Mustafına normatıvtik-quqyqtyq bazany qalyptastyrý kezeńinde qabyldanǵan qujattyń mańyzyn atap ótti. «Shırek ǵasyrda arhıvtik qujattardy saqtaý jáne paıdalaný tártibi qabyldanyp, qujattardy saqtaý merzimderi men joıý tártibi, memlekettik jáne vedomstvolyq arhıvterdiń jumysynda biryńǵaı qaǵıdattar men talaptar belgilendi. Zańnyń negizinde mekemelerde is júrgizýdi jáne memlekettik, vedomstvolyq arhıvterdiń jumysyn retteıtin 70-ten astam normatıvtik qujat qabyldandy. Búgingi tańda arhıv salasynyń qyzmetin uıymdastyrýǵa normatıvtik-quqyqtyq baza tolyǵymen qalyptasty dep maqtana aıta alamyz», dedi Álııa Qusaıynqyzy.
Basqosýǵa Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń tóraǵasy Qýat Borash, Parlament Májilisiniń I shaqyrylymynyń depýtaty Roza Qýanyshbaeva, zań jobasyn ázirleý jónindegi jumys tobynyń múshesi, sol kezde Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalar arhıviniń dırektory bolǵan Alla Seıtova, ardager Vıacheslav Chýprov jáne atalǵan zańdy daıyndaýǵa, rásimdeýge, qabyldaýǵa atsalysqan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, arhıv isi salasynyń ardagerleri men mamandary qatysyp, otandyq arhıv isin júrgizýdegi negizgi máselelerge kóńil aýdaryp, saraptap, ony aldaǵy ýaqytta ońtaıly, oralymdy damytýǵa qatysty oı-kózqarasyn bildirdi.
«Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zańdy ázirleý jónindegi jumys tobynyna basshylyq jasaǵan Rysty Sarıeva osy qujat negizinde arhıv isi qyzmetiniń talapqa saı jańartylyp, júıelengenin jetkizdi. Sıfrlandyrý kezeńinde arhıv isin jetildirý kún tártibinen túspeýge tıis. Sondaı-aq arhıv ardageri sala mártebesin qaıta qarastyrý týraly da sóz qozǵady. Búkil halyqtyń ortaq ıgiligi bolyp sanalatyn arhıv isi ókiletti organ bolǵandyqtan, onyń túrli mınıstrlik quramynda qosaqtalyp júrýi, keıde bir ashylyp, bir jabylatyn quzyrly mekemeler quramyna tıesili bolýy durys emes. Memlekettik ınstıtýt bóligi retinde óz aldyna tarıhı, aqparattyq, quqyqtyq, ıntellektýaldyq derbestigi saqtalýǵa tıis.
Ortalyq memlekettik arhıviniń dırektory Sábıt Shildebaı qozǵaǵan másele de mańyzdy. «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zań – arhıv jumysynyń negizgi temirqazyǵy. Ulttyq arhıv qoryn qalyptastyrýǵa baılanysty negizgi zańnyń bárin osy qujat qamtamasyz etip otyr. Kez kelgen zań memlekettiń, qoǵamnyń talaby men qajettiligine baılanysty qabyldanady. Al búgin osydan 25 jyl buryn qabyldanǵan zańnyń keı babyn jetildirý qajet. Qarqyndy damyp kele jatqan zamannyń aǵymy úzdiksiz ósip, damýdy talap etedi. Ár memlekettiń negizi – arhıv qujattary, memlekettiń, ulttyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin negizgi tetiktiń biri osy qujattarǵa tireledi. Ulttyq arhıv qoryndaǵy qujattardy qupııasyzdandyrý, zertteýshilerdiń qolyna jetkizý, ashyqtyǵyn qamtamasyz etý máselesi bizdi alańdatady. Álemdegi geosaıası ahýaldyń buzylýyna baılanysty ulttyq qaýipsizdigimizge nuqsan keltiretin keıbir qujattyń bárin ashyp tastaý qajet emes ekenine kózimiz jetip otyr. Reseı arhıvteriniń qoljetimdilikti shekteýine baılanysty sheteldik zertteýshilerdiń úlken legi Qazaqstan arhıvterin jaǵalap júr. Osyndaı kezeńde Qazaqstandaǵy quzyrly organdarǵa da oılaný kerek sııaqty», deıdi S.Shildebaı.
«Shetelden kelgen qujattardy júıeleý qajet pe?» degen saýal – arhıv isi mamandary bas qosqan jıyndaǵy talqylaýdy qajet etken taqyryptyń biri. Keıingi aqparattyń shynaıy róli talassyz ósip kele jatqan tusta jańalyq izdep, áldebir sheteldik kitaphanadan ıakı arhıvten «buryn esh jerde jarııalanbaǵan, qupııa bolyp kelgen qujatty» taýyp alatyndar jıi boı kórsetetin bolyp júr. Rysty Halesqyzy aıtqandaı, ǵylymı saraptama jasalmaǵan, mańyzy taldanbaǵan qujatty jerden jeti qoıan tapqandaı súıinshileıtin jaǵdaıdyń jıi oryn alýyna ne sebep? Qazaqstanda shetelden keletin qujattardyń ortaq elektrondy júıesi qalyptasqan ba?
Bul másele arhıvshiler tarapynan dúrkin-dúrkin qozǵalyp kele jatqanyna qaramastan, aqparat quraldarynda, ásirese televızııada bul «jańalyq» jıi qylań berip qalady. S.Shildebaıdyń aıtýynsha, bul másele «Arhıv – 2025» baǵdarlamasyn iske asyrý barysynda da kóterilgen. Memleketten bólingen qarjyǵa ǵalymdar da, arhıvshiler de shetelge baryp, óz taqyryby aıasynda zertteýge múmkindik alyp jatyr. Al olar qol jetkizgen qujat burynnan ǵylymı aınalysta kele jatqan qujat bolýy múmkin. Biraq kásibı deńgeıdiń tómendiginen nemese mamannyń biliksizdiginen burynnan bar, bolǵan, ǵalymdar paıdalanyp júrgen derekti jarııaǵa jar salyp ákeletinder qatary paıda boldy jáne bul arhıv isiniń mamandary emes, ókinishke qaraı, elimizdegi keıbir joǵary oqý oryndarynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkerleri, belgili ǵalymdar. Osyǵan oraı Reseı arhıvindegi mamandar: «Qazaqtar, baı bolýlaryń kerek, bir qujatty qaıta-qaıta satyp alasyńdar», dep qaljyńdaıtyn da kórinedi. Arhıv isi mamandary osy ýaqytqa deıin ákelgen qujattardyń tizimi bar dep otyr. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta qujattar tizimimen ortaq bazada aldyn ala tanysyp alǵannan keıin baryp, «ne ákelý kerek?» degen suraq tóńireginde oılanyp, joq dúnıeni ǵana ákelgen durys dep sanaıdy arhıvshiler.
Ulttyq arhıv qory týraly pikir bildirgen mamandar mámilesi: qujattardy jınastyrý, irikteý, onyń sapasyn qaraý, mańyzdylyǵyn dáleldep, ortaq derekter bazasyna alyp, elektrondy júıesin jasaý, olardy saqtaý, qoǵammen árekettestikte bolý, azamattarǵa sapaly ári tıimdi kómek berý – búgingi arhıv isi mamandarynyń mindeti.
ALMATY
