Qaraly habar bárimizdiń qabyrǵamyzdy qaıystyrdy. Aıaýly dosymyzdy QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde bes jyl birge oqyǵan bizderdiń – kýrstastardyń ǵana emes, onyń janazasyna jınalǵan qaraqurym halyqtyń ólimge qımaıtyny qaqaǵan aıazda kúńirengen kópshiliktiń lebinen anyq ańǵarylyp turdy.
Sol joly dosymyzdyń ómiri men óneri arqyly halqynyń qadirli de qımas ulyna aınalǵanyna jáne bir kýá boldyq. Qalyń nópir legi óziniń ónerpaz ulymen júrekjardy sózderin aıtyp qoshtasqannan keıin qaraly sherý Qonysbaıdaı asyl perzentin jer qoınyna berý úshin Prezıdent pármenimen belgilengen qazaqtyń kórnekti tulǵalary máńgilikke damyldaǵan Panteonǵa qaraı bet túzedi...
Mine, sodan beri de arada 1,5 jylǵa taıaý ýaqyt óte shyǵypty. Tiri bolsa Qonysbaı dosymyz bıyl jıyrma birinshi mamyrda qalyń qazaǵymen qaýyshyp, 70 jyldyq mereıtoıyn ádettegi ádetimen mereke men berekege aınaldyryp, dúrildetip toılap jatar edi-aý.
Iá, Qonysbaı bárimizdiń dosymyz edi. Bárimiz onymen dos bolýǵa umtylýshy edik. О́ıtkeni ol kýrstastar arasynan á degennen-aq sýyrylyp shyǵyp, ózimen qatar júrgenderdi eleń etkizgen minezdiń ıesi edi.
Minez degen adam janynyń aınasy ǵoı. Sol aınadaǵy beınesin Qonysbaı kýrstastarymen endi-endi tanys bola bastaǵan alǵashqy aılarda-aq jarııa etip úlgergen bolatyn. Á degennen-aq ázil-qaljyńymen, án-jyrymen dostarynyń kóńilin aýlap, júregin baýrap alǵan edi.
Kele-kele osy bir qaratory óńdi, orta boıly jigit aǵasyn kýrstas dostary ǵana emes, búkil Qazaqstan tanyp-bile bastady. Bilip qana qoımaı, jurtshylyq onyń aty atalǵan jerde azamattyǵyn, adamgershiligin, jan dúnıesi jarasymdy ázil-qaljyńǵa baı, tóńiregin kúlkige kómkerip, máz-meıram kúıge bóleı biletin aqjarqyn minezin aıtyp taýysa almaı, rızashylyqpen tańdaı qaǵyp otyratyn boldy. Al ol bolsa, halqy qurmettegen saıyn shabyty shalqyp, qanattana túsýmen qatar, qoshemet pen qolpashtyń býyna balqyp, boldym-toldym kúı keshetin baz bireýlerdeı emes, kerisinshe, izetine izet qosyp, qashanǵydaı sypaıylyq qalpynan bir tanbaıtyn.
Árıne, iltıpat pen syı-qurmet ózdiginen kelmeıdi. Ásirese halyqtyń iltıpatyna bólený ońaı emes. Oǵan júzden júırikter ǵana qol jetkizedi. Qonysbaı Ábil sol júırikter qatarynan oryn alyp, el súıispenshiligine bólengen segiz qyrly, bir syrly ónerpaz edi. Jáne óner ólkesine óziniń kezdeısoq kelmegenin áldeqashan áldeneshe ret dáleldegen naǵyz sańlaq-tyn.
Qonysbaıdyń óner úshin, halqynyń ar-namysyn ónerimen qorǵaý úshin jaralǵan azamat bolǵanyna dálel kóp. Jora-joldastary keıde ázil-shyny aralas mynadaı áńgime aıtatyn. Qonysbaı Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıster daıarlaıtyn fakýltetine oqýǵa túsken jyly talapkerlerdi konkýrstyq irikteý kezinde kimniń qandaı mýzyka aspabynda oınaı alatyndyǵyna nazar aýdarylsa kerek. Kezek Qonysbaıǵa kelgende: «Men kez kelgen mýzyka aspabynda oınaımyn», demeı me. Muny asyra aıtylǵanǵa balaǵan ustazdar qaýymy shákirttiń qabiletin tekserip kórmek bolady. Sonda Qonysbaı shynynda da dombyra, mandolın, baıan tárizdi mýzyka aspaptaryn quıqyljyta tartyp, ustazdar nazaryn aýdarǵan desedi. Keıin 2-kýrstan bastap fakýltet stýdentterinen «Láılim shyraq» atty vokaldyq ansambl quryp, onyń jumysyna Nurtileý Imanǵalıuly, Ulyqbek Esdáýlet, Baqyt Tabyldıev, Marat Nurqalıev, Baqyt Ahmerov tárizdi ónerli jigitterdi tartyp, oqý bitirgenshe ózi jetekshilik etken.
