Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ekonomıkanyń órkendeýi men halyqtyń ósimi sýǵa degen suranysty joǵarylatyp, soǵan sáıkes, sý resýrsyn qoldanýdaǵy básekeni arttyryp keledi. Aspanmen talasyp, kerbez keıpi kóz arbaıtyn Ortalyq Azııa muzdyqtarynyń basyndaǵy búgingi muń – jer betiniń ekojúıesine qater tóndirip turǵan álemdik krıosfera máselesiniń bir bólshegi ǵana.
Ortalyq Azııa taýlaryndaǵy muzdyqtar 3 myń metrden asatyn bıiktikte ornalasqan. Olardyń kólemi ártúrli, keıbiriniń aýdany birneshe shaqyrym aýmaqty qamtıdy. Qyrǵyzstan men Tájikstan jeriniń jartysyna jýyǵy Tıan-Shan men Pamır taýlarynyń eń bıigine tıesili. Tıan-Shan taýlaryndaǵy krıosfera Syrdarııa ózeniniń bastaýlaryn, al Pamır taýlary Ámýdarııa ózeniniń bastaýlaryn erigen qar sýymen qamtamasyz etedi. Aqbas muz shyńdarynyń kózge kórinetin betki qabaty bar.Taý jotalarynda siresip jatqan qardan basqa, krıosferanyń tas kóshkini, muzdyń qozǵalysynan paıda bolǵan taý jynystary synyqtarynyń úıindisi, máńgi toń sııaqty jerasty muz qabaty taǵy bar. Klımattyń ózgerýin taldaıtyn Úkimetaralyq sarapshylar tobynyń arnaıy daıyndaǵan baıandamasynda muzdyqtardaǵy qardyń, máńgilik tońnyń erip, azaıyp kele jatqany talaı ret aıtylyp, dabyl qaǵylǵan. Sońǵy 50 jylda Ortalyq Azııadaǵy muzdyqtar 20-30%-ǵa azaıǵan.
Muzdyqtar máselesiniń Ortalyq Azııada ornalasqan bes memleketke tikeleı qatysy bar. Bul aımaqtaǵy memleketter úshin muzdyqtar aǵyn sýdyń ómirlik mańyzy bar tabıǵattaǵy uzaqmerzimdi qory bolyp sanalady. Mundaǵy ózen-kól júıesi qardyń erigen sýy men bıiktegi muzdyqtarmen bite qaınasqan. Taý eteginde jatqan klımaty ystyq ári qurǵaq Qazaqstan, Túrikmenstan, О́zbekstan sııaqty elder aǵysynyń basy memlekettik shekaradan tysqary jerde jatqan sý kózderine táýeldi. Ortalyq Azııa krıosferasyndaǵy ahýal qalaı rettelip otyr, klımattaǵy ózgeristen qandaı qaýip týyndaıdy, meterologııalyq máseleler qanshalyqty tereńdedi? Mine, osy saýaldar Almatyda bes memlekettiń mamandary bas qosqan Ortalyq Azııadaǵy krıosfera ózgeristerine arnalǵan halyqaralyq semınarda keńinen talqylandy.
IýNESKO muzdyqtar máselesiniń asa mańyzdy ekenin eskere otyryp, Qazaqstan Úkimetiniń kelisimimen muzdyqtardy zertteý ortalyǵyn ashýdy qup kórgeni belgili. Muzdyqtardy zertteıtin álemdegi jalǵyz ortalyq retinde tórt jyldan beri jumys istep keledi. IýNESKO aıasynda qurylǵan osy ortalyqtyń uıytqy bolýymen BUU-nyń Damý baǵdarlamasy arqyly Ǵalamdyq ekologııalyq qor qarjylandyratyn «Klımattyń ózgerisine turaqty damýdyń jáne beıimdelýdiń keshendi ádisterin ázirleý úshin nıval-glıasıal júıelerin baǵalaýdaǵy óńirlik yntymaqtastyq arqyly Ortalyq Azııa elderiniń turaqtylyǵyn kúsheıtý» jańa óńirlik jobasy Ortalyq Azııadaǵy eń mańyzdy ekologııalyq problemalardy sheshýge baǵyttalǵan. Negizgi ıdeıasy ótken jyly Parıjde bekitilgen bul tórt jyldyq joba krıosferany zertteý, adamı áleýetti arttyrý, bir múddeni maqsat etip ustanǵan elderdiń yntymaqtastyq baılanysyn damytýdy kózdeıdi. Tabıǵı apattar túrinde aýyr saldardy týdyrýǵa qabiletti aýa raıy ózgeristerine jáne ekologııalyq problemalarǵa baılanysty eń mańyzdy máseleler qaralǵan Almaty semınarynda krıosfera jaǵdaıy ár memlekettiń mysalynda alýan qyrynan saralandy.
