«ArselorMıttal Temirtaý»: Qaıǵyly kúnder artta qaldy ma?

Mámile mánine úńilsek

О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaevtyń aıtýynsha, 2022 jylǵy 9 jeltoqsanda Úkimet pen «ArcelorMittal» arasynda «Standstill Agreement» kelisimine qol qoıyldy, bul qazaqstandyq tarapqa kásiporyndy baǵalaý men aýdıt júrgizýge múmkindik berdi. Sharlapaevtyń sózinshe, qarsy taraptyń 3,5 mlrd dollar suraýy kelissóz úderisiniń uzaqqa sozylýyna áser etti.

«Bizdiń maqsatymyz qymbat jáne uzaqqa sozylǵan halyqaralyq sot úderisterine jol bermeı, kombınatty ádil baǵamen satyp alý boldy. Kásip­oryn jumysy toqtap qalmas úshin kelissózderdiń jedel ári shuǵyl júrýi ma­ńyzdy edi. Kelissózder úderisi 11 raýnd­tan turdy, nátıjesinde eki tarap ta prınsıpti ustanymǵa qol jet­kizdi. Qazaqstan Úkimeti men «ArcelorMittal» arasyndaǵy kelisimdi mega-mámile dep ataýǵa bolady, ol biz­diń elimiz úshin aıryqsha mańyzǵa ıe. Biz basqa elderdiń úkimeti tap bolǵan kóp­tegen táýe­kelden aýlaq boldyq», dep tú­sin­dirdi mınıstr.

Onyń sózinshe, mámileni iske asyrýǵa memlekettik bıýdjetten bir teńge de jumsalmady. Al mámile somasy bolǵan 286 mıllıon dollar – tolyq jumys isteıtin eki kásiporynnyń quny. Jańa ınvestor ArcelorMittal bas kompanııa­sy aldynda 4 jyl ishinde 250 mln dollar qysqamerzimdi qaryzdy jáne 450 mln dollar uzaqmerzimdi qaryzdy óteý boıynsha mindettemelerdi ózine alady. Al ArcelorMittal Qazaqstan Úkimetine eshqandaı talap qoımaıdy. Sonymen qatar О́nerkásip jáne qurylys mı­nıstrligi men Ádilet mınıstrligi ókilderinen quralǵan qazaqstandyq kelissózder tobynyń ArcelorMittal kompanııasyn «Qazaqstan halqyna» qaıyrymdylyq qoryna 16 mlrd teńgege jarna jasaýǵa kóndirýin de táýir jetistik dep aıtyp ótsek bolady.

Kompanııa budan bylaı QARMET dep atalmaq.

О́tkenge az-kem sholý

Úndi bıznesmeni Lakshmı Mıttal «Qaraǵandy metallýrgııa zaýytyn» sonaý 1995 jyly 200 mln dollardan sál asatyn somaǵa satyp alǵan. Bul aqshanyń ózi birden tólenbeı, tólem 5 jylda alǵan paıda esebinen jabylyp otyrǵan. Ártúrli BAQ-taǵy jarııalanǵan aqparattarǵa súıensek, 1996 jyly «Qarmettiń» ahýaly máz bolmaǵan, tıisinshe 50 mln dollar kóleminde shuǵyl qajettilikter bere­shegi jáne 11 mln dollar kóle­min­de jalaqy qaryzy bolǵan. Bas aksıoner Mıttal bul bereshekterdi bólip-bólip tólegen. Sarapshylardyń aıtýynsha, osynshama qaryzdyń bárin kombınat jalǵyz bolat óndirisiniń tabysymen aq óteýge qaýqarly bolǵan eken. Iаǵnı kásiporyn bolat eksportynyń ózinen aıyna 40-50 mln dollar tabys túsirgen.

El Úkimeti de Mıttalǵa myrzalyq tanytyp, onyń shıkizat, elektr qýaty jáne temirjol tarıfterin eldegi eń tó­men baǵamen alýyna múmkindik berdi. «Ispat-Qarmet» 2004 jyly jeltoqsanda «Mıttal Stıl Temirtaý» AQ bolyp ózgerdi. Qazirgi ataýyna 2007 jyly ıe boldy.

