Saǵymǵa sińgen sýretshi

Sóz basy

Beıneleý óneriniń teńdessiz talantty hám taǵdyrly tulǵasy marǵasqa Maǵaýııanyń shyǵarma­shylyǵyna boılaǵan saıyn kókirekti muńǵa toly ókinish kerneıtini nege eken?!. Kartınalary tutas galereıaǵa, biregeı ekspozısııalar jınaǵyna suranyp turǵan, eńbegi álemdik deńgeıde moıyndalýǵa laıyq qylqalam sheberiniń tylsym taǵdyry áli kúnge deıin kim-kimdi de tolǵantpaı, oılantpaı qoımaıdy sebebi...

Iá, belgili sýretshi, tereń oıly, suńǵyla túısikti sırek talant Maǵaýııa Amanjolov – taǵdyry jumbaqqa toly jandardyń biri. О́nerimen qalaı ór kóńildi órekpitse, ómirimen (bálkı ólimimen) dál solaı ózekti órtep, ókintedi. Shyǵarmashylyq qarymy babyna kelip, naǵyz kemeldengen shaǵynda qupııa jaǵdaıda joq bolǵan has talant, átteń, taǵdyry basqasha órilgende tereń, tyń taqyryptaǵy nebir oıly týyndylarymen ulttyq sýret ónerimizdi jańa beleske kóterer me edi?!.. Taǵdyrdyń jazýy shyǵar, baby kelisip, rýhanı tolysqan, boıyndaǵy baryn eline berer ómiriniń eń bir jemisti kezinde joǵalyp ketti. Beıne bir saǵymǵa sińgendeı... Sodan beri sýretshini kórgen eshkim joq.

«Jasyl tuma» 1994 jyl

Talant tabıǵaty

Maǵaýııa Amanjolov esimi ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap dúrkirep shyqty. Jaı shyqqan joq, jaı otyndaı jarqyldap, janartaýdaı atqylap, adýyndap, arqyrap shyqty. Tarıhı hám epıkalyq sýretterdiń júırigi, qazaq sýret jáne kenep betine túsirilgen keskindeme óneriniń barlyq negizgi janrynyń (peızaj, portret) has sheberi retinde sol kezdiń ózinde sýret álemindegi qubylysqa aınaldy. Berisi qazaqta, arysy alys-jaqyn shetelde Maǵaýııa Amanjolov esimin bilmeıtin jan kemde-kem edi. Ásirese sýret syryn uǵatyndar qylqalam sheberiniń qaıtalanbas qoltańbasyna kúni búginge deıin tańdaı qaǵa tamsanady. Sebebi saf talanttyń qolynan shyqqan tuma týyndylar tazalyǵymen súısintse, ótkirligimen ózine bas ıgizedi. Onyń qııalyna qanat baılaǵan «Jaılaý», «Dosymnyń portreti», «Aqshamdaǵy maısham», «Aqtaban shubyryndy», «Ýaqyt ústemdigi», «Aýylda», «Taýǵa toımaımyn», «Qarqaraly», «Quryltaı seziniń delegattary Orynborǵa barar jol ústinde», «Quıyndy» syndy san syrly sıqyrǵa toly sulý da ótkir polotnolary men ultymyzdyń aımańdaı tulǵalary – Abaı Qunanbaıuly, Shoqan Ýálıhanov, Muhtar Áýezov, Oljas Súleımenov, Bıbigúl Tólegenova jáne taǵy da basqa talantty portretteri, shyn máninde, ónerdiń uly jańalyǵy ekeni daýsyz. Dara tulǵa týraly kózkórgender tebirene tolǵanady.

– Maǵaýııa sırek talant edi. Ol týraly maǵan jazýǵa yqpal etken – Aqseleý Seıdimbekov. Sheberhanasyna bardym, jazǵan shyǵarmalaryn kórdim. Týyndylaryn tamsana qaraı júrip ózimen tildestim. Bilimdar jigit ekenine kózim jetti. Sóıtsem, ol ár shyǵarmasynyń taqyrybyna oraı qatty izdenedi eken. Kórkem dúnıelerdi de oqıdy, tipti arhıvke de baratynyn bildim, – dep eske alady aqyn Júrsin Erman.

