1916 jyl: Asyǵa atqa qonǵanda...

1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis qazaq qoǵamyna jikshildik te alyp keldi, bir top kóterilisshilerdi qoldasa, ekin­shi top ózderiniń talap-tilekterin patsha­ǵa jetkizip, oryndalýyn talap etti. Árı­ne, qazaq halqynyń muń-muqtajyn, onyń azattyǵyn qorǵap júrgen kózi ashyq, kókiregi oıaý qazaqtyń zııaly aza­mattary halyqpen kezdesip, ortaq she­shimge kelý jaǵyn qarastyrdy. Bul top bolashaq Alash ordanyń músheleri edi, olar keńes ókimetine deıingi jáne keńestik júıeniń alǵashqy kezeńindegi qazaq halqynyń azattyǵy jolyndaǵy sońǵy kúresker rýhty tulǵalar bolatyn.

1916 jyldyń 7 tamyzynda Torǵaı gý­bernatorynyń ruqsatymen Torǵaı, Oral, Aqmola, Semeı, Jetisý oblystary qazaqtarynyń qara jumysqa tartý jarlyǵyna qarsylyǵy, osyǵan qatysty sharalar atqarý týraly qazaq halqynyń ókilderiniń keńesi ótedi. Keńeske qazaq halqynyń ókili retinde Á.Bókeıhan, M.Dýlatuly, O.Almasovtar qatysady. Keńes Torǵaı gýbernatorynyń jar­lyqqa qatysty sózimen bastalady. Gýbernator keńestiń sońyna deıin otyr­maıdy. Qatysýshylar keńestiń bas­shysy retinde Á.Bókeıhandy, onyń hatshylary retinde M.Dýlatuly men O.Almasovty saılaıdy.

Osy jıynda buryn-sońdy qazaq­tar­dy eriksiz birden qara jumysqa tar­tý bolmaǵandyǵy, jergilikti bılik ókil­deriniń asyǵys sheshim qabyldap, ha­lyqqa dórekilik kórsetip, qazaq dala­synda kazaktardan quralǵan ásker­ler­diń toptasyp, kóbeıýi qazaqtar arasynda úreı týdyryp jatqany sóz bolady. Osy rette bastapqyda halyqty da­ıyndaý, qajet bolǵan jaǵdaıda qara jumysqa tartylatyndardy ýaqytyna qaraı anyqtaý, sharýashylyqtardyń múddesimen sanasý, halyq tarapynan ýákilderdiń qatysýymen júrgizilýi qa­jet ekendigi jetkizildi.

Sondaı-aq kóterilistiń bastalýyna keıbir zańsyz áreketterdiń sebep bol­ǵany týraly sóz qozǵalǵan. Mysaly, Aqtóbe ýezinde jergilikti bılik halyq­tyń qara jumysqa qabyldaýyna 10 kún ishinde kelýge tıis ekendigi jarııa­lanǵan, al bul eldi mekenderdiń ara­qa­shyq­tyǵy 200-400 shaqyrymdaı. Qos­tanaı ýeziniń qazaqtary jergilikti bı­lik­tiń sheshimimen 9 kún ishinde qabyl­daý­ǵa kelýge tıis bolǵan. Jergilikti bılik ókilderi qazaqtardyń jas erek­she­lik­terin jobamen kórsetip otyr­ǵan, baı qazaqtar balalarynyń jas erekshe­lik­terin ulǵaıtyp kórset­ken. Mundaı ádiletsizdikti kórgen halyq bolystardan tizimderdi tartyp alyp, jyrtyp tastaǵan, keıbir bolystardy jazalaǵan.

Sonymen qatar Shyńǵyrlaý bolysynda 75 kazak áskeri ornalastyryl­ǵan, olardy qazaqtar tarapynan azyq-túlikpen qamtamasyz etýge bir kúnde 25 qoı, 25 put suly jumsalǵan. Qostanaı ýeziniń Amanqaraǵaı bolysyna 125 kazak, Keńaral men Meńdiqara mańyna 125 kazak ornalastyrylǵan.

