Quryǵy qutty jylqyshylardyń da amaly taýsylǵan syńaıly. Jabaǵyǵa saqaý shyǵyp, bıesi ish tastap, mal ishinde ólim-jitim kóbeıse, basy daýǵa qalatynyn bilgendikten kókalaly kóp jylqyny qotanǵa ıirip tastaǵan. Aıtatyn ýájderi, dalada jylqynyń tisine iliger dym joq, ózderiń baǵyp alyńdar. Malsaq qaýym aýzynan úrip ósirgen jylqysyn qoraǵa qamap baǵa qoıaıyn dese, jemshóptiń baǵasy aspandap tur. Alýshy kóp bolǵannan keıin qasqaldaqtyń qanyndaı qat.
– 2022 jyly 300-350 kelilik bir býma shóptiń quny 6-7 myń teńge bolsa, qazir 12-13 myń teńgege shyqty. Iаǵnı eki ese qymbattady. Onyń ózinde de taba alsań jaqsy, – deıdi Aqkól aýdanyndaǵy Mınskıı aýylynyń turǵyny Serik Asanov. – О́tken jazda qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptap ystyq bolyp, jylda mal azyǵyn qamdap júrgen shabyndyqtyń barlyǵy kúıip ketti. О́z basym aldaǵy qystan seskenip, baǵymymdaǵy 300 basqa jýyq jylqymdy túgel satyp jiberip, quryq ustap qaldym. Qaıta osy áreketim durys bolǵan ba deımin. Túneýgúni jaılaýǵa baryp keldim. Adam shoshyrlyq kórinis. Kók muz. At attap basa almaıdy. Mundaı jaǵdaıda jylqyshylarǵa renjýdiń de jóni joq. Kók muzdyń ústinde jylqy qaıyrý ońaı deısiz be? Bıyl dıqandardyń da jaǵdaıy máz emes. Aýa raıy jomarttyq tanytpaǵan jyldardyń ózinde gektar berekesi 12-15 sentnerden aınalýshy edi, bıyl 4-5 sentnerden ónim aldy. Keshegi keńes zamanynda eginniń jaǵdaıy dál osylaı bolǵanda, shappaı tastap ketetin. Sebebi janar-jaǵarmaıdyń qunyn da aqtamaıdy ǵoı. Qazir dızel otynynyń lıtri – 300 teńgeden joǵary.
Sharýanyń aıtýyna qaraǵanda, bıylǵy qystyń bet álpeti qıyn. Alda tabandatqan tórt aı bar. Malsaq qaýym taı-jabaǵysyn qolǵa ustaǵanymen, iri jylqy tebinde júr. Barlyǵyn birdeı qamap baǵýǵa mal azyǵy joq. Qara malyn etke tapsyryp jatqandar da jeterlik. Mal basyn kemitip alsaq, onyń ornyn toltyrýǵa taǵy da tórt-bes jyl kerek. Jappaı satylymǵa shyǵarylǵannan keıin et baǵasy da arzan.
– Tebindegi jylqynyń arasynda álden qulyn tastaı bastaǵandary bar. Jańa jyldyń aldynda nóser jaýyn jaýdy, – deıdi Serik Erjanuly. – Shóp basy qabyrshaqtanyp qatyp qaldy. Jylqy jaryqtyq shóppen birge ushar basyna qatqan muzdy shaınap tur. Qulyn tastaý oqıǵasynyń bir sebebi – osy. Ekinshisi, kónekóz qarttardyń aıtýyna qaraǵanda, bıeler ózderin saqtap qalý úshin ishtegi qulynyn tastaıtyn kórinedi. Jaratylystyń zańy.
Keıingi jyldary dál osyndaı keleńsiz kórinis jyl saıyn qaıtalanyp jatyr. El pikirin elekten ótkizsek, mal súmesimen kún kórip otyrǵan qaýymnyń ózi qamdana bermeıdi. Ádette, ıeligindegi qara mal men qoıdy eseptep, alty qysqa qansha jem-shóp qajet ekenin boljap, shaqtap daıyndalady. Al óz aıaǵymen kún kóretin jylqy esepte joq. Dál bıylǵydaı syndarly shaq týa qalǵanda, synaqqa tótep bere almaıtyny sondyqtan. Asylynda jyl boıy óz azyǵyn ózi taýyp jeıtin jylqy malsaq qaýym úshin óte tıimdi, ózindik quny arzan. Sata qalsa, eńbegin de aqtap beredi. Biraq qystan qysylmaı shyǵý jaǵyn qaperlerine ala bermeıdi.
