Eýrazııalyq odaqtaǵy Qazaqstan: Eńseli elden – Máńgilik Elge

Qazirgi ýaqyt búkil dúnıejúzi úshin san qıly oqıǵalarǵa toly kezeń boldy. Oılasarlyǵy sol, Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵys jáne basqa aımaq­tar­da qandy teketires ýshyǵa tússe, álemniń alyby AQSh mem­le­ketinde bılikke qarsy aza­mat­t­yq ereýilder dástúrge aı­nalǵandaı bir is bolsa, álem­niń aýqymdy bir bóliginde qarjy ekonomıkalyq daǵdarys shıelenise tússe, bizdiń Qazaqstan úshin bul tek yr­ǵaq­ty damý jáne bolýy múm­kin qater­lerge aldyn ala daıyndalý sharalaryn júzege asyr­ǵan jemisti ýaqytqa aınaldy. Mem­leketimizdiń ekono­mıka­lyq jyl qorytyndysy áli naq­tylanǵan joq. Solaı bola tursa da biz bolmystan jyl uza­ǵyna kóz úzbeı qarap otyratyn ǵalymdar retinde bul jylǵy damý kórsetkishimiz 5 paıyzdy alqymdap qalady, degen sózdi senimmen aıta alamyz. Irgedegi alyp kórshimiz Reseı Federasııasy syrtqy áserlerdiń saldarynan ósim ala almaıdy, degen boljam bar. Demek, Qazaqstan qazirdiń ózinde dúnıejúzi boıynsha ekonomıkanyń qalypty damýyn saqtaı alǵan sanaýly memleketterdiń biri. Oraıy kelgende aıta keteıik bul jyly bizdiń negizgi eksporttyq ónimimiz – munaı baǵasy aıtarlyqtaı túsken kezeń boldy. Bul Reseıge úlken keri áser etkenimen, Qazaq­stanǵa alańdaıtyndaı jaǵdaı bolǵan joq. Tipti, taıaýda Par­lament músheleri aldynda esep bergen Ekonomıka mınıstri Er­bolat Dosaev «Bıýdjetke túze­tý engizbeımiz» degendi nyq senimmen aıtty. Onyń bulaı senimdi sóıleýiniń jóni bar. Bizdiń bıýdjet «munaı dollarynsyz» jasaqtalady. Al munaı satqannan túsetin kiris birden Ulttyq qorǵa quıy­lady. Elbasymyzdyń osyndaı kóregendik ustanymynyń nátıjesinde Ulttyq qorymyzda Ulttyq banktiń saqtyq qoryn qosa eseptegende 105 mıllıard dollardaı altyn-valıýtalyq qazyna jınaqtalǵan eken. Sondyqtan da Reseı basshylyǵy bul kúnderi bıýdjettik mindetti tólemderdi qalaı tóleımiz, dep bas qatyryp júrse, bizdiń basshylyq oǵan alańdamaıdy. Tipti, 2015 jylǵa ulan-ǵaıyr jospar belgilep qoıdyq. Ol jos­par Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń dástúrli Qazaqstan halqyna Joldaýynda baıandalǵan «Nurly Jol – bolashaqqa bas­tar jol» baǵdarlamasynda otandyq jol-kom­mý­nı­kasııa jelilerin, elektr ón­di­risin, turǵyn úı qurylysyn qar­qyndy damytýdy kózdep, búkil Qazaqstandy ekpindi eńbek maıdanyna aınaldyrmaq. Bul jospar júzege asqan kezde Qazaqstanda «jumyssyzdyq» degen sózdiń ózi kelmeske ketetin shyǵar. О́ıtkeni, osy bir aýqymdy is nátıjesi halyq ıgiligine aınal­ǵan kezde júzdegen myń jańa jumys oryndary ashylyp, Qazaq­stannyń bolmys-bitimi tanymastaı ózgerip shyǵady. Salynatyn joldar halyqara­lyq tranzıttik tasymal arnasyna qyzmet etetin «Uly Jibek jolynyń» bir býyny bo­latyn­dyqtan da munda sol joldyń boıyndaǵy logıstıka men qyzmet kórsetý ınfraqurylymdardyń ózi halyqaralyq qalyp deńgeıinde qalyptasyp, ómirimizge buǵan deıin múlde bolmaǵan jańa mamandyqtar enedi. Al olardyń