Qazaq dalasyna qaptaǵan orys ás­ke­riniń jaıǵasqanyn kórgen halyqta ashý-yza týǵan. Kóptegen qazaqtar jaı-kúıin tastap, ońtústikke qaraı jo­syldy. Jastar aýyldan bezip, basy aýǵan jaqqa ketti. Qazaqtar eginderin, mal­­ǵa jınaǵan shópterin tastap, ózge óńir­lerdi betke aldy.

Bul jaǵdaı sharýashylyqqa úlken zııan keltirdi, egistikte qazaqtar jumys istegen, soǵysqa ketken sharýalardyń sharýashylyǵyn júrgizý de qazaqtar­dyń mindeti bolatyn. Soltústik ýez­der­degi qazaqtar orys sharýalarymen birdeı jer sharýashylyǵymen aınalysyp, egin ekken. Qazaq dalasyndaǵy Oral, Aqtóbe, Qostanaı, Petropavl, Kókshetaý, Omby, Aqmola, Atbasar, Pavlodar, Semeı, Baıanaýyl, О́skemen, Zaısan ýezderiniń soǵysqa ketken orys sharýalarynyń jerin jalǵa alyp, egin egip, baptap qaraǵan da sol ýaqyttaǵy basty jumys kúshi qazaqtar edi. Qys ýaqytynda Yrǵyz, Atbasar qazaqta­ry maldarymen Syrdarııa oblysyna, Gýrev pen Yrǵyz qazaqtary Zakaspıı oblystaryna ketetin bolǵan.

Osy jaǵdaılardy málimdeı otyra Keńes músheleri Úkimet aldyna tómendegideı talap qoıady:

1. Soltústik ýezderde qara jumysqa qabyl­daý merzimin 1917 jyldyń 1 qań­taryna deıin, ońtústik ýezderde 15 naý­ryzǵa deıin sozý;
2. 19-31 jastaǵylardy tizimge alý;
3. Qabyldaý úshin turatyn jáne tir­kelgen jerleri arqyly júrgizý;
4. Árbir otbasynda bir jumyskerdi qal­dyrý;
5. Memlekettiń qorǵanysy úshin jer­­gilikti jerlerdegi jumysqa qal­dyrý;
6. Qabyldanǵanǵa ózin basqa adammen al­mastyrý quqyǵyn berý;
7. Ár aýylǵa bir moldadan qal­dyrý;
8. Qazaq balalaryn oqytý úshin 50 úıge muǵalim qaldyrý;
9. Qala medreseleriniń oqýshylaryn sha­qyrýdan bosatý;
10. Ár on úıden bir tulǵa saılaý arqyly asyǵys qurylǵan tizimdi qurǵan komıtetke aýyl jıynynyń qatysýymen jańa tizim qurýdy tapsyrý;
11. Qazaq ákimshiliginen shaqyrý ju­mysy ýaqytynda bolystardy saılaýdy toqtatý;
12. Qabyldaý komıssııasynda ár bo­lys­tyq­tan eki ýákildiń daýys berýi jáne ýákil­derdiń qabyldaý komıssııasyn­da óz­de­riniń bolystyqtary jumysshy­laryn qabyldaýyna qatysýy;
13. Qabyldanǵan jumysshylar­ǵa
    30 adamdyq artelge qosylýǵa múm­kindik berý. Artel janynda aýdarmashy jáne 10 artelge bir molda bolýy;
14. Aýyrǵan jumysshylarǵa jara­lan­­ǵandarmen teń qatarly medısına­lyq kómek berý;
15. Qazaq jumysshylary Qalalyq jáne zemsk odaǵy mekemelerine baǵy­nýǵa tıis. Qazaq jumysshylaryn bas­qa­ratyn mekemelerdiń quqyǵy men min­detteri týraly nusqaýlyǵy jarııala­nýy kerek;
16. Jumysshylarǵa kıim-keshek pen azyq-túlik jetkizý úshin qajetti danada aqysyz vagondar jáne ár bolystan eki tulǵaǵa ruqsatnama berilýge tıis;
17. Qazaq jumysshylaryna dáleldi qajet jaǵdaıda demalys berý;
18. Jıyn sheshimimen Úkimet aldynda ótinish berildi.

