«Joshy han»: sahnada tarıh sóıleıdi

Kóp kóńilinen shyqqan tarı­hı týyndynyń avtory – Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaırat­keri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syı­lyǵynyń laýreaty, jazýshy-dra­matýrg Dýman Ramazan, qoıý­shy­ rejısseri – Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Bolat Uzaqov. Teatr repertýaryn tarı­hı taqyryptaǵy tyń týyndymen to­lyqtyrǵan qoıylym­nyń ózekti­ligi sol – Joshy taǵdyry arqyly qazaq tarıhynyń tere­ńine boılaıdy. Ataýy aıtyp tur­ǵandaı, dramanyń negizgi ıdeıasy – qazaq dalasyndaǵy túrki taıpalaryn bir ulysqa biriktirip, Ulytaýda ordasyn tikken, Qazaq memlekettiginiń negizin qalaýshy – Joshy hannyń beınesin ashýǵa arnalǵan.

Rasymen de, qazaq teatr tarı­hynda tuńǵysh ret sahnaǵa jol tartqan Joshy beınesiniń kórer­men úshin mańyzy mol. Túrki balasyn bir týdyń astyna jınap, artynan ergen eldiń tynysh­ty­ǵy men birtutastyǵyn oılaǵan oǵlan, Shyńǵys hannan keıin qany túr­ki balasyna bir shańyraqtyń asty­na bas qosqyzyp, bir qazannan dám tatqyzǵan, taǵdyryn bir qazyq­qa baılaǵan Joshy ómiri eldiń el­digin, dildiń bastaýyn kórsete­tin qundylyq desek, qatelespeımiz.

Ulttyq memlekettigimizdiń ­altyn dáýiri bolǵan Joshy uly­sy­nyń negizin qalaýshy, handar­dyń atasy Joshy taǵdyryna arnal­ǵan drama tartysqa toly. Shymyl­dyq túrilgennen-aq dáýir atmosferasyn ala kelgen kóne saryn kórermenin baýrap alyp, bir­den qoıylym ishine engizedi. Bul úshin eń áýeli spektaklge mýzy­ka jazǵan kompozıtor, etnomýzykant Edil Qusaıynov pen Qaırat Toqymbetovke alǵys aıtý kerek.

Ári qaraıǵy oqıǵa Úrgenish shaharyn basyp alý jolyndaǵy Shaǵataı men Joshy arasynda­ǵy teketireske ulasyp, handyq ishin­­degi daý-damaı drama qaı­shy­lyǵyn shıryqtyra tústi. Basty rólde oınaǵan akter Qaıyrjan Sadyqov debıýti bolǵanyna qara­mastan Joshy beınesine baryn­sha boılaýǵa tyrysypty. Al­ǵash­qy kórinisten-aq Joshynyń bo­ıyndaǵy bıik gýmanıstik ıdeıa kó­rindi. Ártis faktýra, sóz saptaý jaǵynan da kóńilge qurmet or­nyqtyrdy. Dese de tájirıbeniń aty tájirıbe emes pe, sahnaǵa Sha­ǵa­taı rólinde jarq etip «Da­ryn» memlekettik jastar syı­ly­ǵynyń laýreaty Jasulan Erbolat shyqqanda nazardyń bárin talant­ty akter birden ózi­ne baýrap alǵandyǵyn moıyndaı­myz. Bul álbette týabitti talant­pen qa­tar sahnalyq mol tájirıbeniń arqa­synda ekendigi sózsiz. Osy ja­ǵynan kelgende Joshy Shaǵa­taı­ǵa ese jiberip aldy. Áıtse de basty róldegi alǵashqy tájirıbe ekendigin eskersek, Qaıyrjan Sadyqovtyń eńbegi de eskerýsiz emes. Jas akter boıynan jaq­sy izdenis izderi kórindi. Osy jaǵy­nan oǵan laıyqty qoshemet kór­setýge ábden bolady.

Spektakldegi aıryqsha atap ótýge bolatyn taǵy bir ról – Shyń­ǵyshan beınesi. Qa­zaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaırat­keri Asylbek Qapaevtyń somda­ýyn­daǵy túrli beıneni kórip júr­sek te, Shyńǵys han sonyń ishindegi bir tóbesi bolypty. Irili-usaqty rólder ishinen jarqyraı kórin­gen sátti izdenis ekendigin de basa aıtqymyz keledi. Jarty álemdi jaýlaǵan jahan ámirshisin ádette kórip júrgenimizdeı qaharly, adýyndy han beınesinde emes, ke­risinshe qahannyń adamı qasıet­terine, áke retindegi sezim ıirim­derine boılaýǵa umtylǵan ak­terlik parasaty, psıhologııalyq te­reńdigi de kóńilge jylylyq syı­lady. Onyń Shyńǵys hany – alys-julystan qashyp, boıyn parasat bılegen, ulaǵatty oılar qoz­ǵaıtyn salmaqty tulǵa. Bıik­ten tónip turǵan selt etpes kóz­­qarasy spektakldiń ón boıyna qan júgirtti. Uly qaǵannyń ár­bir sózi dittegen jerge dóp tıip jat-ty. Oıly, maǵynaly, tereń tir­kes­ter kórermen kókeıindegisin qoz­ǵap, kóńilindegisin terbegeni anyq.