– Tabıǵattyń kúrt ózgergenin kóz kórip tur. Endigi jerde jylqy tuqymyn jaqsartý qajet. Ásirese qysy qatty soltústik óńirde, – deıdi osy aýdandaǵy «K.N.A.» sharýa qojalyǵynyń basshysy Sembaı Janataev. – Tuqymy azǵan jylqy qytymyr qystyń qyspaǵyn kótere almaıdy. Eger tól tabıǵatymyzǵa tóselgen, ábden kóndikken qazaqy jylqy bolsa bir jón. Ata maly qys qansha qatty bolsa da jalyn jyqtyrmaı, qystap shyǵar edi. Biraq el ishinde úıirge túsetin aıǵyrdy tańdap, jylqy tuqymyn jaqsartýǵa kóńil bólinbeı jatyr. Bosaǵasyna jylqy bitkenderdiń bári bul jaıdy jaqsy túsingenimen, ortadan aqsha shyǵaryp, qaýymdasyp, túıtkildiń túıinin sheshýge birlik jetispeı tur.
Jylqy jaıyn bir adamdaı biletin Sembaı Saparulynyń aıtýyna qaraǵanda, tabıǵattyń tosyn minezine tótep berý úshin tól malymyz qazaqy jylqyǵa jeter túlik joq. Ushy-qıyry joq sary dalanyń sáni, Alash balasynyń qolǵanaty bolǵan qazaqy jylqy sharýaǵa da ońqaı asyqtaı. Salt minýge shydamdy, júk tasysa da jolda qaldyrmaıdy. Al búgingi jurttyń eń keregi et desek, bul tarapta da denesi iri, bitimi kóztoıarlyq. Súti de mol. Kúzde tez semiredi. Eń bastysy, aýa raıynyń qolaısyz jaǵdaıyna meılinshe tózimdi. Jemshóp talǵamaıdy, qysy-jazy tebindep jaıylady. Keń saǵaqty, jýan moıyndy, etti, turqy uzyn, keýdesi keń, jony jalpaq, saýyrly, aıaqtary óte myqty, súıekti, jal-quıryǵy qalyń qazaqy jylqy qazir kózden bul-bul ushty. Endigi arada aýyldaǵy aǵaıynnyń eńsesi kóterilýi úshin oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy jylqy tuqymyn asyldandyrýǵa mán bergeni jón.
– Mundaı jyldary jergilikti jerdegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jalpaq jurtqa janashyr bolýy kerek, – deıdi el aǵasy Sapar Japarov. – Qýatty traktorlarmen tebindik jerdegi muzdy syndyrsa, aǵash baýyrynda, shalǵynyń tisi tımegen oıańdarda seldir de bolsa shóp bar ǵoı. Keshegi keńes zamanynda sabannan kóp dúnıe bolmaýshy edi. Bıyl qýańshylyq bolǵan soń egin kóterilip óspeı qaldy. Sabannyń joqtyǵy – sodan. Onyń ústine sheteldik kombaındar bar sabandy týrap tastaıdy. Qýańshylyq jyldary el tilegin eskerip, bar sabandy atjalǵa túsirse, jylqyǵa sep bolar edi. Qazir dalada qar joq. Qylamyqtap jaýǵan qardy lúp etken jel kók muzdyń ústinen syrǵanata qýyp, áldeqaıda aıdap alyp ketip jatyr. Qar joq bolǵan soń tebindegi jylqy qarlaı almaıdy. Al qudyqqa aıdap ákelý, tipti de múmkin emes. Taıǵanaq bolǵan soń qulap, merttigedi. Aýyldyń jigitteri qys jańa túsken kezde kóldi oıyp sýaramyz dep talpynyp edi, qamys túbi qatyp úlgermegen eken birer jylqy muz oıylyp sýǵa túsip ketken soń, ony da qoıdy. Sý ishpegen jylqy ońala ala ma? Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, jeti aǵaıyndy juttyń biri osy bolyp tur.
Aqsaqaldyń pikiri qısynǵa keledi. Endigi amal aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary malmen kúnin kórip otyrǵan aǵaıynǵa qamqorlyq jasap, kók muzdyń kóbesin sógip berse deısiń. Bálkim, malsaq qaýymnyń sonda synaqtan saǵy synbas edi.
Aqmola oblysy