«Bul jobanyń mańyzy zor. Sebebi Ortalyq Azııada ózenderge jınalatyn sýlar krıosfera, ıaǵnı taý muzdyqtarynan keledi. Sondyqtan qordaǵy sý kólemin baǵalaý kerek. Ekonomıkalyq turǵydan da qoljetimdi sý mólsherin bilip, naqty qadamdar jasaý mańyzdy», deıdi glıasıolog, Ortalyq Azııadaǵy krıosfera jobasynyń úılestirýshisi Martna Barandýn.
IýNESKO derekterine sáıkes, dúnıejúzilik muragerlik tizimine engizilgen ormandardyń 50%-dan astamy, sondaı-aq kógildir kómirtektiń eń mańyzdy qoımasy sanalatyn teńiz nysandarynyń úshten eki bóligi toqyraý qaýpinen qaterge ushyraý aldynda tur. Jer qabatynyń qurǵap ketýi, orman órtteri, topan sý men daýyldar – osy qubylystyń bári klımat ózgerisiniń saldary bolyp sanalady. Ortalyq Azııa memleketteri arasynda qolǵa alynǵan bul joba óńirdi sýmen jabdyqtaýdy jáne turaqtylyqty qoldaýǵa arnalǵan qarly, muzdyqty jáne máńgi tońdy júıelerdiń mańyzdylyǵyn nazarǵa alady. Ortalyq Azııanyń aýyl sharýashylyǵy salasy jáne energetıkasy sýmen jabdyqtaý júıelerine táýeldi, endeshe ony saqtaý asa qajet. Joba Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy óńirlik yntymaqtastyqty kúsheıtýge baǵyttalǵan. Sebebi aýa raıynyń ózgeristeri, olardyń sý resýrstaryna áseri krıosfera týraly derekterdi jáne ázirlengen is-áreket josparyn paıdalaný men óńir elderiniń turaqtylyǵyn saqtaý úshin birigip kúsh jumsaýdy talap etetin transshekaralyq máselelerge kelip tireletinin barlyǵy da tegis moıyndaıdy.
IýNESKO janyndaǵy «Ortalyq Azııa óńirlik glıasıologııalyq ortalyǵynyń» dırektory Takır Balyqbaev: «Ortalyq Azııadaǵy sýdyń 80%-yn qar men muzdyqtardyń sýy quraıdy. Onyń ishinde 30%-y muzdyqtarǵa tıesili. Demek, jalpy aǵyn sýdyń tórtten bir bóligin muzdyqtar berip jatyr. Osy sebepti muzdyqtardy zertteý – óte mańyzdy másele. О́kinishke qaraı, sońǵy 150 jyldyń ishinde muzdyqtardyń kólemi de, olardyń aýdany da azaıyp bara jatyr. Keıingi 50 jylda muzdyqtardyń aýdany jyl saıyn 0,73%-ǵa, al kólemi 1%-ǵa deıin azaıyp otyrady. «Osy qarqynmen erı beretin bolsa, bolashaqta muzdyqtar taýsylyp qalmaı ma?» degen jalǵyz suraq qazir álemdi alańdatyp otyr. Bul ábden múmkin. Osy ǵasyrdyń aıaǵyna deıin muzdyqtar, árıne, bolady. Biraq kólemin joǵalta beredi. Eger ol joǵalatyn bolsa, qazirgi ózen-kólder alyp otyrǵan 30% sýdyń ornyn ne toltyrady? Mine, bul – másele. Sondyqtan klımattyń ózgerýine dıagnostıkalyq taldaý jasaý asa mańyzdy. Osy taldaýdyń negizinde ár el aldaǵy ýaqytta krıosferaǵa baılanysty týyndaıtyn máseleni sheshý joldaryn, «ne isteý kerek?» degen máseledegi is-qımyl josparyn, bastysy, óńirlik jospardy jasap, bekitý kerek», dedi.