Kompanııanyń aýdıttelgen sońǵy esebi 2021 jyly jarııa etilgen. Soǵan súıener bolsaq, kompanııanyń jalpy kirisi – 215 mlrd teńge. Eki jyl buryn kompanııanyń aktıvi – 1 trln teńge, menshik kapıtaly – 570,5 mlrd teńge jáne mindettemesi 424 mlrd teńgege baǵalanǵan. «Arselor­MıttalTemirtaýdyń» biraz oblysta 15 kómir kenishi men temir rýdasy jumys isteıdi. Aqtaýdaǵy qubyr zaýyty, Temirtaýdaǵy metallýrgııalyq zaýyt pen jylý elektr stansasy, Qara­ǵandydaǵy elekr jelisi ınfra­qurylymy da osy AMT-ǵa tıesili.

Qandy kúntizbe

Qazaq jerine Arselordyń aıaq basýymen qaraly kúnder bastalyp júre berdi desek qatelespeımiz. Sońǵy 15 jylda qaza tapqan kenshiler sany 100-den asady. 2008 jyly 11 qańtarda «Abaı» shahtasynda 400 metr tereńdiktegi metan jarylysynan 30 adam qaza taýyp, 14 adam jaralandy. Apattan keıin tek 7 adamnyń denesi jer ústine shyǵaryldy. 23 adamnyń súıegi jer astynda qaldy.

2008 jyly maýsym aıynda «Ten­tek» shahtasyndaǵy apattan 5 shah­ter qaza tapty. 100 adamnyń 95-i áreń degende jer ústine shyǵaryldy. Apat­qa kómir men gazdyń kenetten taralyp ketýi sebep bolǵan. «Ten­tektegi» kelesi apat 2009 jyldyń maýsy­mynda tirkeldi. Bul joly da kómir men gazdyń taralýy apat týdyr­ǵan. Sol sátte shahtada 94 kenshi ju­mys istep jatypty.

Sonyń toqsany aman-esen evakýa­sııalandy.

Qaraly kúntizbe kelesi jyly da jalǵasty. 2010 jyldyń maýsymynda «Kúzembaev» shahtasynda kómir men gazdyń shyǵyp ketýinen tórt adam zardap shekti. Ekeýin jer ústine alyp shyǵý múmkin boldy, qalǵan ekeýi aqyry shyǵarylmaǵan kúıi kóz jumdy. Sol kezde oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti «Kúzembaevtaǵy» apatty aldyn ala boljap bilý múmkin emes, sebebi bul tabıǵı tosyn jaǵdaı dep má­limdedi. Arada birneshe aı ótkende «ArselorMıttal Temirtaý» metal­lýr­gııalyq kombınatynda gaz qubyrynyń ór­tenýi saldarynan eki adam ajal qush­ty.

2012 jyly «ArselorMıttal Temir­taý» zaýytyndaǵy órt apaty sal­­darynan 2 adam, 2017 jyly «Qa­zaqstan» shahtasyndaǵy apattan 3 adam qaza boldy. Metan jarylysy kezinde shahtada 136 adam bolǵan, al apatty aımaqta 3 adam qalyp ketken eken. 2021 jyly apat kezegi «Abaı» shahtasyna qaıta aınalyp soqty. Metan taralýy saldarynan 6 adam qaıtys bolyp, 2 adam aýyr halde aýrýhanaǵa tústi. 2022 jyly maýsymda «Qurylysmet» sehynda bolǵan apat tórt adamnyń ómirin jalmady. Sol jyldyń qarashasynda Lenın atyndaǵy shahtada bes jumysshy qaza tapty.

2023 jyly 17 tamyzda «Qazaq­stan» shahtasynda tańǵy ýaqytta konveıerlik lenta órtenip, bes adam qaza tapty.

El tarıhyndaǵy eń sumdyq apat bıyl 28 qazanda bolyp, búkil eldi dúr silkintti. «Kostenko» shahta­syn­­daǵy jarylys 42 azamatymyzdy ajal tyrnaǵyna iliktirdi. Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev 29 qazandy Jalpyulttyq aza tutý kúni dep jarııalap, Úkimetke «Arselor­Mıt­tal­Temirtaý» taǵdyryn sheshýdi túbe­geı­li tapsyrdy.

Úkimet basshysy Álıhan Smaıy­lovtyń aıtýynsha, qaıǵyly apattarǵa kásiporyn ıeleri tikeleı kináli.

