– Erkin Igenbaıuly, siz aýyl sharýashylyǵy baǵdarlamalarynyń iske asýyna qatysty saraptama jasap júrsiz. Bir jyldary ońtústikte maqta klasterin qurýǵa arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, bıýdjetten qyrýar qarajat jumsalǵanyn bilemiz. Biraq maqtadan mata óndirip, toqyma ónimderiniń shyqqanyn kórmedik. Qaıta sala turalaǵan ústine turalap barady. Osynyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Qandaı baǵdarlama bolsyn ony iske asyrýdyń ǵylymı turǵyda zerdelengen tujyrymdamasy, oryndalý algorıtmi bolýy kerek. Suraǵyńyzdyń jaýabyn sol kezdegi Úkimet basshylary, tujyrymdamany daıyndaǵan avtorlar berýi qajet. Kúni búginge deıin basqa salalarda da memlekettik jobalardyń oń nátıje berip jatqany shamaly. Aýstralııadan ushaqpen arnaıy ákelingen asyl tuqymdy merınos qoshqarlar jersinbeı, memlekettik bııazy jún óndirý jobasy da aıaqsyz qalǵanyna qynjylǵannan basqa amal joq. Maqta óndirý klasteri óte kúrdeli, bir-birimen tyǵyz baılanysty birneshe derbes saladan turatyn júıe ári ózindik telimdiligi taǵy bar. Umytpasam bul baǵdarlamany iske asyrý merzimi 2002-2005 jyldarǵa belgilendi. Sol jyldary Kanadanyń Alberta provınsııasynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan ǵalymdarymen birge «OLD» kolledjiniń uıymdastyrýymen Harıkeın kompanııasy qarjylandyrǵan halyqaralyq «CIDA» joba aıasynda bir aı shamasynda tájirıbe almastyq. Ol jerdiń tabıǵaty elimizdiń shyǵysyna óte uqsas. Onda Qazaqstanda óndirilgen metaldan mashına, traktor deısiz be, barlyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin, tipti munaıdy da shyǵaryp, óńdep, qoldanyp jatyr. Kanada barlyq elge egin, mal ónimderin, tipti tórt túlik malǵa dep tabıǵı shópterdi nyǵyzdap, Kalgarı qalasynyń halyqaralyq áýejaıy arqyly arab elderine tasyp, satýmen aınalysyp jatqanyn kórdik. Osydan shyǵatyn qorytyndy, maqta klasteri nátıjesin berýi úshin jobalar serpindi ári kezeń-kezeńimen oryndalýy qajet. Aldymen maqta ósirýdiń zamanaýı tehnologııasyn jolǵa qoıý baǵdarlamasy iske asýy qajet bolatyn. Sol jyldary teledıdardan ekonomıster, ǵalymdar nátıjesiz qalǵan sol jobalardy jan-jaqty qoldap, memlekettik arnalarda nasıhattaǵanyn bilemiz.
– Qazirgi kezde jeńil ónerkásip jaǵynan Qyrǵyzstan men О́zbekstan bizden oq boıy ozyq tur. Biz áli máseleni talqylaýdan aryǵa bara almaı otyrǵan sııaqtymyz.
– О́zbekstan el ekonomıkasy daǵdarysqa ushyraǵan jyldary (1993-2000) maqtany eksportqa, ásirese Túrkııaǵa shyǵaryp, daǵdarys kezinde memlekettiń bıýdjetin toltyrdy. Olar aldymen maqtany ósirý tehnologııasyn, keıinnen jip ıirý, mata shyǵarý boıynsha arnaıy jeke-jeke baǵdarlamalar qabyldap, óndiristerin kezeń-kezeńmen jańartyp, klasterlik tehnologııaǵa qol jetkizdi. Olar búgin ózderi ósirgen maqtasyn óńdep, taza mata óndirip, tigin kásiporyndaryn jolǵa qoıyp, otandyq buıymdaryn eksporttaıtyn elge aınaldy.
– Elimizdiń aýyldyq aýmaqtaryn damytý áli kúnge ózekti bolyp otyr. Aımaqtardy damytý tujyrymdamalaryn ázirlegende qandaı basymdyqtardy negizge alý qajet?