Al onyń han retindegi saltanatyn jetkizýde qoıylym sýretshisi Erlan Tuıaqovtyń kásibı talǵamy tánti etpeı qoımady. Shyńǵys hannyń sahnaǵa shyǵýy shyn máninde teatrdyń áleýetin kórsete aldy. Jańa teatr sahnasynyń bar múmkindigin utymdy paıdalana otyryp jasalǵan dekorasııa, keıipkerlerdiń ajaryn ashyp qana qoımaı, dáýir únin dóp basqan kos­tıýmder – bári-bári qoıylymnyń kórkemdik deńgeıine qyzmet etken. Ár de­talǵa, sahna dekorasııasyna tııanaqty daıyndalǵany birden seziledi. Jaryq pen mýzyka­nyń úılesimdiligi, LED ekrannyń múl­tiksiz qabysýy da kórermen kó­ńilin kól-kósir qýanyshqa bólep, Deshti Qypshaq dalasynyń baıtaq rýhyn aıshyqty kórsete bildi. Sahna sýretiniń osy ereksheligi laıyqty baǵalansa kerek, Erlan Tuıaqov ótken jyly júrgizilgen «Qazaqstan teatrlary – 2023» monıtorıng qorytyndysy boıyn­sha «Joshy han» spektakliniń kostıýmderi úshin «Jyl kostıým sýretshisi» atalymynda Qazaqstan «Teatr synshylary birlestiginiń» «Synshylar júldesi» syılyǵyna ıe boldy.

Sonymen qatar sahnada epı­zodtyq rólde júrse de Tóle ró­lin­degi Birjan Júnisov, Bektomysh – Begimnur Qalıla, Ketbuǵa jy­raý – Qasymhan Buǵybaı izdeni­sin aı­ryqsha atap ótkimiz keledi. Ba­la Batý beınesinde kóringen Ál­ken Ysmaıyl da bolashaǵy­nan zor úmit kúttiredi. Al kerisinshe spek­­takldiń negizgi qaıshylyǵyn ustap, shym-shytyryq ıntrıga tý­ǵy­zýǵa tıis Shyńǵys hannyń to­­qa­ly Qulan qatyn (Janar Qa­sy­­mova) men Kókeshi kóripkel (Zań­­ǵar Ábenov) tandemi bosańdaý shyq­­ty. Ról tabıǵatyn áli de shı­ryq­tyryp, minez boıaýyn qanyq­ty­ra túsýge suranyp-aq tur. Sol se­kil­di sahna saıysyna da áli de jú­ıeli daıyndyqtyń qajetti­gi baı­qalyp qaldy. Shıryǵý ja­ǵyn shyń­dasa qoıylymnyń utyl­maı­tyny anyq.

Toqeterin túıgende, spek­takl­­­diń «Shyńǵys ordasy» atalatyn alǵashqy bólimi qaqty­ǵys­qa toly bolǵanymen, «Qazaq ordasy» atty ekinshi bóliminde kúrdeli qaqtyǵys joq. Bul bólim – dramanyń ıdeıasyn ashýǵa barynsha ıkemdelgen. Sondyq­tan bolsa kerek, spektakl eki­ge bólinip qalǵandaı sezil­di. Birinshi bólimi naǵyz dramaǵa saı qaqtyǵystarmen kórermenin shı­ryqtyrsa, ekinshi bólimde dına­mıka báseńsip, nasıhattyq baıandaýǵa ulasqandaı áser syılady. Esesine qoıylymnyń tili jatyq. Avtor az sózge kóp maǵy­na ústeýge umtylǵan, ár tirkesine aýqymdy áreket syıdyrǵan dıalogter shyn máninde qoıylym­nyń kórkemdik qurylymyn ba­ıytqan. Synshy N.Qabylbek­tiń sózimen aıtsaq, «Dıalogter kóp sózdilikten ada. Naqtylyq bar. Talas-tartys ústindegi odaǵaı sóı­lemder de jamyrap ketpeı­di. Kórermendi jalyqtyryp ji­berer monologter múlde joq. Az sózben kóp oı aıtýǵa talpynys baıqalady. Bul shıeleniske toly dramanyń aýa jaıylyp ketpeýine, qury­lymynyń quldyramaýyna kádim­gideı kórik berip tur».

Osy turǵydan saraptasaq, ra­sy­men de dramatýrg Dýman Rama­zan­­nyń buǵan deıin jazylǵan óz­ge tarıhı týyndylarymen sa­lys­­­tyrǵanda «Joshy hannyń» bá­si­niń báribir bıik ekendigin basa aıt­­qymyz keledi. Pesa tili ǵana emes, re­jısser men ssenograf­tyń sah­­na múm­kindigin barynsha utym­dy paıdalanyp, zamanaýı tehnı­ka­­nyń ıgilikterin ıgerýge degen um­­ty­lysy, jaryq pen mýzyka qoıý­da­ǵy sátti izdenister­diń barlyǵy da qo­ıylymnyń jetistigi ekendigi daýsyz.