Atalǵan Keńes músheleriniń sheshimi patsha ókimeti tarapynan tolyqtaı qol­daý tappady. 1917 jyldyń 25 aqpa­nynda Torǵaı áskerı gýbernatory M.Ever­s­man M.Dýlatulyna qatysty ha­barlama hatynda «Oıan, qazaq!» kita­bynyń avtory M. Dýlatulynyń 1911 jy­ly shilde aıynda qamaýǵa, 1916 jyldan jandarm polısııasy tarapy­nan baqylaýǵa alynǵandyǵy jáne baqy­laý nátıjesinde M. Dýlatulyn Zemsk qalalyq odaqtyń buratanalar (ınorodcheskıı) bóliminiń quramyna alýǵa bolatyndyǵy týraly baıandaǵan.

Torǵaı óńirinde Qoıdaýyl boly­synyń jigitteri A.Imanov týyn ustap, Sarytoǵaı bolysynyń 1000 jigiti Dáý­ke batyrdyń týyn ustap, onyń balasy Janqoja atasynyń týyn ustap Ábdiǵapar, Aqqum bolysynyń jigitteri Kóbek batyr ata­larynyń týyn ustap, kóteriliske qa­tysqan. Olar 6-7 myńdaı qol bolyp, áskerı tártippen toptarǵa bólinip, shabýyldaı bilgen. Keıki mergen bas­taǵan top Torǵaı qalasynyń túbinde úıýli qazynalyq maıaǵa órt qoıǵan. Osylaısha, qalany qorshap, shabýylǵa shyqqan.

Al Yrǵyz aýdanynda Aıjarqyn Qa­naev, Myrzaqul Myńjasarov, Sútem­gen Itemgenov, Ájike Qarajanov, Áı­mám­bet Shobanov, t.b. kóterilisti uıym­­dastyrýshylar qatarynan boldy. Usta­lar Úsenǵul Bóriuldary, Qurmanaı Aldam­jarovtar kúnine 100-150 naıza soǵyp, buzylǵan qus myltyqtardy jón­dep otyrǵan.

Saryarqa bolysyndaǵy qazaqtar­dyń kóterilisine qatysy bar dep Álsen Ospan tutqyndalyp, Aqmola bekini­sine áketken, bul kóteriliste eki tarap tut­qyndarmen almasý jumystaryn júrgizgen. Pavlodar ýeziniń Aqkelin bolysynda Musa Shormanov, onyń baýyrlary kóterilistiń basshylary bolyp jigittermen ketkende olardyń aýyl­darynda kazaktar oıran jasap, mal-múlikterin talan-tarajǵa sal­ǵan. Qarýly áskerdiń qatary kóp bol­ǵan­dyqtan, shabýyldaı otyryp, kóbisi Balqash kólinen asyp, Qytaıǵa ótken­digi týraly arhıvte saqtaýly este­likterde jazylǵan.

Aqmeshit ýezinde qozǵalys bolyp, 70-teı adam sotqa tartylǵan.

Ár oblystyń geografııalyq ornalasýyna, ekonomıkalyq, sharýashylyq da­mýyna qaraı qazaqtardy qara ju­mysqa tartý jumysy ártúrli baǵytta júr­gizildi.

Arhıv qujattarynda Zakaspıı ob­lysynyń quramynda bolǵan Mańǵysh­laq ýeziniń qara jumysqa tartylǵan qazaqtaryna qatysty, ıaǵnı olardy qaqaǵan qys aılarynda kemelerdiń jú­rip-turýy úshin qalyń muzdardy oıý, ba­lyq aýlaý, Túrkistan ólkesi qazaq­taryn temirjoldardy qardan ta­zartý jumystaryna paıdalanǵany, Je­ti­sý oblysyna qarasty Jarkent, Prje­valsk, Vernyı ýezderindegi kóte­ri­liske qatysýshylardy jazalaý týraly qu­jattar saqtalǵan.

Bul taqyryp boıynsha kóterilis­tiń oshaqtary bolǵan Aqmola, Jetisý, Oral, Semeı, Torǵaı oblystaryndaǵy, Astrahan gýbernııasynyń Ishki Qazaq ordasyndaǵy, Zakaspıı oblysynyń Mańǵyshlaq ýezindegi áskerı tár­tip júıesindegi halyqtyń áleýmettik jaǵ­­­daıynyń tómendeýin, shekaralas memleketterge qonys aýdarýyn, eko­no­mıkanyń, óndiristiń, mal men egin sha­rýashylyqtarynyń kúıreýin, jazalaýshy jasaqtarynyń jaýyzdyq áre­­ketterin, jergilikti halyqtardy yǵys­­tyryp, jerlerin kelimsekterge ber­­genin sıpattaıtyn aqparattardy anyq­taýǵa bolady.

