Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Hannan laj bolmaǵan soń ózi bastap atqa qondy. Buǵan Ýálı hannyń uly Ǵubaıdolla qosyldy. Qasymnyń erjetken qos uly Esenkeldi men Sarjan shyqty. Bul ýaqta Kenesary es bilip qalǵan 7-8-degi bala edi.
El shetine emeksine engen dushpanǵa aıbat shege dúbingen Ǵubaıdolla men Sarjan bastaǵan jasaq dúrk kóterildi. Aýzy túktilerdiń uılyqqan slobodkalaryn shaýyp, atamekennen tyqsyra qýdy. Aq patshanyń ústemdigin kózdegen gýbernııa basshylary qarýly otrıad shyǵaryp, Qasym aýlyn ulardaı shýlatyp, úıiniń shańyraǵyn ortasyna túsirdi. Ishteseri bar myltyq kezengen qaskóılerden taıynyp qalmaı, qazaqtar qaıta orystardy shapty. Alma-kezek shaıqas jıilep, orys pen qazaqtyń arasy ýshyqty.
Qasym sultan kóterilistiń kósemine aınaldy da atyǵaı-qaraýyl, ýaq-kereı, qanjyǵalynyń sultany Ǵubaıdolla qol bastap, Esenkeldi men Sarjan onyń oń qoly men sol qoly boldy. Osy shaıqastarǵa Qasym uldarynyń at jalyn tartyp mine alatyndarynyń bári qatysty. Bala bolsa da Kenesary da shet jaǵyn baıqady.
1819 jyly Ýálı dúnıe saldy. Ákeleriniń kózi tirisindegi ósıeti boıynsha onyń ornyna muragerlikpen úlken uly Ǵabbas aq kıizge kóterilýi tıis edi, kóp uzamaı Ǵabbas sultan da tótennen kelgen naýqastan kóz jumdy. Ata-baba jolymen endigi sharýany jalǵastyrý Ǵubaıdollanyń peshenesine buıyrdy. Ýálı hannyń asynan soń ejelgi salt boıynsha sóz ustaǵan bıler, bedeldi rýbasylar men aqsaqaldar keńese kelip, Ǵubaıdollany taqqa otyrǵyzǵan. Sóıtip, ol 1820 jyly han saılandy. Alaıda buǵan otarshyl aq patsha úkimeti múlde qarsy nıet tanytty. «Aq patshanyń bodanyndaǵy jurt mundaı eldik isterdi orysııanyń maquldaýymen ǵana júzege asyrady. Al qyrǵyzdyń (qazaq) han saılaýyna ruqsat joq» dep kesip aıtty.
Osy arada qazaqtaǵy handyq júıeni birjola qurtýdy kózdegen patshalyq ımperııa arnaıy qujat ázirlep jatqan edi. Ol 1822 jyly «Sibir qyrǵyzdary týraly ýstav» degen ataýmen qoldanysqa enip te ketti. Ony el ishi «ustap» dedi.
Otarlaýshylar kózdegen isti nátıjeli júrgizý úshin Sibirdi shyǵys jáne batys dep ekige bóldi. Batys Sibirge – Tobyl, Tomby, Omby óńirleri jáne onyń quramyna orta júzdiń deni, keıinirek uly júzdiń jartysyna jýyǵy endi. Ári bul aımaq «Sibir qyrǵyzdarynyń oblysy» degen atqa ıe boldy.