Ermıtajdaǵy eıforııa

Sýretshige boıaý men qylqalamdy erkin ıgerý az. Kórikti hám kemel kartınaǵa sonymen qatar suńǵyla sezim men tereń bilim de qajet. Izdenissiz isten bederli iz týmaıdy. Bul turǵydan Maǵaýııa Amanjolovtyń tórt qubylasy túgel desek, asyra aıtqandyǵymyz emes. Tasyn túrtseń tarıhy sóıleı jóneletin kıeli de kórikti meken Qarqaraly topyraǵynda 1949 jyldyń 20 tamyzynda ómirge kelgen ónerli jannyń kózin ashqannan kórgeni tumsa tabıǵattyń tańǵajaıyby bolǵan soń, ony ásemdikten ada álem qyzyqtyrmady... Maǵaýııanyń ákesi malshy edi. Bálkim, shetsiz-sheksiz saǵymǵa oranǵan dalaǵa, kógildir aspanǵa, kóz ushynda buldyraǵan taýlarǵa ǵashyq bolý, ony uǵyný sol bala kezden, qoı sońynda júrgen tusta bastalǵan shyǵar... Kórgeniniń barlyǵyn kórkem qabyldaıtyn óreli jan osylaısha boıaý áleminiń bederge baı sıqyryn sanasynda saıraǵan sulýlyqty sóıletýge arnady. Tipti er jetip, es toqtatyp, Lenıngradqa (qazirgi Sankt-Peterbýrg) áskerge attanǵanda da sýretke degen sezimin bir sát sýytpady. Qoly bosaı qalsa, alyp-ushyp Ermıtajǵa jetetin. О́ner áleminiń shyn mánindegi tereń de jumbaq tylsymyna dál osy jerde jaýap tabardaı sezimtal jany erekshe órekpigen. Sulý syrly sýret áleminiń qaqpasy da bolashaq sýretshi úshin Ermıtajdyń etjeńdi esikterindeı aıryqsha álemin aıqara ashqan. Ásemdikke arbalǵan jas jigit «Sýretshi bolamyn» dep nyq bekingen sonda. Maqsatyna jetý úshin Máskeýdi baǵyndyrýǵa bel baılady. Áskerde júrgenine qaramastan, qoly qalt etken ýaqytty bos jibermeı, qylqalamdy serik etken jas talant bir top sýretin Máskeýdiń sýretshiler daıarlaıtyn oqý ornyna jiberedi. Jaýap jigitti kóp kúttirmedi. «Seni oqýǵa qabyldaımyz» degen aqjoltaı hat az ýaqytta-aq Amanjolovtyń qolyna tıdi. Biraq dám-tuz buıyrmady ma, bul Máskeýge emes, Almatyǵa attandy. Osynda júrip oqydy, otbasyly boldy. Súıikti jary Gúlbaırash Moldabaevany jolyqtyryp, Quralaı, Eńlik, Áıgerim esimdi sulýlardyń ákesi atandy. Búginde áke jolyn qýyp, ata-ana amanatyn abyroımen arqalap kele jatqan parasatty perzentter áldeqashan óner áleminiń moıyndalǵan óz ókiline aınalǵan.

«Abaı» 1994 jyl

Taýǵa toımaıtyn talant

Almatyǵa kelgeninen-aq Alataýdyń asqaqtyǵy men ásemdiginen shabyt alǵan Qarqaralynyń qyraǵy qııaldy qyrany óner álemine qaraı qanatyn qulashtaı qaqty. Osynda júrip respýblıka turmaq, Odaqqa tanyldy. Qarymdy sýretshi ekenin tanytty. Moıyndatty. KSRO sýretshiler odaǵyna jastaı qabyldanyp, Máskeý kórmelerine birneshe márte qatysty. Júrek boıaýyn jumsap, kóz maıyn taýysqan týyndylarynyń qaı-qaısysy da joǵary baǵaǵa laıyq edi sebebi.

