Naǵıma Aıtmatova (sol jaqta) balalary Ilgız (anasynyń qolynda) ben Shyńǵys (ortasynda)
Sheneýnik Mopassan
Bárimizge belgili fransýz jazýshysy Gı de Mopassan biraz ýaqyt mınıstrlikte qyzmet atqarǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Keıin muraǵattan sheneýnik Mopassanǵa jazylǵan minezdeme tabylady. Onda «Eńbekqor sheneýnik, biraz nashar jazady» delingen.
* * *
Sol Mopassan kóp jyldar boıy Eıfel munarasynyń restoranynan tamaqtanyp júrdi. Munyń syryn jazýshynyń ózi bylaı dep túsindiredi: «Bul – Parıjdegi munarany kórmeı tamaqtana alatyn jalǵyz oryn». Fransýzdyń basqa da kóptegen zııaly qaýymy sııaqty Mopassan da Eıfel munarasynyń salynýyna qarsy bolǵan. Tipti «usqynsyz qańqa» dep ataǵan.
* * *
Ol óte eńbekqor, az ǵumyrynda kóp jazǵan jazýshy bolǵany málim. 1885 jyldyń ózinde 1500 bet kórkem shyǵarma jazdy. Árıne, ocherkter men feletondardy eseptemegende. Buryn-sońdy bulaı eshkim jazǵan joq. Tipti Balzak ta, Dıkkens pen Dıýma da.
* * *
Mopassan sportqa bala kezinen qumartty. Ol eskekti qaıyqpen kúnine 80 shaqyrymnan asa júze alatyn. Shydamdylyǵynda shek joq: az ǵumyrda orasan eńbek qaldyrýy da zańdy.
Shopyr Shyńǵys
Bala Shyńǵys – qyrǵyz aıyldaǵy balabaqshaǵa barǵan alǵashqylardyń biri. Ákesi Tórequl Aıtmatov pen anasy Naǵıma jumystan qoly bosmaǵandyqtan ony elde ashylǵan alǵashqy balabaqshanyń birine bergen eldiń ońtústiginde turǵan soń ekeýi de jumys istedi. 1932-1934 jyldary bala Shyńǵys Oshtaǵy №1 balabaqshada tárbıelengen.
* * *
Sol bala Shyńǵys alǵash ret alty jasynda suhbat beripti. 1934 jyly «Lenınshil jas» gazetiniń jas tilshisi Raıhan Shúkirbekov balabaqshaǵa baryp, balalarmen sóılesip, kishkentaı Shyńǵystan suhbat alǵan. Tilshiniń «kim bolǵyń keledi?» degen suraǵyna bala «júrgizýshi» dep jaýap beripti. Gazette de «Shyńǵys shopyr bolǵysy keledi» degen taqyryppen maqala jaryq kóredi.
* * *
Jazýshy alǵashqy qalamaqysyn aýdarmashy bolyp alǵan. Birde jaılaýda asyl tuqymdy Don aıǵyry ólip qalady. Tekserýge kelgen orys mamanyna mán-jaıdy túsindirip beretin malshy joq. Sonda Aıymhan apanyń nemeresi oryssha biletini esterine túsip, Shyńǵysqa keledi. Ol aıǵyrdyń jergilikti mal jemeıtin ýly shópten ólgenin aýdaryp, aıtyp beredi. Aýyr aıyptaýdan qutylǵan malshylar akt jasaǵan soń, Shyńǵystyń qurmetine arnaıy qozy soıypty.
* * *
Sh.Aıtmatov dıplomatııalyq qyzmeti kezinde birneshe ret yńǵaısyz jaǵdaıǵa túsken. Onyń sebebi, árıne, etıkettiń keı sátterin bilmegendikten. Birde dıplomatııalyq qabyldaýda óz dástúrine saı gúldermen árlengen japon taǵamy usynylady. Jazýshy gúlderdiń tek sándik úshin qoıylǵanyn bilmeı, aspen birge jep qoıǵan desedi.
Bir oıdan bir oıǵa...
Eger siz jazýshy bolsańyz, mezette oıǵa kelgen sıýjetterdi telefonǵa túrtip alasyz ba? Álde qoıyndápterge jazyp úlgeresiz be? Nemese Asqar Súleımenov sııaqty keı sózderdi shaqpaq syrtyna jazasyz ba?
Al Vladımır Nabokov oıǵa túsken sıýjet úzindilerin yqsham kartalarǵa jazǵan eken. Jazýshynyń mundaı ádeti 40-jyldary Garvard ýnıversıtetiniń Salystyrmaly zoologııa murajaıynyń ǵylymı qyzmetkeri (ári oqytýshy) bolyp júrgende paıda bolǵan kórinedi. Sol sebepti Nabokov ǵylymı kitaphanalarda kóp ýaqyt ótkizgen.
Jazýshy bul týraly 1966 jyly Alfred Appelge bergen suhbatynda aıtady: «...Men burynnan jańa shyǵarmaǵa kiriserde romannyń tolyq qurylysyn kóz aldyma elestetemin. Mundaı mashyqqa kitaphanalyq kartalar óte yńǵaıly. Olar taraýlardyń retin ustanýǵa emes, kez kelgen tusqa qatysty úzindi jasaýǵa nemese buryn jazylǵan bólikter arasyndaǵy bos oryndardy toltyrýǵa múmkindik beredi».
Avtor jazylǵan kartalardy óz retimen aıaqkıim qorabyna jınap otyrady. Iаǵnı Nabokov shyǵarmalarynyń túpnusqasy osylaı saqtalǵan. Máselen, jazýshy «Ada» romanyna 2 000 karta jumsaǵan. Mine, jazýshynyń tom-tom shyǵarmasy qalaı jazyldy, bir demmen osylaı jazyp tastaý múmkin be demessiz. Ár sátte jylt etken úzik oılar túrli qaǵazǵa túsip otyrady: birin-biri jalǵap, tutas sıýjet quraıdy. Shyn jazýshylyq – naǵyz eńbek. Bunyń óteýine tatıtyn eshqandaı marapat, syılyq joq syndy.