Patsha bıligi otarlaý saıasatyn qarqyndy júrgizetin qazaq dalasyn reformalaýdyń amalyna qyzý kiristi. Ustapty meılinshe jyldam is júzine asyrýǵa baryn saldy. Orta júzdi 8 dýanǵa bóldi. Osy otarshyldyq qujattyń negizinde Qazaq handyǵynda eń alǵashqy orystyń basqarý aýmaǵy bolyp, 1824 meshin jyly 8 aqpanda Qarqaraly ókirigi ashyldy. Onyń aǵa sultan basshylyq laýazymyna podpolkovnık Tursyn Shyńǵysov otyrdy. Bul ýaqta orystardyń jymysqy saıasatynyń «salqynymen» han áýletiniń birqatar tóreleri olardyń aıtqanyna ábden kónip, yqpalynan shyǵa almaıtyn halge jetken. Sol járeýkelerdiń qoldap-qolpashtaýymen qazaq jurtyndaǵy ekinshi bolyp qurylǵan dýan – Kókshetaý syrtqy ókiriginiń 1824 jyly 29 sáýirdegi saltanatty ashylýynda Ǵubaıdollany aǵa sultan etip saılady. Ondaǵylary – handyqqa umtylǵan sultandy orys bıliginiń pármenimen dýanbasy jasasaq, ashýy basylar, ókpesi tarar dep qorytqan. Biraq erkin ósken túz taǵylary men Qasym bastaǵan tóreler ata-baba joly men dástúrin jańǵyrtpaq nıetterinen qaıtqan joq. Aǵa sultan Ǵubaıdolla handyq bıliktiń kúıregenine, tutas eldiń qyryq quraýǵa aınalǵanyna qatty qapalandy.
Sóıtip, deshti dalasyndaǵy handyq dáýir joıylyp, orys ákimshilik tártibi engizile bastady. Otarshyldyq baǵyttaǵy áreketter halyqtyń bytyrańqylyǵynan qarqyndy júrdi. Kóptegen rý basylar tátti sóz ben «jarqyn» bolashaqqa aldanyp, bodandyqqa moıynsundy. Oryssha oqyǵan tórelerdiń bári aq patshanyń daıyn kishi ofıserleri boldy. Sheni joqtaryna kazak-orystyń horýnjıı oqasyn berdi.
Esenkeldi men Sarjan jazalaýshy otrıadpen birneshe dúrkin urys júrgizip, aqyry Túrkistan tóńiregine ótkende Ǵubaıdolla qyzmetinde qala berdi. Kóteriliske qoldaý bildirip, kómek berýden de taıynbady. Osy kezde Sarjan sultan: «Ǵubash kóke, Abylaıdyń urpaǵynyń bári sendeı emes, sen ata-baba amanatyna adaldyǵyńdy kórsettiń. Biz atajurtta uzaq tura almaspyz. Biraq qandaı zaman bolsa da, Abylaı urpaqtarynyń arasynan Kókshetaýda, ıaǵnı Abylaı týyn tikken Aq ordanyń mańynda bireýimiz qalýymyz kerek. Ol – sen bolasyń, sondyqtan tikeleı urysqa aralaspa. Reseı bodandyǵyna qarsy kúreske biz jetemiz», dedi.
Bir kezde tutas Qazaq handyǵynyń dárgeıinde bolǵan deshti dalasy zamannyń aýmaly-tókpeliliginen ekige qaq jaryldy. Alataýdyń etegi Ilege deıin, Moıynqum, Qaraqoıyn, Qashyrly, Sarysý, Ulytaýǵa deıin, Syrdarııa, Aral tegis Qoqan handyǵynyń yqpalyna ótip ketken. Teristigi men batysy rýsyzdar ezgisinde jatyr. Eldi azat etemin dep Sarjan Tashkent qushbegi Mámetálimdi Arqaǵa eki qaıtara qolymen ertip kelip, ekeýinde de nátıjesiz tirlikke ushyrady. Aqyrynda Qarataýǵa qonys aýdarǵan ákeleriniń sońynan attandy. Olardyń ońtústikke kelýi ýaǵynda Abylaıdyń almas qylyshy keskilegen qoqandyqtardy shoshyndyryp, «Abylaıdyń ózi bolmasa da, kózi keldi, tý kóterer kezi keldi», dep úreılendi. Qoqan hany Mádeli men Tashkent qushbegi Begderbek «orysqa shabý jaıyn aqyldasamyz» dep aldap shaqyryp alyp, eki tóreni 18 tóleńgitimen óltirip jiberdi. Mine, osy kezde kárli tóre Qasym Kenesaryǵa batasyn berip, el basqarý joly endi seniki dedi. Kisesinen kúmis qyndy sapysyn shyǵaryp ulyna usyndy. Sonda Kenesary sapyny qynynan sýyryp alyp, mańdaıyna tıgizip, júzinen súıdi. «Osy ot pen sýǵa sýarylǵan almastyń júzindeı qas-jaýlarymdy aıamaı baýyzdaýǵa ant etemin!». Qos janary kek pen óshpendilikke tunyp, semserdiń júzimen serttesti.