«Ol taýǵa ǵashyq boldy. «Taýǵa toımaımyn» degen keremet kartınasy bar. Meni ertip, qyzdaryn jetelep, ertemen taýǵa shyǵyp ketetin. Kúni boıy sýret salady. Ishindegisin búkpesiz aqtaratyn. Iisi qazaqtyń danyshpany Abaıdy saldy. Jáne qalaı saldy deısiz ǵoı. Eshkimge uqsamady. Shoqanǵa da jan bitirdi. Kóp izdenetin. Shoqannyń sýretin bir muraǵattan taýyp ákelipti. Dál sondaı etip salǵan eshkim joq. Muhtar Áýezovtiń «Qıly zamanyn» qaıta-qaıta oqyp, teńselip júrip ketetin. Sonyń nátıjesinde ataqty «Aqtaban shubyryndy» kartınasy dúnıege keldi. Maǵaýııanyń qaı kartınasyn aıtaıyn? Kóp qoı.  Amal qansha, osyndaı asqan daryn ıesi barynda baǵalanbady. Qazir de eske alyp aıtyp júrgender shamaly» dep kúrsingen sýretshiniń jary Kúlbaırash Moldabaevanyń jan kúńirenisin ah urǵan deminen-aq sezýge bolatyn edi.

Shynymen de sheberdiń shedevrlerine qarap otyryp, ózindik bir tylsym álemge engendeı bolasyń. Ásirese «Taýǵa toımaımyn» kartınasy sýretshiniń barlyq ishki áleminiń áýenindeı seziletini de ras. Sebebi Qarqaralydaı tabıǵaty kórkem qasıetti topyraqta ómirge kelgen talanttyń sulýlyqqa qushtarlyǵynda shek joq-ty. Olaı bolsa tumsa tabıǵattan nár alyp, taýǵa qarap qol sozǵan Maǵaýııanyń býyrqanǵan boıaý­lar bederindegi sýretkerlik kózqarasynyń ózgeshe órnektelýi, kerilgen keneptegi kartınalarynyń basqasha minez kórsetýi múmkin de emes edi.

Sol minez sýretshiniń keıingi kemeldengen shaǵynda týǵan týyndylarynda da aıqyn kórinis tapty. Ol elin de, jerin de, qazaǵyn da shynaıy kóńilmen súıe bildi. Sol sezimin ásire boıaý, ótirik órneksiz tap-taza, móldir qalpynda asqan sheberlikpen beıneledi. Máselen, «Aýylda» degen jyp-jyly kartınasyna kóz, kóz emes-aý oı júgirtip kóreıikshi. Onda qylqalamnan tamǵan qarapaıym boıaý arqyly aýyl degen tutas uǵymnyń jekeleı erekshelikterine dástúr men dil, tynyshtyq pen qaıshylyq, qarapaıymdylyq pen ulylyq sharpysqan shuǵylaly shýaq janyńdy jylytady, kóńilge keńdik, kemeldik uıalatady. Al «Aqtaban shubyryndy» toptamasy halyqtyń júreginde máńgi saqtalǵan ashy zar men aýyr muńdy týra jetkize bildi. О́nertanýshylardyń aı­týynsha, sýretshiniń óz týyndylarynda qońyr tústi kóp paıdalanýy onyń shydamdy, baısaldy jan ekenin ań­ǵar­tady. Bul tús onyń minezindegi turaqtylyqtyń, er­kindik pen sabyrlylyqtyń kórinisi ispettes. Maǵaýııa Amanjolovtyń týyndylary – tunyp turǵan fılosofııa.

«Aýyl» 1976 jyl

Sheńberge syımaǵan sheber

Al pýblısıst-jazýshy Talǵat Aıtbaıuly bolsa Maǵaýııa murasynyń qundylyǵyn qubylysqa balaıdy. О́ıtkeni ol sheńberge syımaı tirlik keship, sheberligi ábden shyńdalǵan, qaı taqyrypqa da ımenbeı bara alatyn táýelsiz shaǵynda tańǵajaıyp dúnıelerin kórsete almaı armanda ketken aıboz...

«Maǵaýııany oılaǵanda sanany silkintetin daralyq – ol áriptesteriniń eshqaısysynyń dáti jetip bara bermeıtin taqyrypqa batyl bardy. Totalıtarlyq júıeniń degeni bolyp, halyqtyń keshegi bastan keshken aýyr taǵdyryn aıttyrmaı, aýyzdyqtap otyrǵan jetpisinshi jyldardyń ózinde «Aqtaban shubyryndy» sıkline úndestirip, qazaǵymnyń keleshegi qalaı bolady dep asqan kúızelispen ǵumyr keshken aıaýly arystarymyz týraly «Quryltaı seziniń delegattary Orynborǵa barar jol ústinde» degen polotno jazýy, ony 1986 jyl­dyń Jeltoqsan kóterilisi qasiretine ulastyryp «Quıyndy» qııýlastyrýy, solardaǵy dittegen oıyn asqan náziktikpen astarlaı jetkizip, kórkemdik keńes pen ti­mis­kilegish túrtpekshilerdiń aýyr tezinen oraıyn ta­ýyp ótkize bilýi ǵajap emes pe?!» dep tolǵanady qalamger.