alatyn jalaqysy sol jańa ataýyna saı bolatynyna senimdimiz. Qysqasy, Qazaqstan ótken jyldy oıdaǵydaı qorytyndylaı otyryp, óziniń álemdegi eńseli elderdiń biri ekenin is júzinde dáleldep shyqty. Qazaqstannyń osyndaı mol múmkindigin jiti qadaǵalap otyrǵan álem saıasat­kerleri men qaltaly toby bizge degen yqylasyn burynǵydan da erekshe tanyta bastady. Muny sońǵy kezeńindegi jańalyqtardan-aq aıqyn ańǵarýǵa bolady. Qa­zaq­standa resmı saparmen bolyp qaıtqan О́zbekstan prezı­denti Islam Kárimov: «Bul kelisimshartqa byltyr qol qoıý kerek edi. Osyǵan qarap siz, Nur­sultan Ábishuly dana bolyp jaratylǵan tulǵa ekendigińizdi kórgendeı boldym», – dep saldy. Budan keıin «óz aıaǵymen» eli­mizge kelgen Fransııa pre­zı­denti Fransýa Olland Qazaqstannyń bul aımaqtaǵy irgeli el ekenin ashyqtan ashyq málimdedi. Sóıtip, ózimen ere kelgen kásipkerler bizdiń elge 500 mıllıon dollar kóleminde ınvestısııa quıatyn kelisimshart jasaýmen saparyn qorytyndylady. Budan keıin Astanaǵa Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń úki­met basshylary jınalǵany bar­shaǵa belgili. Osy jıynǵa qaty­sýǵa kelgen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń úkimet basshysy Qazaqstanǵa quıylatyn 15 mıllıard dollarlyq ınves­tısııalyq kelisimshart jasasyp qaıtty. Buryn bizdiń basshylarymyz álemdi sharlap ınvestısııa izdegenin bilemiz. Al qazir ınvestısııa Qazaqstanǵa «óz aıaǵymen» keletin boldy. Munyń syry nede? Osynaý suraq tóńireginde zertteýler júrgizgende bir aqıqatqa tap bolǵandaımyn, ol – Eý­razııalyq ıntegrasııa jaıly 1994 jyldyń ózinde usynys jasaǵan bizdiń Kóshbasshymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń kóregendigi. Esigin endi ashqan 2015 jyldan bastap jumys isteı bastaıtyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aqıqatynda Reseıdiń kelmeske ketken KSRO derjavasyn tiriltý saıasatynyń jemisi emes, júzege asqan Qazaq­stan Kóshbasshysynyń ómirsheń usy­nysy ekenin soltústik kór­shimizdiń prezıdenti Vladımır Pýtınniń ózi álem aldynda moıyndady. Iá, Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq – Qazaqstan Elbasynyń tóltýmasy. Oǵan daý joq. Al bul tustaǵy N.Á.Nazar­baevtyń kóregendigi neden baı­qaldy? Endi osy suraqqa jaýap bereıik. Birinshiden, Qazaqstannyń ekonomıkalyq qýaty udaıy ósetini belgili. Demek, udaıy óse­tin taýarly óndiristi qamta­masyz etetindeı bazar, rynok qajet. Sondyqtan da Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaq Qazaq­stan úshin ıntegrasııalyq ynty­maqtastyq qana emes, sonymen birge alyp bazar da. Kedendik odaq kezinde úsh eldiń taýar aınalymy shamamen 50 paıyzǵa ósken eken. Bul – kimdi de bolsa qyzyqtyratyn kórsetkish. Ekinshiden, ázirge Qazaqstan ekonomıkasynyń negizi – shıkizat. Qosymsha quny joq osynaý taýarly óndiris tasymal shyǵynyn azaıtqanda ǵana tıimdi bolmaq. Demek, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arqyly biz tasymal shyǵy­nyn azaıtatyn irgedegi alyp