Bıshi «Orteke»

Quzar shyńdarda meken etetin ortekeni qazaq «taýteke» dep te ataıdy. Taýdyń qaı bıigi bolsa da erkin orǵıtyn ortekeniń jyldamdyǵy men eptiligine kóz ilespeıdi. Bul janýar elimizdiń Tıan-Shan, Jetisý Alataýy men Ońtústik Altaı taýlaryn mekendeıdi. Turqy tórt túliktiń biri – eshkige uqsas bolǵanymen, ereksheligi kóp. Múıizderi semser tárizdi sándi ári ótkir. Tuıaqtary quz-qııadan taımaıdy. Osyndaı túrli sıpatyna qaraı «Orteke» qazaq mádenı turmysyndaǵy saz aspaptarynda oınatylatyn, qýyrshaq óneriniń bir úlgisine aınaldy. «Qýyrshaq orteke» ‒ kóbine aǵashtan jasalatyn oıynshyq buıym.

Álkeı Marǵulan: «Aǵashtan buıym jasaý – Qazaqstannyń orman massıvteri bar Ortalyq Qazaqstan, Alataý, soltústik-batys jáne soltústik-shyǵys aı­maq­tarynda keńinen taralǵan. Ásirese soltústik aımaqtarda qy­zyl qaıyń, qyzyl qandyaǵash, úıeńki, jańǵaq aǵashy, shaǵan, emen sııaqty aǵashtardy paıda­lanǵan. Bular ońaı kesilip, boıa­lady. Sheberge qıynshylyq tý­dyrmaıdy», dep jazady. Aǵash­tan túıin túıgen sheberler «Or­teke qýyrshaǵyn» jasap, oıyn-saýyq, jıyndarda dombyra áýenine, saýsaqtardyń perne ba­sý qozǵalysy men yrǵaǵyna qa­­raı bıletken. «Orteke» arnaıy jasalǵan tuǵyrǵa ornatylyp, dombyrashynyń saýsaǵyna jippen baılanady. Kúıshi aspapta oınaı bastaǵanda, perne basqan saýsaqtardyń qozǵalysymen qýyr­shaq ta tyqyldap bıleı jóneledi.

Qýyrshaq ónerindegi «Orte­keniń» naqty qaı ýaqytta paıda bolǵany belgisiz. Sheber Jo­laýshy Turdyǵulov orteke bıletý, jasaý óneri Qazaq dalasynda XIX ǵasyrdyń basynda keńinen taralǵan sııaqty deıdi. Sondaı-aq ol: «Ákemizdiń inisi Sibirge ıtjekkenge aıdalǵan eken. Sonda júrip aǵashtan orteke men bılep júrgen aıýdy jasaǵan. El-jurtyn saǵynǵanda ortekeni bıletip, án aıtady eken», deıdi bir suh­batynda.

Jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa kóshetin kóshpeli qazaq árqashan tabıǵatpen etene jaqyn ómir súrdi. Ártúrli qubylatyn tabıǵat­tyń daýysyna, únine úńildi, janyn túsindi. Júgirgen ańnyń, ushqan qustyń, jel-daýyldyń, jańbyrdyń, syqyrlaǵan aıazdyń dybysy qazaqtyń qulaǵyna sińip ósti. Tabıǵattyń tylsym kó­­rinisterine qanyq ata-baba tur­­mysynda mýzykalyq aspap­tardyń kóp bolýy da osydan shyǵar. Túý muzart shyńnyń ba­syn­­daǵy oıqastaǵan ortekeniń dom­byranyń shanaǵyna ilesip bıleýi de osydan bolar.

Tarıhı derekterge súıensek, «Ortekeni» dombyrada ǵana emes, ishekti aspaptardyń bárinde oı­natýǵa bolady. «Orteke» ‒ qazaq­tyń kóne qýyrshaq teatry. Erte zamanda balalarǵa dombyra úı­retýde olardy qyzyqtyrý úshin «Orteke qýyrshaǵy» qoldanylǵan. Áýelde ortekeni dombyrada oınat­qan, al keıin jetigenge qo­syp bıletken. Baıqasaq, qazirgi kúnde de aǵash janýarǵa degen qyzy­ǵýshylyq joǵary.

Kúıshi Abdýlhamıt Raıym­bergenov: «Buryn bir mezette úsh or­tekeni ‒ «ata orteke», «áke orteke», «bala ortekeni» oınatqan. Bir adam eń kóp degende tórt ortekeni saýsaǵyna ilingen jipter arqyly basqaryp, kúı yrǵaǵyna bılete alady», deıdi. Al kúıshi, dombyrashy Murat О́skenbaev «Segiz laq» kúıin tartqanda, segiz tekeni tuǵyrǵa ornatpaı-aq jerge qoıyp oınatqan eken. Syrt kózge qarapaıym kóringenimen, orteke oınatýdyń ózindik tehnıkasy bar. Ortekeniń birnesheýin oınatqanda, olar bir-birine ke­­dergi keltirmeı, bir-birine uqsamaı­tyn bı qımyldaryn jasaýy kerek. Bul – qurastyrýshynyń logı­ka­syna tikeleı baılanysty ereje.

Halyq bıiniń qýyrshaq teke, jeke bıshi jáne bıshiler toby oryndaıtyn túrleri bar. Birinshisinde ústel ústine orna­tylǵan qýyrshaq-tekeniń aıaǵy, moıny, denesi qozǵalmaly etip jasalady da, jińishke jipter arqyly dombyrashynyń saý­saqtaryna baılanady. Kúı tar­tyl­ǵanda saýsaqtardyń joǵary-tómen qozǵalýyna qaraı qýyr­shaq-tekeniń dene músheleri de qımyldap, kúı yrǵaǵymen bılep sala beredi. Ekinshi túrinde (jeke oryndalýy) alýan qımyl-qozǵalystar men mımıkalar ar­qyly orǵa túsken tekeniń, odan shyqpaq bolǵan nátıjesiz áre­ketin beıneleıdi. «Ortekeniń» úshinshi túrin («Soqyr teke») bıshiler toby oryndaıdy. Mun­da jastar dóńgelene qol us­tasyp, ándete júrip bıleıdi. Ortadaǵy kózi baılaýly adam sheńberdeginiń bireýin ustaýǵa tyrysady. Ustalǵan oıyn­shy «aıybyn» ótegen soń, kó­zin baılap, ortaǵa shyǵady, sóı­tip oıyn-bı odan ári jalǵasa beredi.

Orteke úlken sahnalarǵa ar­nal­maǵandyqtan, kóbine shaǵyn kórermen aýdıtorııasyna usy­nylady. Iаǵnı orteke oıyny – sı­rek oryndalatyn janrlyq qoıylym. Eske salsaq, ony alǵash ret «Murager» respýblıkalyq folklor sazdy ansambli 1984 jyldan bastap el arasynda na­sı­hattaı bastady. Búginde «Tu­ran» etnoansambli ortekeni sah­naǵa alyp shyǵyp, bıletip júr. Sondaı-aq ansambl or­tekeni Majarstan, Qytaı, AQSh, Reseı, Fransııa, Ispanııa, Túr­kııa elderine tanystyryp keledi.

Aıta keteıik, qazaq qýyrshaq óneriniń bastaýy sanalǵan «Or­teke» byltyr IýNESKO-nyń adam­zattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezen­tatıvtik tizimine endi.