«Olar tıisti qaýipsizdik talapta­ryn saqtamaı aq paıda tabýǵa daǵ­­dylanyp aldy. Sonyń saldary­nan apat kóbeıdi. О́ńirdegi ekologııa máselesine de nazar burý kerek. Kásiporyn birneshe jyl boıy modernızasııa jasamaı kele jatyr jáne jańa tehnologııalardy engizip jat­qan joq. Jekeshelendirý sátinen beri óndiristik kórsetkishteri eki ese tó­­men­dep ketken. О́ndirý kólemi – 6 mln tonnadan 3 mln tonnaǵa tó­mendedi. Kómir óndirý kólemi tórt­ten birge qysqardy. Qyzmetker sany da 72 myńnan qazirgi 28 myńǵa deıin azaıdy», dedi Úkimet basshysy.

Kásiporynǵa salynýǵa tıis 305 mlrd teńge kólemindegi ınvestısııa da quıylmaǵan. 2021 jyly qol qoıylǵan 3 mlrd dollardan asa kólemdegi soma­ǵa modernızasııa jasaý mámilesi de tolyq oryndalmaı, basshylyq tek 1 mlrd dollar turatyn jobany usynýmen shektelgen.

«Kostenkodaǵy» apattan keıin Prezı­denttiń ózi «ArselorMıttal Temirtaýdy» el tarıhyndaǵy eń nashar kompanııa dep atady.

Sarapshylar ne aıtady?

Ekonomıst Maqsat Halyq kelis­sóz­diń uzaqqa sozylmaǵany jaqsy bolǵanyn, áıtpese bul óndiris­tiń tyǵyryqqa tirelýine – domna peshi­niń toqtaýy, shahtalardy sý basý, jumyssyzdyqqa alyp keletinin aıtady.

«2012 jyldyń qarashasynda Fransýz ónerkásip mınıstri Arno Montebýr Arselormıttaldy elde kór­gisi kelmeıtinin aıtty, óıtkeni ol Fransııany qurmettemeıdi. Montebýrdyń aıtýynsha, kompanııa memleket aldyndaǵy mindettemelerdi únemi buzǵan. Bul transulttyq kom­panııanyń basshylyǵy men resmı Parıj arasyndaǵy ótkir qaqtyǵysqa ákeldi. Fransııa bıligi 2012 jyldyń 1 qazanynda ArcelorMittal-ǵa eki aılyq ýltımatým jarııalady. Kom­pa­nııa basshylyǵy eger úkimet kásip­oryndy tolyq satýdy talap etse, zaýyttyń domna peshterin toly­ǵymen toqtatýǵa ýáde beredi. Fransııa bıligi keıin ulttandyrý saıasatynan bas tartatynyn málimdegen, soǵan qaramaı ArcelorMittal eki domna pe­shin toqtatty. Bul oqıǵalar jumys­shy­­lardyń narazylyǵyn týdyryp, arty aýqymdy ereýilge ulasqan. Sondyqtan bul kelissózdiń elimizdiń ıgiligine sheshilgenin quptap otyrmyn. Investormen kelispeı, uzaqqa sozylatyn halyqaralyq sot úderisteri oryn alsa, onda memleketimiz biraz shyǵynǵa ushyraıtyn edi», deıdi.

Sonymen qatar ol bul mysal ózge ınvestorlarmen 90 jyldary jasalǵan basqa da kelisimderdi qaıta qaraý qajettigin meńzeıdi deıdi.

Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, Toqaevtyń bılikke kelýimen AMT-nyń salyq tólemderi birneshe ese artqan. Biraq kompanııa 2022 jyly qarjylyq eseptiligin sol kúıi jarııa­lamady.

«2021 jyldyń sońynda AMT 400 mlrd teńgeden asa úlestirilmegen kiriske ıe boldy. Kompanııa 1 mlrd dollardy óndiristi modernızasııalaýǵa jumsaýǵa ýáde berdi. Biraq sol kúıi bastamady. AMT-nyń analyq kompanııa aldynda 200 mlrd teńge kredıti bolǵan (ortasha mólsherlemesi – jyldyq 15 paıyz). Qazir 700 mln dollar kredıti bar ekeni anyqtaldy. AMT merdiger men jetkizýshiler aldynda júzdegen mıllıon dollar bereshek. Eń qyzyǵy, eger Mıttal 1 mlrd dollar bólinbegen tabysty alyp úlgergen bolsa, onda onyń jaǵdaıy keremet degen sóz. Jańa ınvestor kredıt jáne merdiger men jetkizýshiler aldyndaǵy aýqymdy qaryzdy óteýi tıis. Eń mańyzdy saýal: Lavrentevte mundaı aqsha bar ma?», deıdi sarapshy.