bazarǵa qol jetkizdik. Úshinshiden, Qazaqstan ındýstrııa jaǵynan mesheý, KSRO der­javasynyń agrarlyq shıkizattyq aımaǵy bolyp kelgeni aqıqat. Al kapıtalızmge dendep engen kez kelgen el úshin shıkizatqa táýeldilikten qutylyp, qosymsha quny mol taýarly óndiris jasaıtyn ındýstrııa kerek. Mine, osy ındýstrııany jasaý maqsatynda biz «ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama» qabyldaǵan elmiz. Osy baǵdarlama boıynsha bul kúnderi bizdiń elimizde talaı-talaı damyǵan elderdiń kásip­kerleri óz fılıaldaryn ashqan. Reseı Federasııasy, qalaı desek te, bizge qaraǵanda ǵylymy men ındýstrııasy áldeqaıda ozyq edi. Mine, osyndaı jaǵdaıda olar bizdiń elde óz fılıaldaryn ashyp jatsa, Qazaqstanǵa keregi sol emes pe? Aıtalyq, qazirgi tańda elimizde aýyl sharýashylyǵyna qajetti tolyp jatqan tehnıka túrleri shyǵatyn boldy. Ony buryn Belorýssııa men Reseıden ımporttap, tolyp jatqan valıý­talyq shyǵyn jasaıtynbyz. Tórtinshiden, Nursultan Ábish­­ulynyń kóregendigi nátı­jesinde biz salyq mólsherin azaıta alǵan postkeńestik aýmaqtaǵy birden-bir elmiz. Aıtalyq, dál búgingi tańda bizdiń salyqtyq júktememiz Reseıge qaraǵanda 6 paıyzǵa, Belorýssııaǵa qara­ǵanda 9 paıyzǵa jeńil eken. In­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­lamamyz boıynsha jumys istep óz fılıaldaryn ashqysy kelgen sheteldik ınvestorlar úshin qaı el tıimdi desek, árıne, ol Qazaqstandy tańdar edi. Baılar úshin 6 paıyzdyq jeńildik zor mańyzǵa ıe. Mine, osy jaǵy­nan alǵanda sońǵy jyldary alys sheteldi bylaı qoıǵanda, Eý­­razııalyq ekonomıkalyq odaq­qa múshe qalǵan eki áriptes memlekettiń kásiporyndary Qa­zaq­standa óz óndiristerin ashyp jatsa, bul bizdiń osy tustaǵy naqty jeńisimiz. Bul da Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev kóregendiginiń naqty dáleli. Besinshiden, bul kúnderi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­qa qyzyǵýshylar sany ýaqyt ozǵan saıyn óse túskendeı. Armenııa odaqqa múshe bolyp endi. Qyrǵyzstan jaz ortasyna deıin múshelikke ótetin boldy. Bulardyń syrtynda Vetnam, Túrkııa, Izraıl, Úndistan jáne basqa elder qyzyǵýshylyq tanytýda. Olardyń bári de Qazaq­standa óz óndiristerin ashýǵa sheshim qabyldary aldaǵy ýaqyt­tyń enshisinde. Biraq bul bári­bir júzege asatyn ister. О́ıt­keni, Qazaqstan alyp bazar­dyń belsendi bir oıynshysy ǵana emes, sonymen qatar, ári salyq­tyq júktemesi meılinshe az, ári halqy 100 paıyz saýatty, ári shıki­zat qory meılinshe mol, aqyr aıaǵynda «Uly Jibek jolynyń» ózeginde jatqan halyqaralyq tranzıttik tasymaldyń bir býyny. Qazaqstan arqyly Eý­ro­paǵa da, Taıaý Shyǵysqa da, Azııa­ǵa da erkin shyǵýǵa bolady. Osynyń ózi-aq bizdiń mol múm­­kindigimizdi meılinshe tıim­di paıdalanýdyń bir joly Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq ekenin dáleldep turǵandaı. Biz barlyq múmkindik pen aqıqatty ǵylymı saraptan ótkize otyryp mynadaı qorytyndy jasadyq: Qazaqstan Kóshbasshysy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arqyly eńseli elin «Máńgilik elge» aınaldyrýdy o bastan-aq josparlaǵan. Iá, Nursultan Ábishuly meılinshe qysqa mer­zimde elin gıperınflıasııa men alapat resessııadan aman alyp shyǵyp, qarqyndy damý arnasyna salyp, nátıjesinde Qazaqstandy álemdegi eń eńseli elderdiń birine aınaldyrdy. 1997 jyly biz dúnıejúzindegi aldyńǵy qatarly 50 eldiń sapynda bolsaq, dep armandap, jospar jasadyq. Ol baǵdarlamany meılinshe qys­qa merzimde oıdaǵydaı qory­tyndyladyq. Sodan soń Elbasymyz bar­lyq múmkindik pen álemdegi qalyptasqan jaǵdaıdy oı sarabynan ótkizgen jańa baǵdarlamany usyndy. Ol boıynsha 2050 jylǵa qaraı Qazaqstan dúnıejúziniń aldyńǵy qatarly 30 eliniń sapynda bolýǵa tıis. «2050 Stra­tegııasyn» ǵylymı saraptan ótkizgen kez kelgen adam osynaý aýqymdy baǵdarlamanyń sózsiz oryndalatynyna tolyq senedi. Biz bul jaıly oıymyzdy «Egemen Qazaqstan» gazetinde buǵan deıin de jazǵanymyzdy oqyrman bilýge tıis. Endi oǵan toqtalyp jatýdyń qajeti joq. Tek aıtarymyz, «2050 Strategııasy» elin osynaý alyp iske aldyn ala jan-jaqty daıyndap alǵan Kóshbasshynyń ǵylymı negizdi jospary. Bul úshin bizde adam resýrsy, qarajat qory, shıkizat molshylyǵy ǵana emes, sonymen birge salyqtyq jeńildikterimiz arqyly ózimiz bas­ty oıynshysy bolyp sana­latyn 170 mıllıon tutyný­shy­sy bar alyp bazar da ıgi qadamy­myzǵa demeýshideı qoldaý jasaıtyn tustar bolyp shyǵady. Qoryta aıtqanda, bireýler úshin qazirgi ýaqyt «bas qaı­ǵy» kezeńi bolsa, Qazaqstan Respýb­lıkasy úshin aldaǵy qarqyn­dy damýǵa jan-jaqty negiz qala­ǵan ómirimizdegi eń utymdy shaq­tarynyń biri bolǵany daý­syz. Qazaqstan «Nurly Jol» baǵdarlamasyn der kezinde qabyl­daǵany sonshalyq oǵan úles qosýǵa álemniń túkpir-túk­piri ynta bildirýde. Bul jol da olar tipti bizdiń Reseı Fede­­rasııasymen Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqtaǵy áriptes ekenimizge de kóńil aýdar­maǵan­daı. Iаǵnı, Qazaqstanǵa tolyq senetinin álem dúrlikken myna kezdiń ózinde aıqyn isimen dálel­deý ústinde. Al Qazaqstan bolsa óziniń kóptarapty beıbit saıasaty negizinde alǵa jyljı beredi. Sóz sońynda aıtarymyz, ult­­tyq valıýtamyz teńge óziniń álem­­degi eń senimdi qundy qaǵaz ekenin ómir aqıqatynda dáleldep shyqty. Sońǵy kezderi Qytaımen jáne basqa eldermen ulttyq valıýta boıynsha eksport-ımport aınalymynda esep aıyrysýǵa kelistik. Al Eýrazııalyq eko­n­o­mı­kalyq odaqtyń damý banki de óziniń ınvestısııalyq qor­jy­nynda 30 paıyz rýbldi, 10 paıyz teńgeni ustaıtynyn zańdastyrdy. Qalǵan 60 paıyzy halyqaralyq valıýtalar boıynsha esepteledi. Demek, teńge halyqaralyq keńis­tikke shyqqan valıýta dep batyl aıta alamyz. Sonymen, 2014 jyl tarıh qoınaýyna endi. Biz ótken jylǵa rızashylyq sezimmen qarap, jańa 2015 jyldyń tabaldyryǵynan bolashaqqa degen zor senimmen attap otyrmyz. Alla aldymyzdan jarylqaǵaı. Saǵyndyq SATYBALDIN, UǴA akademıgi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory. ALMATY.