Qasiretti Qasym dál sonda «Abylaıdyń endigi aıbynyn syrt jaýǵa tanyta alsa, halqy úshin janynan keshken, táýelsizdikti táńirideı táý etken tarlan ǵana tanytpaq. Basqynshynyń shylaýyna túsip ketken ózimmen kindiktes jurtqa úmit artpaımyn, úmit – halyqtyń ózinde. Qara nardaı qabyrǵasy qaıyspas qaısarlar týady áli. Tek solardyń qolyna týǵan jerdiń týyn ustatyp, derbestik degenniń dámin tatyrý kerek» degen oı ústinde tur edi. Átteń, ózi de ańdýshylardan qapyda mert bolyp, Kenesary bir jyl qoqandyqtardyń qolynda zyndanda otyrdy. Tashkentte abaqtyda otyryp, eldi azat etýdiń, jeńiske jetýdiń joldaryn oılady. Aqyry qutylyp shyǵyp, elin Shý boıynan Ulytaý jaqqa kóshirip áketti.
Jańa óńirge jetip, jıylǵan jurtqa «Endi meniń aldymda, jalpy Abylaı uryǵynyń aldynda qazaq halqyn bodandyqqa bermeıtin, basyn biriktiretin, esesin qaıtaryp, nesibesin túgendeıtin is tur. Soǵan birjola bekinip keldim. Abylaı atamnyń aq týyn qaıta kóterem, halqyma teńdigin áperem!» dedi. «Oı, aınalaıyn, degenińe jet! Alla jar bolsyn!» dep halyq dúrkireı qoldady.
Bul ýaqta Arqa men teriskeı, batys aımaqtar segiz dýanǵa bólinip, orystardyń bodanyna aınalyp ketken kez. Aqmola ókiriginen Tórtuǵul bolysynyń sultandary – Kúshik, Jadaı, Janaı Aıshýaqovtar, bıleri – Seıdaly Janmýrzın, Aqqoshqar Kishpentaevtar Qasymulynyń qaısarlyǵyn qyzý qoldady. Kókshetaý ókiriginen óziniń jaqyndary Nıgen Ýálıuly, Tany Tortaıuly, Qanqoja Ýálıuly, hansha Aıǵanym atalary Abylaı kótergen aq týdyń astyna jıyldy. Baıanaýyl ókiriginen Maman, Toqtamys, Taımas, Dúısenbi, aǵaıyndy Abylaevtar men Rústemovter, Jánibek Abylpaıyzov sultandar Kenesary qolyna qosyldy. Barlyǵy on segiz sultan, on segiz bı, jeti starshyn Qasym uldarynyń uıǵarymyn maquldap, jandarynan tabyldy. О́zge de kóptegen halyq batyry, tutas el birikti. Árıne, bılik qulaǵynda otyrǵan qarsylastar odan da kóp edi. Áýelgide qosylyp, taıyp ketkender de boldy.
Osy jerden qol qurap, azattyq arpalysyn Kókshetaý óńirinen bastady. Aqtaý bekinisin eki qaıtara shapty. Bekinis komendanty, áskerı starshına Sımonovtyń otrıadyn talqandady. Kelesi joly muzdaı qarýlanǵan komandır horýnjıı Rytovty otrıadtymen joıyp jiberdi. Qaraótkel men Qyzyljar arasynda Chırıkov pen Karpovtyń jasaqtaryn qyrǵynǵa ushyratty, yrqyna kónbegen keıbir sultandardyń aýlyn shapty. Eń berik qamal Aqmola dýanynyń kirepisi bolyp turǵan Qaraótkeldi basyp alyp, órtep jiberdi. Ári bul maıdanynyń atyn «Uly tý» dep atap, atasy Abylaıdyń týyn Aqmolaǵa tikti. Qazaq dalasyna jer aýdarylyp kelgen polıak aqyny Adolf Iаnýshkevıch álgi oqıǵadan soń araǵa bes-alty jyl salyp, «Aqmola – uly dalanyń bolashaq astanasy» degen sózin qaǵazǵa túsirdi.