Patshalyq ókimet tarapy­nan ju­mys­shylardy medısınalyq kómek­pen, tamaqpen, kıimmen qamtamasyz etý jaǵy qarastyrylǵanymen, azamat­tar­dy sebepsiz uzaq ýaqyt qabyldaý oryn­darynda qamaq dárejesinde ustap oty­rý, jasyna qaramaı jumysqa alý, kóteri­lisshilerdiń mal-múlkin talan-ta­raj­ǵa salyp, orys sharýalaryna bó­lip berý, aýrý men aýyr jumys saldary­nan ólimniń kóbeıýi sııaqty zańsyz áreketterge jol berdi.

Qujattar qatarynan bılik tarapynan qara jumysqa qabyldaý kezinde qazaqtarǵa tólemaqy tólenetindigi týraly ýáde berilgenimen, qara jumys­tan elderine oralǵan qazaqtarǵa tólem­aqylary tólenbegen soń, aldanǵan qa­zaqtar Qazan tóńkerisinen keıin de bılik ókilderine shaǵym túsirgeni týraly derekter oryn alǵan.

Jetisý oblysynda bastapqyda Al­ban kóterilisi oryn aldy, Jar­kent, Narynqol, Kegen, Jalańash, Sary­­jaz, Qaqpaq, Aqbeıit, Shalkóde eldi­­ mekenderiniń qazaqtary Qar­qara­­­da birigip, eshbir adam bermeı­miz dep kelisip, ásker qurǵan. Olar­dyń basshylary Uzaq batyr, Aıt­baı Dár­kenbaıuly, Turlyqoja Jan­serke­uly, Serikbaı Qanaıuly, t.b bolǵan. Olar­dy qarýlanǵan patsha áskeri Qara­qol­dan kelip, Qytaı shekarasyna deıin qýyp, ustalǵandaryn óltirip otyrǵan, 500 qazaq-qyrǵyzdy qolǵa túsirgen. Al maldaryn qalmaqtar jáne ózge ult ókilderi talaýǵa salǵan, arhıv qujat­tarynda sol óńirlerde qaraýsyz qal­ǵan maldardyń kóp ekendigi týraly máli­metter kezdesedi. Qashyp úlgergen qazaqtar Qytaı asyp ketken, biraq ol jaqta da qatty qysymshylyq kórip, qyrǵynǵa ushyraǵan.

Bul kóterilis týraly 1927 jyly mem­­leket jáne qoǵam qaıratkeri Oraz Jandosov halyq arasyna baryp, málimetter jınaǵan. Almaty ma­­ńyn­daǵy Shymbulaqta, Bekbolat Áshe­­keev­tiń aýylyna qazaqtar jınalyp, patsha ókimetine adamdar ber­meıtinin, basqa qazaqtarmen birigip, qarsy tura­ty­nyn aıtyp, biraýyzdan sheshim qabyl­­daı­dy. Almaty zaýyt-fab­rıkalarynda ju­mys isteıtin qa­zaq­tar kóterilisshiler qata­ryna qosyl­ǵan. Olardy basý úshin Qas­keleńge kazak A. Malyshev bas­qar­ǵan qarý­lan­ǵan 350 ásker jiberilip, birden oq atyp, kóterilisshilerdiń 15 adamyn qy­ryp salady, tý ustaǵan Ábish Bek­ba­tyrovtyń aty jaralanady. Bir ap­tadan soń Oshaqtyǵa taǵy da qarý­lanǵan 500 patsha áskerin jiberip, kóteri­listi uıymdastyrýshy retinde Bek­bolat Áshekeevti 18 adamymen us­taı­dy. Muny estigen Jaıylmysh bo­lys­tyǵynyń qazaqtary jınalyp, gý­ber­nator Folbaýmǵa keledi, olarǵa B.Áshe­keevtiń atylatyndyǵy jóninde habar beredi. B.Áshekeevten «Ne úshin kóte­rilisti uıymdastyrdyń?» dep su­ra­ǵanda, munyń tek jarlyqqa ǵa­na baı­lanysty emestigi, sondaı-aq pat­sha ókimetiniń otarlyq saıasaty negi­zin­de qazaqtar shuraıly jerlerinen aıyryl­ǵany, qazaqtardyń taýly jerlerge yǵystyrylǵandyǵy, salyqty kóp mól­sherde tóleıtindikteri týraly ja­­ýap bergen. Sóıtip, 1916 jyldyń 1 qyr­­­kúıeginde B. Áshekeevti jazalaý jó­nin­­d­e buıryq shyǵady, 5 qyrkúıekte 73 jas­­taǵy B.Áshekeevti darǵa asady.