Al kózkórgen zamandastarynyń sózinshe, Maǵaýııa aqyn júrekti azamat bolypty. «Kerilgen kenep­tegi sýretteri qalaı sóılese, tili de dál solaı kúmbir­leıtin», deıdi dostary. Aınalasyna, joldastary men jaqyndaryna renjigende:

«Sheksiz keńistik, shetsiz keńistik,

 Bile tura talaı urysyp, talaı keristik.

Men de senderdeı aqymaq ekem ǵoı,

Munymyz endi uly kemistik», dep jyr shýmaq­tary­men tógip-tógip jiberetin sýretshiniń ishki tempera­menti de dál qylqalamynan týǵan kartınalaryndaı býyrqanyp, erneýinen asqan asaý tolqyndaı atqaqtap jatatyn. Endi birde ol kúndelikke aınalǵan kók dápterine: «Kóńildi shaıtan qyldy-aý, shaıtan ómir...» dep túrtse, taǵy bir joly:

«Mysyq qashsa tyrnaǵyna senip,

Joǵary shyǵar ıt jetpeıdi dep.

Men nege joǵaryǵa sekirmeımin,

Balaǵymnan tister ıtterdi kórip...» dep kúıinipti. Osy joldar sezimtal sýretshi janynyń shytynaǵan shaqtary men kúńirengen kóńil kúızelisterinen habar beretindeı. О́miriniń qıly kezeńin ótkerip jatqan talanttyń ah urǵan ishki úni osylaı sýrettelgen shyǵar bálkim. Kim bilsin...

Qııanat

Bylaı dep boljam jasaýymyzǵa sebep kóp. Qansha jerden «О́leń, shirkin, ósekshi...» dep órekpigenimizben, kúndelikke túsken ár tarmaq jan álemimizdiń hal-kúıinen habar beretini haq. Maǵaýııany muńǵa batyrǵan shýmaqtardyń shıyrlanǵan shtrıhtarynda da noqtaǵa basy syımaı, shynjyrǵa shyrmalǵan shyrmaýyq-taǵdyrdyń shyrqyraǵan shyndyǵy jatqandaı seziledi. Sebebi sýret álemindegi alǵashqy adymdarynan-aq aıryqsha qoltańba, tereń parasatymen daralanǵan sýretshiniń erekshe darynyna qarapaıym halyq qana emes, beıneleý óneriniń jiligin shaǵyp, maıyn ishken shyn sheberlerdiń ózderi bas ıdi. Beınelilik bederinde baıandalǵan boıaýlar palıtrasyna, ondaǵy aıtylar tereń oılarǵa tamsanyp, tańdaı qaqpaǵan jan sırek. Áıtse de teńdessiz talantymen tórtkúl dúnıeni moıyndatqan Maǵaýııanyń resmı baǵalanýyna kelgende qandaı da bir tylsym kúsh kese-kóldeneń shyǵyp, talanttyń jolyn kese berdi. Sýretshi bir emes, birneshe márte memlekettik deńgeıdegi syılyqqa usynylǵanymen, ozyp turyp, opat bolǵan Qulagerdiń kúıin keshti. Sonyń ishindegi eleýlisi hám sońǵysy – Memlekettik syılyq. Darynnyń «Dala dıdary» atty ushtaǵany alaman báıgede shappaı alatyn daýsyz dúnıe edi. Kópshilik talassyz týyndyǵa taza jeńis buıyrady dep kámil sengenimen, toqeterinde Maǵaýııanyń meseli qaıtyp, rýhy maıyryldy. Kezinde Qulagerge siltengen aıbalta bul joly aına-qatesiz qaıtalanyp, noqtaǵa basy syımaı kókjal minez kórsetken sýretshiniń de qaq mańdaıyn qansyratyp tyndy. Márege jetýge mınýttar qalǵanda Maǵaýııanyń rýhyn jyqqan ádiletsizdik názik janyn kúızeltpedi deısiz be?! Kúızeltpek bylaı tursyn, dos kórip, jaqyn tartqan jandardyń satqyndyǵy sanasyn sansyratty, júregine óshpes jara saldy. Qansyraǵan janyna dárý izdep sendelgen sátte «Túrkııaǵa aparyp kórme ótkizemiz» degenderdiń usynysy túnekten shyqqan sáýledeı kókiregine nur quıǵan, aldaǵy atar tańdaryna aıryqsha úmit syılaǵan. Biraq ol da aldamshy eken. Túrkııa asqan týyndylarynan sol kúıi habar bolmady. Osylaısha, jıyrmaǵa jýyq kartınasyn jymqyryp ketken alaıaqtardyń aıar pıǵyly Maǵaýııanyń onsyz da muńly kúıin odan saıyn kúıretip ketti. Qansha ýaqytyn sarp etip, júıkesin jep, aq ter, kók ter bop salǵan bir top týyndysynan aıdyń-kúnniń amanynda aıyrylyp qalǵany sýretshige úlken soqqy boldy. Taǵy birde salyp qoıǵan kartınalaryn qasaqana tilgilep ketken qaskóılikti kórgende Maǵaýııa endi qaıtyp tura almastaı mort syndy. Júıkesi syr berip, júregi qan jylady. Ishtegi zapyrandy syrtqa tógý úshin amalsyz ashy sýmen dos boldy. Syryn bilmeıtin kópshilik sýretshini «iship ketti» dep sókti. Biraq seń soqqan balyqtaı sendelgen talanttyń taýqymetti taǵdyryna eshkim tereńnen úńilip kórýge talpynbady. Toǵysharlyqtyń túneginde tunshyqqan sýretshi tentirep júrip, bir kúni ǵaıypqa sińip joq boldy. Tylsym jaıdy túsinbegen bireýler: «Ol – tiri», dedi senimmen. «Joq, ol kókke ushyp ketken shyǵar», deıdi ekinshisi senimsizdeý ǵana. О́ıtkeni arda azamattyń ólgenin kórgen eshkim joq.

