Sonaý 1992 jyly Qyzylorda oblysynda «Ikarýs» qalaaralyq avtobýsty basyp alǵan asa qaýipti qarýly qylmyskerler óz talaptaryn qoıa bastady. Aıtyp ótý kerek, tutqynǵa alynǵan jolaýshylar arasynda qarttar, áıelder men balalar da boldy. Sol kezde «Nabat» jaýyngerlik operasııasy kezinde óz ómirin qaterge tigip, qıyn kelissózder júrgizgen ulttyq qaýipsizdik organdarynyń ofıseri Mıhaıl Dáýenov boldy. Terrorızmge qarsy kúrestiń álemdik tájirıbesindegi osy biregeı operasııa týraly kitaptar, maqalalar men derekti fılmder jetkilikti túrde jazyldy. Dese de, qalyń oqyrmanǵa general-maıor Mıhaıl Dáýenovtyń «О́mir betteri» atty avtorlyq kitaby arqyly belgili, onda general «Nabatty» jáne sol jyldardaǵy basqa da aýyr operasııalardy sıpattaıdy. 2021 jyly atalǵan kitap onyń qarýlas dostary, áriptesteri men dostarynyń estelikterimen tolyqtyryldy. Sonymen keıipkerdiń ómiri nesimen qundy? Olaı bolsa, onyń ómir jolyna toqtalyp ótelik.
General-maıor Mıhaıl Dáýenov Qyzylorda jáne Qostanaı oblystary boıynsha MQK-UQK oblystyq basqarmalardy, Komıtet apparatyndaǵy Ortalyq bólimderdi sátti basqardy, onyń eńbegi memlekettik jáne vedomstvolyq nagradalarmen marapattaldy. 2000 jyldary qurmetti eńbek demalysyna shyqqannan bastap qoǵamdyq jáne ǵylymı qyzmetpen jemisti aınalysty, birneshe ret qalalyq jáne oblystyq máslıhattardyń depýtaty bolyp saılandy. Sońǵy jyldary ustazdyq joldy tańdap, Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń quqyq Instıtýtynyń dırektory, Halyqaralyq Aqparattandyrý Akademııasynyń tolyq múshesi, professor bolyp jumys istedi. Kóptegen jyldar boıy «Quqyqtyq Qazaqstan úshin» azamattyq qozǵalysynyń oblystyq fılıalynyń tóraǵasy retinde eńbek etti. О́miriniń sońǵy kúnderine deıin Qostanaı oblysy boıynsha UQKD ardagerler uıymyn basqardy, «QR UQK organdarynyń ardagerleri» RQB OO, sondaı-aq «Generaldar keńesi» RQB múshesi boldy. 2020 jyldyń 26 shildesinde ómirden ótti.
Generaldar B. Baekenov, Z. Kamaladınov, N. Vereshaev, J. Márdenov, M. Nurov jáne taǵy basqa da ult perzentterimen birge ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jolynda aıanbaı qyzmet atqardy. Uzaq jyldar ishinde kóptegen shákirt-inilerdi tárbıeledi. General О́. Mızanbaev, general B. Govorýn, polkovnıkter: P. Dosenko, P. Sııanov, Ǵ. Máýletov, G. Rýsakov, B. Tshanov jáne taǵy basqalary áli kúnge deıin Mıhaıl Iýsýpovıch týraly qurmetpen eske alady. QR Tóraǵasynyń burynǵy orynbasary, general-maıor О́ser Mızanbaev joǵaryda aıtylǵan shyǵarmashylyq eńbekte óziniń qyzmette tapqan ómirlik ustazy týraly bylaısha syr shertedi:
«Mıhaıl Iýsýpovıch adamdarǵa úlken kóńil bóletin. Adamgershilik prınsipin alǵa qoıatyn. Máselen, memlekettik qaýipsizdik organdaryna qyzmetke qabyldanǵannan keıin kóp uzamaı meni KGB (Mınsk q.) joǵary kýrstaryna jiberdi. Meni MQK ǵımaraty dálizinde kórgen Mıhaıl Iýsýpovıch «saparǵa daıynsyń ba, úıde bári jaqsy ma, qandaı da bir kómek qajet pe?» dep surady, keıinde sáttilik tiledi. Bul maǵan erekshe ásker qaldyrdy. Osy bir sát meniń áli esimde, óıtkeni onyń suraqtarynda shynaıy qamqorlyq boldy. Minberde sóılegen sózinde emes, adamnyń jany kúndelikti qarapaıym isterde kórinedi. Baǵynyshtylarǵa qamqorlyq jasaý ispetti aǵamyzdyń osy bir izgilikti qasıetin men óz boıymda damytýǵa tyrysamyn», dep aǵynan jaryldy.