Kenesaryǵa aq patsha bıligimen qatar solarǵa berilgen kúlli tóre tuqymy qarsy boldy. Aqyrynda Torǵaı, Yrǵyz jaqqa aýyp, 1841 jyly 1820 jyly qulap qalǵan Qazaq handyǵyn Ulytaýda qaıta qurdy. Oǵan úsh júzdiń balasy qatysty. Aq kıizge kóterý sharasyn Shaqshaq Jánibektiń jıeni kishi júzdiń Shegen bıi, orta júzden atyǵaı-qaraýyldyń áz Bógenbaı bıi júrgizip, ózge de halyq batyrlary men belgili tulǵalary handy alqalap, taqqa otyrǵyzdy. Taqqa otyrysymen Qoqanǵa joryqqa attanyp, ejelgi Qazaq handyǵynyń ordasy Sozaqtan bastap, Syr boıyndaǵy qalalardy tazartyp, Tashkentke deıin eldi azat etti. Jolshybaı kenezeleri keýip kele jatyp, irkindi qara sýdan shól qandyrǵan sypaılar aqtyshqaqqa ushyrap, qalanyń ózine shabýyl jasaı almady. Biraq Qoqan hany Mádeli aıaǵyna jyǵylyp, bodandyqta júrgen biraz jurtty Arqaǵa kóshirdi.
Odan keıin Orynbor gýbernatory, artıllerııa general-maıory Obrýchevtiń qolymen úsh jyl soǵysyp, birde-bir jeńilmedi. Kerisinshe zamanaýı qarýlanǵan áskerge udaıy soqqy berip, orys forpostaryn talqandap ketip otyrdy. Ekaterına stanısasynyń kúl parshasyn shyǵardy. Búgin bir jerden soqqy berse, erteń múlde at aıaǵy jetip úlgermeıtin tustan lap qoıdy. Osy utqyrlyǵyna qaraı ony «Qara quıyn» (Chernyı vıhr) dep atady. Esh jeńilýdi bilmegen qol tek qazaqtyń alaýyzdyǵy men ishmerezdiginen jeńilip, Jetisýǵa qaraı qonysyn aýdardy. Onda da Qoqan handyǵy bılep turǵandyqtan, aq patshanyń quryǵy jete qoımaǵan uly júz ben qazaqtyń bir ulysy bolyp kelgen qyrǵyzǵa arqa súıeımin be dep oılady. Arǵy handyq dáýirlerdi aıtpaǵannyń ózinde qazaq-qyrǵyz Táýkeni ortaq han sanaǵan, Táýke han men Tıes manapty bólmeı, «Táýke-Tıes» dep ataıtyn edi. Tipti Jolbarys Abylaıǵa Tıes 14 jasta Zeren degen qyzyn berip, kúıeý etken. Kórkem Ýálı – qyrǵyzdyń jıeni. Al odan Abylaı han týady. Abylaı han ómiriniń sońynda 1779 jyly Kebek bı bastaǵan qyrǵyz jurty Alataýdyń eteginde ant-sý iship, taǵy da qyrǵyzdyń qazaqtyń bir ulysy ekenin, Qazaq handyǵyna moıynsunǵanyn maǵulymdady. Aqúılige adam beredi. Oǵan deıin de talaı bergen. Saryarqadaǵy Esil men Nuranyń boıyndaǵy «baı qyrǵyz», «jańa qyrǵyz», «qyrǵyz» rýlary ár kezeńde kepildikke kelgender bolatyn.
Osyny kókeıine tutqan Kene han Qazaq handyǵynyń bir pushpaǵy qyrǵyz eline bet aldy. Alaıda ol kezde Qoqannyń shylaýyna oralǵan manaptar ózgergen edi. Ári Batys Sibir general-gýbernatory Gorchakovtyń prıstavy, podpolkovnık S.Abakýmov, esaýl T.Nıýhalovtardyń úılestirýimen ulty tatar Muhamed Tagırov degen jansyzy aq patshanyń jaqsylyǵyn shora men shońnyń tóbesine úıip-tógip arnaıy hat tapsyrǵan. Al uly júz tóreleri Sibir qyrǵyzdary oblysy shekara basqarmasynyń bastyǵy general N.Vıshnevskııdiń aldyna baryp, aq patshaǵa ant berip qoıǵan edi.
