Ol – kósemsóz zergeri, proza sheberi, «Bıler dáýiri ádebıetiniń» bilgiri, ádebıet tarıhshysy hám synshysy. Onyń san sıpatty, myń qyrly, myń syrly, myń áýezdi jaquttaı poezııasynda jańashyldyq, shyǵystyq, túrikshildik saryndar jetkilikti. Onyń Aqmolla, Shákárim, Ybyraı Altynsarın, Aqan seri shyǵarmalaryn jınaqtap shyǵarǵany da ult ádebıetine janashyrlyǵyn tanytady.
Ol – tamasha sarashy. Bul rette orystyń áıgili jazýshysy Galına Serebrıakovanyń qazaq tilinde jarııalanǵan «Jas Marks» kitabyna jaýapty redaktor bolǵan.
Sákenniń oı-óresi aıryqsha. Kúnshyǵys eliniń uly shaıyrlary Fırdoýsı, Omar Haııam, Saǵdı shyǵarmalarynyń rýhyn qabyldaǵan.
Sáken Seıfýllın – qaıratker jáne sanatker rámizi!
1914 jyly Qazan shaharynda suńqar minezdi Sáken Seıfýlınniń «О́tken kúnder» deıtin jyr jınaǵy jarııalanǵan-dy. Munda «júregi – ot, kóńili – darııa» jas naýshanyń qushaǵyna el syıǵan, áz halqynyń tańy, mańdaıynyń baǵy, jurtshylyqtyń yrysy, quty, aıbary bolarlyq «halyq aǵasy» mártebesi haqynda «Kim basshy, aǵa halyqqa?» deıtin jeti shýmaqtyq óleńinde keremet tereń syrlar tolǵaıdy, eldik, halyqtyq deńgeıde parasatty oı-pikirin óristetedi. Oı-paıymynda «halyq aǵasy» qandaı tulǵa bolý kerektigine ádil sıpattama beredi.
«Halyq aǵasy – jurt qorǵaıtyn panadaı,
Adasqandy jónge salar danadaı».
El jumysyn tyndyrsań, ar-namysyn qorǵasań, abyroıyn asqaqtatsań, ataly jurttyń kóshbasshysy dep el-ana ardaqtaıdy.
Negizinde babalar tilinde «qazaq balasy», «dala qazaǵy», «qyr qazaǵy», «halyq qyzmetkeri», «el aǵasy» deıtin qasterli uǵymdar bary aıan. Alash rýhy erte oıanǵan jas shyraq Sákenniń zatynda uıalaǵany, júregine, súıegine deıin jaıylǵandyqtan, syr-lebizinde de ulttyń uly tilegi býyrqanyp-qaınap kórinis tapqan.
Abaıda «El basy, top basylary qalaı qylsa, qalaı bitirse, halyqta ony synamaq, birden-birge júgirmek bolmaıdy eken. Kóshi-qondy bolsa, daý-janjaldy bolsa, bılik solarda bolady eken» degen oı-tujyrym bar.
«Jóni túzý túıe joq, túzeter ony ıe joq» degendeı, S. Seıfýllınniń ózi ómir súrgen dáýirdegi halqynyń qamal-qorǵany, aqyl-aýzy deıtinderge kóńili tolmaıdy. Máselen:
«Bizderde az halyqqa aǵa bolǵan er,
Shyn kóńilimen óz jurtynyń qamyn jer.
Ot basynda yntymaqsyz ózderi,
Solar aǵa, solar basshy degender.
Birikpese basshylardyń sózderi,
Birin-biri keketse olar ózderi,
Qyńyr-qısyq qazaq halqyn túzeýge
Qane olardyń qurǵan óıtip tezderi?
Olar óıtse, kim basshy, aǵa halyqqa?
Qısaıǵandy kim salady qalypqa?
Basshysy joq, adasqan qara halyqty
Kim bastaıdy qarańǵydan jaryqqa?
«Aǵa» deımiz bizdi jónge bastasa,
«Kir qatarǵa, ilgeri adym bas» dese,
О́zderiniń yntymaǵy birigip,
Alty baqan ker tartysty tastasa».
Sákenshe halyq aǵasynyń qadirli qasıetteri – jaqsy ónege kórsetý, kórkem is atqarý, ata kúshin, ana sútin aqtaý, taza oı oılaý.
«Keıingige jaqsy ónege kórsetip,
Nadandyqty tabanymen taptasa,
Shybyn janyn halqy úshin pıda qyp,
Ata kúshi, ana sútin aqtasa.
Sonda sizder basshy bizge, aǵalar,
Joǵarydan janashyr joq kóz salar.
Qyzmeti dep basshylardyń halyqqa,
Keıingi jas aǵa basyn baǵalar».
S.Seıfýlınniń halyq aǵasy jaıyndaǵy ult zııalysy hám kóshbasshysy deıtin irgeli ıdeıasy el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek!» deıtin ulttyq-strategtik, memlekettik, baǵdarlamalyq maqalasynda mynadaı ótkir kókeıkesti oıymen úndes: «Ultymyz ósip-órkendesin desek, biz jaqsydan úırenip, jamannan jırene bilýimiz kerek. Qoǵamda eńbekqorlyq pen jasampazdyq joǵary baǵalanýǵa, bilimpazdyq pen jańashyldyq saltanat qurýǵa tıis. Sondaı-aq ómirge degen baısaldy jáne baıypty kózqaras basym bolǵany jón. Ashyǵyn aıtaıyn, ózin «ulttyń qaımaǵymyz» dep sanaıtyn keıbir zııaly qaýym ókilderi osy mıssııasyn óz deńgeıinde atqaryp júrgen joq. Olar ultqa úlgi-ónege kórsetýdiń ornyna usaq-túıek áńgimelerdi qozdatýdan, ádettegideı «Bizdiń halyq asa danyshpan», dep qaıtalaı berýden nemese qara basynyń qamyn kúıttep, bılikke «jaǵdaıymdy jasamady» dep ókpe artýdan asa almaı otyr. Osylaısha, ulttyq ıdeologııanyń damý jolynda jalǵandyqqa jol beriledi».
Osydan 110 jyl buryn S.Seıfýlınniń «halyq aǵasy» degeni – ádilet pen ádep jolyndaǵy kıeli, zııaly qaýymnyń alǵa bastaýshy Qap taýyndaı qaıratty serkeleri.
Asyly Sáken Seıfýlınniń 1914 jyly jazylǵan «Kim basshy, aǵa halyqqa?» deıtin fálsafalyq-áleýmettik sıpatqa kemel óleńi ádiletti Qazaqstan úshin danalyq dárisi deýge bolady.
Ulylyqpen sıpattalǵan halyq aǵasy – qoǵamnyń baq-berekesi, rýhanı mártebesi, ıntellektýaldyq mádenıettiń bıik dárejesi.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor
