Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jezqazǵannyń mys keni, Qarsaqbaıdyń temir rýdasy, Baıqońyr-Qııaqty kómir kenderindegi alǵashqy geologııalyq barlaý jumystary Ulytaý, Jezqazǵan aımaǵynda ǵana emes, elimizdegi qazba baılyqtardyń óndiristik qoryn josparly zertteýdiń bastamasy boldy. Sonyń negizinde respýblıkanyń mıneraldy shıkizat bazasy quryldy. HH júzjyldyqta bar kúsh-jigerin ónerkásiptiń qalyptasýy men damýyna, ǵylym men mádenıet salasyn órkendetýge arnaǵan ǵalym metallogenııa mektebiniń negizin qalady.
Ǵalym 1926 jyly Tom tehnologııalyq ınstıtýtyn támamdap, taý-ken ınjener-geologi dıplomyn ıelenip kelgennen keıin eńbek jolyn Ulytaýdaǵy Qarsaqbaı ken ornynda bastaǵany belgili. Q.Sátbaevtyń tabandylyǵy men uıymdastyrýshylyq talantynyń arqasynda Jezqazǵan mys balqytý zaýyty salyndy. 1927 jyly jas maman, ınjener-kenshi Qanysh Sátbaev kásibı kadrlardyń, qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigine qaramastan, Qarsaqbaıda ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizdi. 1930 jyldyń basynda ǵalymnyń jetekshiligimen ashylǵan Jezqazǵan álemdegi eń iri ken orny ekendigi ǵylymı turǵydan dáleldendi.
«1935 jyldyń 1 qańtarynda Jezqazǵannyń ken qorlary barlyq kategorııalar boıynsha 3 220 myń tonna mysty qurady. Bul kórsetkishtiń ózi sondaǵy zerttelgen qorlardyń sany boıynsha Jezqazǵandy odaq kóleminde birinshi orynǵa shyǵardy. Alaıda Jezqazǵan múmkinshiligi bul kórsetkishtermen shektelgen joq. Jezqazǵannyń áleýeti óte zor. Ortalyq Afrıkanyń mys ken oryndaryna, álemdegi mys oryndarynyń eń irisi bolyp tabylatyn Soltústik Rodezııaǵa para-par edi. Jezqazǵan aýdanynyń aýmaǵynda jetkilikti iri temir, temir-marganes kenderi bar, olar úlken kólemde ken óndirýge múmkindik beredi. Al metallogenııalyq boljam kartalary Ortalyq Qazaqstan aımaǵynda geologııalyq zertteý neni jáne qaıdan izdeý kerek degen suraqqa naqty jaýap bere alady», dep jazdy óz eńbeginde akademık.
Ǵalym mıneraldyq shıkizatqa baı Saryarqa, kendi Altaı, Qaraǵandy, Qarataý sekildi aımaqtardy zerttep, ken oryndarynyń stratıgrafııasy, tektonıkasy, qurlysy, metallogenııasy, neohımııasy jáne shyǵý tegi týraly mańyzdy ǵylymı qorytyndylar jasap, ǵylymǵa formasııalyq metallogendik analızdiń keshendik ádis engizdi. Kóptegen tájirıbeli mamandar Qanysh Sátbaevtyń eńbeginiń nátıjesinde Saryarqanyń metallogendik jáne boljam qartalaryn jasady. Ony óndiriske endirý arqyly Saryarqa aımaǵynda qara, tústi jáne sırek metaldar keni ashylyp, ǵylymı baǵasyn aldy.
Osy oraıda Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professory, akademık negizin qalaǵan, 80 jyldyq tarıhy bar Geologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Aqylbek Júnisov akademıktiń geologııa salasyn órkendetýdegi eńbegi haqynda oı tolǵaı otyryp, óndiris oryndarynyń kartasyn túzýdegi keshendi ǵylymı-zertteýlerine toqtaldy.