Semınarǵa Qazaqstannyń, Qyrǵyz Respýblıkasynyń, Tájikstannyń, Túrikmenstannyń, О́zbekstannyń ókilderi, krıosfera zertteýleri jónindegi halyqaralyq sarapshy mamandar, derekterdi basqarý jónindegi mamandar men saıasatkerler, sondaı-aq gıdrometortalyǵynyń qyzmetkerleri qatysty. Eki kúnge sozylǵan semınarda krıosferanyń jaı-kúıin baǵalaý, monıtorıng jasaý, sý resýrstaryn turaqty basqarýdyń keshendi ádisterin ázirleý jáne ózgerip jatqan klımattyń saldaryn jeńý úshin beıimdi strategııalar qalyptastyrýdy sóz etti. Halyqaralyq semınar krıosfera monıtorıngi jáne derekterdi basqarýda tıimdi óńirlik yntymaqtastyq úshin negiz jasaýdy alǵa tartty. Bul senimdi ulttyq is-qımyl josparyn daıarlaýǵa, krıosferadaǵy aldaǵy ózgeristerdiń aqparattyq josparlanýyn júrgizýge múmkindik beredi.
«Sýǵa baılanysty týyndap otyrǵan másele shashetekten. Erte kóktemdegi jaýyn-shashynnyń sońyn ala bere qar erıdi. Ol erip bitken soń muzdyqtardyń erýi bastalady. Bulaı erı beretin bolsa, jaz ortasyna jetpeı, muzdyqtyń sýy sarqylyp bitýi múmkin. Al sý azaısa, tapshylyq, qurǵaqshylyq bastalatyny belgili. О́ńirlik is-jospar «sýdy sońǵy tamshysyna deıin qaldyrmaı sarqyp almas úshin ne isteý kerek?» degen suraqtyń tóńiregine qurylýy kerek». Sóz alǵan spıkerlerdiń pikiri, negizinen, osy ortaq oıdyń tóńireginde túıindelip jatty.
Elimizdiń aýmaǵyndaǵy bıylǵy tasqyn sý ákelgen qasiret tarıhta sırek bolatyn tótenshe jaǵdaı retinde este qalady. Tynysh jatqan aımaqtardyń topan sýdyń astynda qalǵanyn semınar qatysýshylary biraýyzdan: «kún kúrt jylynǵanda bolmaı qoımaıtyn tabıǵattaǵy ózgeris» dep atady. Sonymen birge kóktemgi arnasynan asyp-tasyǵan sýmen alysatyn aýyl halqy jaz shyǵa qýańshylyqtyń zardabyn tartady. Byltyrǵy jazǵy qýańshylyqta Jambyl oblysynyń Talas jáne Shý ózenderinde sý azaıyp, ol aımaqtyń aýyl sharýashylyǵyna keri áserin tıgizdi. Munyń eń úlken sebebi – elimizdegi ózender men kólderdiń negizgi bastaý-bulaǵynyń basqa elderde jatqanynda. Sý kózderiniń transshekaralyq aımaqtardaǵy taǵdyryn bir el ǵana sheship, jaýapty bolýynyń saldary kórshi memleketter úshin aýyr bolýy múmkin. Bir shekaradan bir shekaraǵa ótetin sý máselesiniń sheshimin taba almaı kele jatýy – úlken problemanyń arqaýy. Semınarda sý qojaıyndarynyń qolyndaǵy quzyrly bılikti memleketaralyq kelisimmen tıimdi paıdalaný joldary tórt jylǵa josparlanǵan aýqymdy joba aıasynda aldaǵy ýaqytta qarastyrylatyny aıtyldy.
ALMATY