Osylaısha, eliniń namysyn qorǵa­ǵan erjúrek batyrlar jazalanyp, ǵa­syrlar boıy áskerı tártipke boı­usyn­ǵan halyq­tyń rýhy syndy. Al B.Áshe­keevtiń balasy Ábdildáni 20 jylǵa sot­­taıdy, túrmede otyrady, keıin 1917 jyl­dyń 23 mamyrynda bosap shyǵady.

1917 jyldyń 22 aqpanyndaǵy Túr­kis­tan ólkesiniń general-gýbernatory A.N.Kýropatkınniń Reseı ımperatory II Nıkolaı ólkedegi 1916 jylǵy kó­teri­listiń saldary men barysy, ony ba­syp-shanshýǵa qatysty júrgizilgen ákimshilik sharalary jónindegi raportynan keltirilgen málimette qazaqtardyń taýly jerlerde oq-dári, sýyq qarý-jaraq daıyndaıtyn sheberhanalaryn salyp, jazalaýshy jasaqtardyń kele qalǵan jaǵdaıynda dabyl qaǵatyny, sonymen qatar temirjoldar men óndi­risterde jumys isteýge 10 000 «jaba­ıynyń (týzemsy)» jiberilgendigi týraly aqparat berildi. Bul derekter qazaqtardyń óndiristi de ıgerip, áskerı deńgeıde de qolbasshy bola alatynyna kóz jetkizedi.

Arhıv qujattarynda qara jumys­qa ketkenderdiń tolyqtaı tizimi joq, biraq keıbir oblystyq basqarma qujat­tarynda úzik-úzik berilgen málimetter kezdesedi. Mysaly, myna málimet ja­ryqqa shyqqan basylymda berilgen, qa­­ra jumysqa ketken 250-ge jýyq qa­zaq Vıtebsk, Dvınsk, Iаkobshtadsk aýdan­­daryna jiberilip, jol salý jumys­taryna jegilgen.

Atalǵan kóterilis Reseıdegi býr­jýa­­­zııalyq-demokratııalyq aqpan revo­lıý­­sııasyna ulasý alǵy shartynyń biri bol­­ǵany anyq. Álemdik deńgeıde Qazaq­stan­daǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kó­teri­lisi Birinshi dúnıejúzilik soǵys zar­­dabynyń tarıhy retinde tanylǵan.

2014 jyly Túrkııa elin­de álemniń birneshe memleketiniń qaty­sýymen Bi­rinshi dúnıejúzilik so­ǵys­tyń saldary men zardaptaryn tal­­­daýǵa arnalǵan halyqaralyq deń­geı­de aýqymdy is-shara ótkizildi. Atal­­ǵan is-sharaǵa Qazaqstan Respýb­lı­kasy Ortalyq memlekettik arhıvi bul soǵysqa, onyń zardabyna Orta Azııa memleketteriniń ishin­de alǵash­qy­lardyń biri bolyp qarsy­­lyq bildirgen qazaq halqy bolǵandy­­ǵyn dáleldi túr­de jarııalaýdy maq­sat tutyp, uıym­das­tyrylǵan kórme­ge ar­hıvtik qujat­tardan kóshirmeler jol­daǵan bolatyn.

О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy ult-azattyq kóterilis ata-babamyzdyń ańsaǵan azattyq jolynda elin, je­rin qorǵap, patshalyq otarlyq bı­likke qarsy bir adamdaı jumylyp, yn­tymaqty tý etken kúresi boldy.

Márzııa JYLYSBAEVA,

Qazaqstan Respýblıkasy

«Ortalyq memlekettik arhıv»

RMM dırektorynyń orynbasary