Mıhaıl Iýsýpovıch degende eń aldymen onyń boıyndaǵy ádildik pen adaldyq oıǵa oralady. Shynaıylyǵy, kishipeıildigi men eljandylyǵy, qarapaıym adamdarmen araqatynasy onyń joǵarǵy adamı qasıetinen uǵyndyratyn. Eńbeksúıgishtigi men tabandylyǵy aınalasyndaǵylardy shynaıy tánti etetin. Halyq mundaı adamdardy tegeýrindi dep baǵa beredi. О́z baqytyn ózi jasady dep senimdi aıtýǵa bolady. Soǵystan keıingi qıyn-qystaý kezderi ótken balalyq shaǵy, jastyq kezeńi, Otan aldyndaǵy boryshyn ótegen áskerı kezeń, arnaıy organdardaǵy qalyptasý ýaqyty, barlyǵy onyń tulǵa bolyp qalyptasýyna oń áserin tıgizdi. Eshkimniń qoldaýynsyz, kóbinese qıyndyqtardy jeńý arqyly bárine qol jetkizdi desek qatelespeımiz.
Qazaqtyń klassık jazýshysy I. Esenberlın «Qııaǵa tek qyran búrkit qana jete alady», dep aıtqan bolatyn. Shynynda da, keıipkerimiz taǵdyrdyń aýyr soqqylaryna tótep berip, ómirdiń talaı súrleýin ótip óziniń ıgi qasıetteriniń arqasynda maqsattaryn júzege asyra aldy. Qarapaıym balyqshynyń balasynan bıikterdi baǵyndyrǵan barlaýshy, qoǵam qaıretkeri, ǵalym, «Qostanaıdyń Qurmetti azamaty», kóptegen memlekettik marapattardyń, «Dostyq» ordeniniń ıegeri atandy. Leıtenanttan bastap general-maıor áskerı shenine deıin sara joldy súrinbeı ótti. General Mıhaıl Dáýenovtyń bolmysy jyl ótken saıyn bıikteı beretini sózsiz.
Keıipkerimiz kez kelgen máseleni túbine deıin zerttep, sońyna deıin jetkize biletin. Bastaǵan isi jarty jolda qalmaıtyn. Qolastyndaǵylarǵa tapsyrma bergen bolsa, sonymen birge aıaǵyna deıin jetkizetin. Qyzmettes dostaryn qoldap, kómektesip, tájirıbesimen bólisip júretin. Zamandastary onyń mundaı qasıetterin eske alyp, áli kúnge deıin ózderin ornyna qoıý arqyly oısha aqyldasatyn. Bıyl 5 jeltoqsanda Mıhaıl Iýsýpovıch 80 jasqa tolar edi. Solaı desek te, adamnyń ómiri tirilerdiń júreginde jalǵasady.
Uly Otan soǵysynyń maıdangeri, ataqty chekıst 98 jastaǵy Pavel Vasılevıch Dasenko da Mákeń týraly óz oıyn qysqasha bildirip ótti. Onyń aıtýynsha, Mıhaıl Iýsýpovıch asyl, oıshyl jáne bilimdar adamdardyń sanatynda. «Men úshin», deıdi maıdanger-chekıst, ol úlken kásipqoı, jaýyngerlik joldas, naǵyz dosym jáne maqtanyshym, bizdiń elde osyndaı naǵyz generaldar baryn maqtan tutamyn. Jasymyz alshaq bolǵanyna qaramastan birimizdi -birimiz jarty sózden uǵana aldyq.
Iıa, solaı. Keıipkerimiz kásibı turǵydan óte myqty maman bolatyn. Qarym-qabileti bıik, bir kórgen zatyn umytpaıtyn adam edi. Kez kelgen sıfr, oqıǵa onyń nazarynan tys qalmaıtyn. Barlyǵyn esinde ustaıtyn. Áriptester arasynda zor qurmetke ıe boldy.
«Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti organdarynyń ardagerleri» qoǵamdyq birlestiginiń Tóraǵasy polkovnık Kenjebolat Beknazarovtyń oıynsha, general M. Dáýenov Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń Qostanaıdaǵy eń belsendi jáne uıymshyl ardagerler birlestikteriniń irgesin qalady. Qostanaı oblysy boıynsha UQKD ardagerleriniń aıtýynsha M. Dáýenovtyń ómirden ótýi, uıymdy jetimsiretkendeı boldy. О́ıtkeni, Mıhaıl Iýsýpovıchtiń uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary bolatyn. General M. Daýenovtyń senimine ıe bolý-bul qurmetti jáne jaýapty is bolatyn. Ol eshqashan basqalarǵa da, ózine de ótirik aıtqan emes, sondyqtan onyń aýzynan eshqashan laıyqsyz maqtaý estı almaısyz. О́zinen de, ózgeden de tabandylyqty talap etti.
«Mıhaıl Iýsýpovıchtiń otbasy men balalarǵa degen qamqorlyǵy óz aldyna bólek taqyryp. Bar bolmysymen qyzmette bolsa da, ýaqyt taýyp otbasynyń tárbıesimen aınalysty. Ol ákelik paryzǵa óte jaýapty qarady jáne Otan aldyndaǵy qyzmettik paryzben qatar alyp júrdi. Onyń otbasyna degen adaldyǵy sheksiz boldy. Otbasyn tárbıeleýdegi jaýapkershilikti zaıyby Qalıma Qabıqyzynyń ıyǵyna artyp qoımaı, ózi de otaǵasy retinde urpaqty tárbıeleýge atsalysty. Ásirese, qyz balalardyń tárbıesine asa kóńil aýdardy. Tórt qyzyna da laıyqty tárbıe berdi. Ol balalardy ómirge daıyndaýdyń barlyq jaýapkershiligin túsindi. Sonymen qatar ol úshin eń bastysy materıaldyq ál-aýqat emes, balalardaǵy adaldyq, Otanǵa degen súıispenshilik negizinde tárbıeleý boldy. Atanyń eńbegi tekke ketpeı, ýaqyt óte ol óziniń jemisin berdi. Búginde ol urpaǵymen ásirese ofıserler Sholpan jáne Azamat Daýenovtermen maqtana alady. «Atadan tal qalǵansha, ul qalsyn» degendeı uly Azamat ákesiniń sara jolyna adaldyq tanytyp keledi. «Ákemniń maǵan bergen ósıeti, tárbıesi – meniń ómirlik qaǵıdam bolyp qalady. Sol ákemnen úırengenimniń bárin balalaryma da úıretemin», deıdi saǵynyshyn jasyrmaǵan uly Azamat.
General M. Dáýenov ózinen keıin kóptegen shákirt, ólmes sóz, óshpes iz qaldyrdy. О́mirlik serigi Qalıma Qabıqyzymen 52 jyl juby ajyramaı ómir súrdi. Aına, Maıa, Aıman, Sholpan, Azamat esimdi balalardy jáne Marat, Sultan, Danıla, Avval, Alım, Júsip, Aıla, Arýsh, Nesibeli, Abaı, Davıd esimdi nemerelerin tárbıelep ósirdi. Balalarynyń barlyǵy ómirden óz oryndaryn tapty. «Áke tárbıesi – myń mektepke teń» degenimiz osy.
General M. Daýenov qysqasha aıtqanda osyndaı adam, bilgen janǵa dosyndaı adam bolǵan. Ony jaqyn tanıtyndar, birge qyzmettes bolǵan jandar jazýshy A. Chehovtyń: «Adamda barlyǵy keremet bolýy kerek: júzi de, kıimi de, jany da, oıy da», deıtin formýlasyna sáıkes ónegeli ǵumyr keshkenin tilge tıek etedi. Mundaı adamdar barshamyzdyń jadymyzda, júregimizdiń tórinde máńgi qalatyny sózsiz.
Daryn SEIITOV,
Áskerı tilshi