– Bolashaqta elimizdiń baı tabıǵı resýrstary, Eýropa men Azııanyń kindiginde ornalasýymyz damýymyzǵa úlken múmkindikter ashady. Eger osy artyqshylyqtar salystyrmaly túrde qysqa merzimde tıimdi paıdalanylsa, logıstıka damıdy, qalada, aýylda, ásirese shekaralas aımaqtardaǵy turǵyndardyń ál-aýqaty jaqsarady. Qaıtadan qurylǵan burynǵy oblystardyń órkendeýi mundaǵy árbir salany jan-jaqty damytýmen tikeleı baılanysty bolary anyq. Bul rette men ortalyqtandyrylǵan qarjy resýrstaryn desentralızasııa máselelerine, aımaqtyń aýyl sharýashylyǵy salasyn jandandyrýǵa aıryqsha nazar aýdarý qajet der edim. Jalpy, elimizdiń, ásirese ońtústik, shyǵys, ortalyq, batys óńirleriniń aýyl sharýashylyǵynyń resýrstyq áleýeti – agroónerkásip keshenin maqsatty túrde damytatyn bolsa, bul halyqty azyq-túliktiń negizgi túrlerimen qamtamasyz etip qana qoımaı, keıbir túrlerin eksporttaıtyn elge aınalýǵa múmkindik beredi. Degenmen, agroónerkásip keshenin dáıekti damytý túpki maqsat pen oǵan jetýdiń tásilin naqty boljamaıynsha múmkin emes. Aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytýdyń negizgi erejelerin qalyptastyrǵan kezde naryqtyq qatynastar damýynyń obektıvti zańdylyqtary, tamaqtanýdyń ǵylymı negizdelgen standarttary, jergilikti ónerkásiptiń shıkizatqa qajettiligi, genetıkalyq áleýet, eginniń, janýarlardyń ónimdiligi, barlyq aımaqtyń tabıǵı bıoklımattyq múmkindikteri sııaqty faktorlardy eskerý qajet. Respýblıka halqynyń boljamdy jyl saıynǵy ósimin 180-200 myń adamǵa jáne ónim tutynýǵa medısına usynǵan normalardy jáne ónerkásiptik shıkizat kólemin ulǵaıtýdy eskere otyryp, Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵdarlamanyń maqsaty – ónimdilikti eki jarym ese, agroónerkásip kesheni ónimderiniń eksportyn eki ese arttyrý jáne otandyq óndiristiń áleýmettik mańyzy bar taýarlarymen qamtamasyz etý. 2024-2029 jyldary baǵdarlama jalǵasyn tappaq. Olardy iske asyrý úshin sharýashylyqtardy mamandandyrýdy júzege asyrý qajet.
– Aımaqtyq tabıǵı resýrstyq erekshelikterdi tıimdi paıdalaný úshin agrosektordyń qaı salalaryn damytýǵa basymdyq bergen jón?
– Elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshkenge deıin Semeı, Torǵaı, Jambyl, Jezqazǵan sekildi qalalarda et kombınaty, sút zaýyty, júndi bastapqy óńdeý, Almatyda jip ıirý, mata toqý kombınattary jumys istedi. Kishigirim Aıagóz, Arqalyq, tipti Úrjar, Aqsýat, Shemonaıha sııaqty shaǵyn aýyldyq jerlerde mal, egin sharýashylyqtarynyń ónimderin óńdep shyǵaratyn zaýyttar, sút-irimshik, et-shujyq kombınattary boldy, olarda myńdaǵan adam qyzmet etti. Bul óndiris oryndarynyń barlyǵy odaqtyq mańyzǵa ıe edi, olardyń bir bóligi ónimderin shetelderge de eksporttady. Mysaly, Úrjar aýdanyndaǵy zaýyt irimshiktiń birneshe túrin Eýropa memlektterine, Qaskeleń aýdanyndaǵy kishigirim tigin fabrıkasy 1995 jylǵa deıin taza maqtadan, júnnen toqylǵan buıymdaryn Kanadaǵa eksporttady. 1980-1990 jyldary Semeı, Torǵaı, Jezqazǵan óńiri elimizdiń mal sharýashylyǵyn, ásirese, qoı sharýashylyǵyn damytýdyń flagmanyna aınaldy. Atalarymyz qoı sharýashylyǵyn damytyp, ony jetildirýge basymdyq bergen, onyń ónimderin eldiń turmystyq qajettiligine tıimdi paıdalana bilgen. San ǵasyr boıy jınaqtalǵan tájirıbeniń nátıjesinde elimizdiń túrli ólkesiniń tabıǵatymen tereń úılesken mal ósirýdiń, onyń ishinde qoı-eshki ósirýdiń erekshe bir júıesi qalyptasqan. Sondyqtan qoı sharýashylyǵy elimizdiń shyǵys, ortalyq, batys, ońtústik aımaqtarynda respýblıka ekonomıkasynyń basty bir salasy bolý kerek dep sanaımyn.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