Osyndaı jaǵdaıda Jetisýǵa kelgen han tutqynǵa tústi. Onyń basyn shaýyp óltirýge shynjyrmen jetelep halyqtyń aldyna alyp shyqqanda, aınalasyn shola qarap, ádemi qońyr daýsymen án bastady. Bul qoshtasý ári amanat jyry edi.
«... Aman bolsa urpaǵym,
tartpaı qoımas tegine,
Azattyq úshin alysyp,
jetpeı qoımas sertine.
...Oryndalmaǵan armanym,
amanat bolsyn senderge,
Shaınaýda keter barmaǵym,
teńdikke elim jetkenshe.
Rýhymdy meniń oıatar,
qara jer-besik terbetse,
Sendermen birge júregim,
zamanyń qysyp, sherli etse.
Azattyq úshin alysyp,
ul-qyzyń ósip, erjetse,
Batyrlyq bolsyn tiregiń.
Qosh bolyńdar, qazaǵym!»
Adam bireý úshin jaqsylyq jasasa, eń myqtaǵanda onyń jolynda shybyn janyn qıǵannan artyq eshteme isteı almaıdy. Al arystar ózge úshin odan da artyq dúnıe isteı alady. Ultynyń bolashaǵy úshin shybyn janyn qııa turyp, óshpes rýh qaldyrady. Kenesary han qazaqqa erkindiktiń nuryn kórsetip, táýelsizdiktiń rýhyn qaldyryp, bostan bolashaqtyń baǵytyn siltep berip ketti.
Taǵdyr ár kez óz degenin jasaı alady, tek eki nársege qudireti júrmeıdi: ol – bizdiń erkin rýhymyzdy aýyzdyqtaýǵa qaýqarsyz jáne jalǵan sóıleı almaıdy. Sondyqtan 260 jyldaı basy buǵaýda bolsa da, azattyq úshin arpalysqan qazaq halqynyń perzentteri shynjyr buǵaýdy buzyp, qyzyl ımperııaǵa qarsy bas kótere aldy. Aqyrynda úzilmeı jalǵasqan kúreskerlik tutas bir qurlyqty alyp jatqan temir qursaýdy tas-talqan etti. Kenesary hannyń óler sátinde:
«Rýhymdy meniń oıatar,
qara jer-besik terbetse»,
dep aıtqanyndaı, shyrqyrap eliniń bolashaǵyn qorǵaǵan Jeltoqsandaǵy jastardyń azaly úni qara jerdi terbedi. Onyń «Sendermen birge júregim» degenindeı, halqynyń júregine jerlengen qaısar tulǵa, úsh ǵasyrdaı ezip-janshylǵan qazaqtyń sanasyna táýelsizdik sáýlesin sebezgiletti. Abylaı hannyń túsinde baqa-shaıannan qashyp, aıqaılaı shoshyp oıanatyny qazaqtyń ómir tarıhynda 1986 jylǵa tuspa-tus keldi. Qabirde tynysh jatpaǵan Abylaıdyń arýaǵy, Kenesarynyń kıesi sol kúni qazaqtyń qalǵyp ketken rýhyn oıatty.
...Áleýetti qyzyl ımperııa bıligine qarsy alǵash qazaq jastary bas kóterip, osynshama qandy kesapat ornatqan keńes odaǵy araǵa bes jyl salyp kúıredi. Basy bir ústemdikke baǵynǵan on bes respýblıka derbestigin alyp, óz tóteli ómirin súre bastady. Qazaq jurty da táýelsizdikke qol jetkizdi. Erkindiktiń joly óte aýyr ári uzaq edi. Osy qıyn jyldar men qıyr joldarda qanshama arys, qanshama qaharman, qanshama aıaýly arý qyrshyn ketti.
El-jurt esin jıyp, arǵy-bergi tarıhyn túgendep, eldiktiń jolyndaǵy asyl muratqa qol sozǵan halyq perzentterin ataı bastady. Onyń basynda Kenesary han men Naýryzbaı sultandar, Syzdyq pen Taıshyq tóreler, Alashtyń arystary, Jeltoqsannyń jastary turdy...
Ádilbek YBYRAIYMULY,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