Lavrentev qaıtip qojaıyn atandy?

Lavrentev demekshi, kombınattyń jańa qojaıyny – Andreı Lavrentev, kópshilikke Allur Auto-nyń ıesi re­tin­de tanymal.

Telegramdaǵy Finmentor kanaly­nyń sarapshylary biz bul jańalyqty (jańa qojaıyn týraly – red.) qarasha aıynda bilip qoıǵanbyz deıdi.

«Bul týraly AIX bırjasyndaǵy oblıgasııalyq baǵdarlama lıstınginen bildik. Bastapqyda aksııalar memleketke berildi, sosyn Qazaqstan Steel Group (QSG) Holding satyp aldy. 20 qarashada QSG Holding 1 mıllıard dollarǵa bes jyldyq baǵdarlama aıasynda jyldyq mólsherlemesi 15 pa­ıyz bolatyn 355 mıllıon dollarǵa oblıgasııalar shyǵardy. Qalǵan 645 mln dollar qaryzdy tóleýge (700 mln dollar) jáne modernızasııaǵa ınvestısııa retinde tartylatyn shyǵar. AMT men «ArselorMıttal Aqtaý» kásiporyndarynyń jıyntyq baǵasy – 286 mln dollar. Sol sebepti, qaryzdardy qosa alǵanda jalpy qun 986 mln dollar bolady. Bul – AIX-taǵy oblıgasııalyq baǵdarlamanyń uqsas somasy», deıdi kanal sarapshylary.

Qazaqstan Steel Group (QSG) Holding – Andreı Lavrentevtiń kompanııasy. Túsinip otyrǵanymyzdaı, bul kompanııa ArcelorMittal-dyń buryn­ǵy aktıvin satyp alý úshin AIX-ta ob­lıgasııalyq zaım ornalastyryp, jeke qarjylandyrý (355 mln dollar) tartyp otyr. Kýpon mólsherlemesi – 15 paıyz, óteý merzimi – 2027 jyl. Árqaısysy 500 myń dollar turatyn 710 oblıgasııa shyǵarylǵan.

Elektrondy úkimet portalynyń dereginshe, Lavrentev Qazaqstan Steel Group-ty 2023 jyldyń 30 qazanynda qurǵan. Kompanııa qyzmetiniń túri bolat quıý dep kórsetilip, kompanııa jetekshisi Saltanat Sársembaeva delingen.

Mámile sharty boıynsha, QSG AMT aktıvin 286 mln dollarǵa satyp alǵan, sondaı-aq 450 mln dollar kólemindegi kepildendirilgen keıinge qaldyrylǵan bereshekterdi óteıdi. Taǵy 250 mln dollar AMT-nyń ótelmegen topishilik qaryzyn tóleý retinde mámile jabylǵan kezde tólenedi. Investor 3 mlrd dollar somaǵa ınvestısııa quıý mindetin moınyna alyp otyr. Onyń 1,3 mlrd dollary kelesi jyly salynýǵa tıis.

Qysqamerzimdi kezeńde ınvestor kelesideı mindetterdi atqarýy kerek: qazirgi ujymdyq kelisimshart pen eńbekaqy tóleý júıesin saqtaý; óndiristik qaýipsizdik jáne ekolo­gııalyq ahýal kórsetkishterin túbe­geı­li jaqsartý; óndiristi qaıta uıym­das­tyrý jáne modernızasııalaý; shy­ǵarylatyn ónimder túrin, kólemin jáne nomenklatýrany kóbeıtý.

Jalpy, kapıtaly 800 mlrd teńgeden asatyn «SaryarqaAvtoProm», «Ag­ro­mashHoldıngKZ», QazTehna, KamaTyreskz, Kamlitkz, Silk Road Electronics Lavrentevtiń bıznes-jobalary sanalady. Onyń kompanııa tobynyń jıyntyq óndiris kólemi 1,5 trln teńgeden asady. Jumys oryndaryndaǵy adam sany 20 myńnan asady, bul AMT-daǵy adam sanymen shamalas.