Tylsym

...1995 jyldyń 15 tamyzyndaǵy tylsymǵa toly tosyn jaı talaıdy eseńgiretip ketti... Peshenege jazǵany sol boldy ma, qaıtalanbaıtyn monýmentaldy polotnolarymen jarq etip, qazaq beıneleý ónerinde jarylys jasaǵan daryndy sýretshi aıdyń-kúnniń amanynda, ádettegideı úıinen shyǵyp, sheberhanasyna ketedi... Ketedi, sol kúıi oralmaıdy. Sodan beri ony kórgen jan balasy joq. Úlken talant ıesiniń oıda-joqta joǵalýyna kim kináli, ne áser etti? Sol túni ne boldy? Qylqalam kemeńgerine qııanat jasaǵan kim? Attaı 30 jylǵa sozylǵan únsizdik... Qalaı desek te, sýretshi ózimen birge talaı syrdy da qara túnge sińirip alyp ketkeni anyq...

P.S: Maǵaýııa Amanjolovtaı qazaqtyń birtýar perzenti, talantty tulǵasynyń taǵylymdy da taýqymetti taǵdyryna úńilgen saıyn Qulager aqyn Ilııas Jansúgirulynyń «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, el tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi?!» degen áıgili sózi orala bergeni ras. Qasıetti Qarqaralydaı kıeli topyraqta týyp, qazaq atyn álemge tanytqan suńǵyla sýretkerdi eske alyp, esimin ulyqtaý hám qylqalamynan týǵan týyndylarynyń taǵdyryn máńgilik etý – eń áýeli óz týǵan jerinen bastalsa qandaı jarasar edi! Bul maqalamyzǵa jergilikti bılik beıjaı qaramaı, qylqalam sheberiniń 75 jyldyq mereıtoıy qarsańynda týǵan jeri Qaınarbulaqtaǵy nemese aýdan ortalyǵyndaǵy óner nysandarynyń birine talantty perzentiniń atyn berip asqaqtatsa, ónerge ómirin arnaǵan tulǵa taǵylymynyń máńgilikke bet burǵany emes pe?! Sebebi sýret áleminde ǵana emes, sanaǵa silkinis jasaǵan marǵasqa Maǵaýııasyn qazaq áste umytpaýǵa tıis!