–Akademıktiń elimizdegi ken oryndaryn ashýdaǵy keshendi eńbegi haqynda sóz qozǵaǵanda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Ýkraınadaǵy – Nıkopol, Grýzııadaǵy – Chıatýrı ken orny jaýdyń shabýylynan qoljetimsiz bolyp qalǵan tusta qysqa merzim ishinde Qazaqstanda marganestiń kózin ashyp, maıdanǵa qajetti mańyzdy shıkizat kenin ashqandyǵyn birinshi kezekte atap ótýge tıistimiz. Ol Jezdi marganes ken ornyn barlaý isin uıymdastyryp, oq-dárige qajetti qorǵasyn, mys, basqa shıkizattardy óndiretin zaýytty qysqa merzimde iske qosty. Ǵalymnyń ashqan jańalyǵy odaqtyń qurysh quıý óndirisin damytýǵa yqpal etti. Onyń ǵylymı túısigi, jekelegen ǵylymı faktilerden analıtıkalyq qorytyndy jasaýǵa yqpal etti. Ǵylymı bilimpazdyǵynyń arqasynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenttiginen bosaǵan tusta geologııalyq top quryp, Ortalyq Qazaqstannyń keshendi boljamdyq metallogenııalyq kartasyn, iri masshtabtaǵy jańa ǵylymı negizdemesin jasady. Osy eńbegi úshin 1958 jyly Lenındik syılyqqa ıe boldy. Osylaısha, Ortalyq Qazaqstanda ondaǵan ken oryndary ashylyp, el ıgiligine paıdalanyla bastady. Búginde akademık jasaǵan metallogenııalyq kartanyń quny arta túspese, ómirsheńdigin joıǵan joq. Osy kartanyń ǵylymı ádisnamasy negizinde ǵalymdar Shahmardan Esenov, Grıgorıı Sherba, Arqataı Qaıypovtyń jetekshiligimen Ortalyq Qazaqstannyń tektonıkalyq aımaǵy zerttelip, Muǵaljar, Kendi Altaıda ǵylymı jumys jalǵasyn tapty. Ǵalymdar osy eńbekteri úshin odaq kólemindegi bedeldi syılyqtarǵa ıe boldy, – deıdi professor.
Professor Aqylbek Júnisov akademık Qanysh Sátbaev jasaǵan ǵylymı negizderge súıene otyryp, geologııany qazba baılyqtar negizinde qarastyrýdyń múlde jańsaq pikir ekenin nazarǵa aldy.
– Geologııa ǵylymy jerdiń paıda bolýy men damýyn, sol aımaqtyń organıkalyq álemin, releftiń paıda bolýyn, stratıgrafııasyn, tektonıkasyn zertteıdi. Mine, osy turǵydan alǵanda Q.Sátbaev jasaǵan kartanyń áli kúnge kádege asyp otyrǵanyn jasyrý esh qısynsyz. Búginde ǵalymdardyń aldynda osy karta negizinde jańa ádisterdi paıdalanyp, tereń qabattardy zertteý isi tur. Akademık Q.Sátbaev elimizdiń tarıhy qanshalyqty tereńde jatsa, onyń qazba baılyqtaryn aqylmen ıgerý arqyly ekonomıkany, áleýmettik jaǵdaıdy joǵary satyǵa kóterýge bolatyndyǵyn aıtqan bolatyn. Akademıktiń paıymyna súıensek, árbir burǵylaýdyń ekologııaǵa keri áseri bolmaı qoımaıdy. Desek te, osy salany baqylaýǵa alyp, jaǵdaıyn qarastyratyn jeke mınıstrliktiń joqtyǵy kóptegen iske qolbaılaý bolyp otyr. Buǵan bir ǵana komıtettiń múmkinshiligi jete bermeıdi. Ǵalymdar el basshylyǵy aldyna únemi másele qoıǵanymen, elimizdiń qazba baılyqtary qomaǵaılyq ádispen óndirilip jatyr. О́ıtkeni kezinde Q.Sátbaev barlap, ashyp ketken ken oryndarynda eń baı degen rýdalar ǵana ıgerilip, tómen mólsherdegi kender jer qabatynda qalyp qoıyp jatyr. Al ony qaıta barlaý qomaqty qarjyny qajet etedi. Sondyqtan birneshe paıdaly qazbany bir ken ornynan jańa tehnologııalar arqyly óndirip alýdyń zamanaýı múmkindikterin qarastyrýǵa tıispiz. Sonda ǵana biz Jer-anany negizsiz burǵylap, zııan keltirýden aýlaq bolar edik, – deıdi professor.
Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ qarasty Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń ǵalymdary elimizdegi paıdaly qazbalar negizinde 11 tomdyq monografııa jazyp, ken oryndarynyń taralý zańdylyǵyn sıpattaıtyn Atlas jasap shyqty. Osy eńbekterde sıpattalǵanyndaı, elimizdegi geologııa salasynyń jańa bıikke kóterilgenin baıqaımyz. Professor Aqylbek Júnisov atap ótkendeı, nanotehnologııanyń arqasynda qazba baılyqtardy zerthanalyq deńgeıde zertteý múmkinshilikteri artyp keledi.
Búginde salaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan jastardyń qatary kóbeıdi. Kezinde jylyna 7-8 stýdentke dáris oqylǵan bolsa, qazir deni 70-ke jýyqtady. Al olardyń keminde 80 paıyzǵa jýyǵy jumysqa ornalasa alady. Alaıda ǵalymdar úshin granttyq qarjylandyrý kózderiniń kesheýildeýi zertteý jumystaryna da aıtarlyqtaı kedergi keltirip jatyr. Taǵy eskere ketetin jaıt, kóptegen kompanııalar jas mamandardy tájirıbesi joq dep jumysqa almaı jatady. О́ıtkeni olar bar-joǵy bir aı kóleminde ǵana óndiristik tájirıbeden ótedi. Akademık Q.Sátbaev elimizdiń aımaqtaryn zerttegende dala jumystary erte kóktemnen bastalyp, alǵashqy qar túskende aıaqtalyp jatatyn. Qomaqty qarjy bólinetin. Sondyqtan kóptegen basshylar geologııany tek qazba baılyq kózi retinde qarastyryp qoımaı, geologııadaǵy irgeli ǵylymdy damytýǵa kóńil bóletin kez keldi. Munymen qosa kórshi Reseıdegideı bakalavrıatpen qatar ınjenerlik mamandyqty oqytý isin jolǵa qoıý kerek. Túlekter sondaı-aq magıstratýrada granttyq oryndar shekteýli bolǵandyqtan, tegin bilimge únemi qol jetkize bermeıdi.
Munymen qosa elimizdegi barlaý jumystarynyń deni memlekettik tapsyrys aıasynda júzege asyp keletinin eskersek, oǵan qatysatyn kompanııalardyń bolashaǵy bulyńǵyr. Aqylbek Júnisov atap ótkendeı, elimizde óndirisi óte ózekti bolyp turǵan lıtııdiń mol qory bar. Mine, osy óndiriske kez kelgen kompanııalar aralasýda. Sondyqtan bul isti memleket óz qamqoryna alyp, kásibı mamandarǵa sapaly zertteýlerge múmkindik berý qajet. Respýblıka aımaqtarynda ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basyn qosyp, jumysyn júıelep, Q.Sátbaev negizin qalaǵan Geologııa ınstıtýtyn jetekshi oqý orny ete otyryp, jumyldyratyn ýaqyt keldi. Qazaqstannyń geolog ǵalymdary kezinde 9 – Lenındik, 10 – KSRO Memlekettik syılyǵynyń, 14 ret Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Kóptegen halyqaralyq geologııalyq ǵylymı konferensııalardyń bastamashysy ári uıymdastyrýshysy bolyp keledi. Kezinde geologııalyq úderis nátıjesinde túzilgen taý jynystarymen, qazba baılyqtarymen erekshelengen qazaq jeri álem ǵalymdary úshin geologııalyq polıgon ortalyǵy sanalǵany belgili. Búgingi kúni de elimizdiń qazba baılyqtaryna kóz tigip otyrǵan elder jeterlik. Sondyqtan baılyǵymyzdy óz ǵalymdarymyz zerttep, ózimiz ıgeretin múmkinshilikti arttyrǵan utymdy bolar edi. Osyndaı pikirin alǵa tarta otyryp, professor A.Júnisov akademık Q.Sátbaev negizin qalaǵan geologııa ǵylymyn ári qaraı damytý irgeli ǵylymdy órkendetýmen sabaqtasatyny belgili. Al ken oryndaryn el ıgiligine tıimdi paıdalanýdyń negizderi akademık syzyp qaldyrǵan geologııalyq kartada saırap jatyr.
ALMATY