Demek Qonysbaıdyń ónerge beıimdigi balalyq shaǵynan bastaý alady. Mektep qabyrǵasynda júrgende dombyraǵa, án-kúı men óleń-jyrǵa áýestenedi. Respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda óleńderi jarııalanady. Mekteptiń kórkemónerpazdar úıirmesiniń uıytqysy bolady. Toı-tomalaq, merekelerde kópshilikti ánimen, ázil-qaljyńymen baýraıtyn ónerpaz bala atanady. Kele-kele avtorlyq quqyqqa ıe bolǵan, «Aýyl keshi kóńildi» jınaqtaryna engizilgen kóptegen án jazady. Ol ánderdi «Aıgúl», «Adyrna», «Sherter», «Ǵasyrlar pernesi» ansamblderi oryndap, halyqqa keńinen tanylady.
Qonysbaıdyń talanty ásirese aıtys ónerinde jarqyrap kórindi. Qadym zamannan beri halqymyzben birge jasasyp kele jatqan bul ónerdiń ózindik ereksheligi bar ekenin jurttyń bári biledi. Taban astynan sýyryp salyp, kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn tapqyr oı aıtý Qudaı talant bergen adamnyń ǵana qolynan keledi. Qonysbaıdyń osyndaı qıyn ónerdiń shaýjaıynan ustap qana qoımaı, onyń bıik shyńyna kóterilýiniń basty sebebin onyń týyp-ósken ortasynan izdegen jón. Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Nurhan Ahmetbekov, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov tárizdi dúldúlder ómir súrgen qunarly Torǵaı topyraǵy Qonysbaıdy da bastaý bulaǵynyń qaınar kózinen qanattandyrǵan tárizdi. Ony bir aıtysta: «Torǵaıdan shyqqan bir taımyn, Jalǵaǵan jyryn Nurhannyń» dep, Qonysbaıdyń ózi de tilge tıek etken-di.
Qonysbaı aıtysqa aralasa bastaǵan sonaý 80-jyldardan bastap ár jyldary Qazaqstannyń halyq aqyndary Kóken Shákeevpen, Ásilhan Qalybekovamen, Ásııa Berkenovamen, Mońǵolııadan kelgen Toqtamurat Jomartpen, ózbekstandyq Mekembaı Omarovpen, reseılik Amangeldi Júsipovpen, belgili aıtyskerler Qatımolda Berdiǵalıevpen, Erik Asqarovpen, Kópbaı Omarovpen, Serik Qusanbaevpen, taǵy da basqalarymen sóz saıystaryna túse júrip, osy ónerdiń shynaıy sheberine aınaldy. Talaı ret bas báıgeni ıelendi. Atap aıtqanda 1990 jyly Tashkent qalasynda Balqy Bazardyń 150 jyldyǵy qurmetine ótkizilgen Orta Azııa jáne Qazaqstan aqyndarynyń aıtysynda, sol jylǵy respýblıkalyq III aqyndar aıtysynda jeńimpaz atandy. Sondaı-aq S.Toraıǵyrov pen B.Maılınniń 100 jyldyǵy qurmetine ótkizilgen respýblıkalyq aıtystarda, televızııalyq aıtystarda san márte top jardy. Aıtys ónerine sińirgen zor eńbegi úshin 1990 jyly «Qazaqstannyń halyq aqyny» ataǵyna ıe boldy.
Atalǵan abyroı-ataqtar, qala berdi halyqtyń súıispenshiligi Qonysbaıǵa keıbir aqyndar sııaqty sahnaǵa shyǵyp alyp, dombyranyń shanaǵyn sabalap, arzanqol uıqastar aıtyp, ýaqyt utqany úshin berilmese kerek. Kerisinshe, ortaǵa túıdek-túıdegimen tastaǵan otty jyrlary tyńdaýshylardyń aıyzyn qandyryp, jurtshylyqty «Áp berekeldi!» degizgen sátteri az bolmaǵan. Qoǵamdyq oı-pikirmen astasyp jatatyn mundaı paıymdaýlar kópshilikti súısindirip ǵana qoımaı, kóterilgen kókeıkesti máseleniń keleshekte oń sheshimin tabýyna da áserin tıgizdi. Ásirese aqynnyń tilge, elge, jerge baılanysty aıtqan oramdy shýmaqtary kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn. Mysaly, Qonysbaı bir aıtysta:
«Kezinde talaı-talaı atqa qaldyq,
Búginde jaıymyz joq maqtanarlyq.
Ustalǵan 37-de atamyzdaı,
Ázer dep tilimizdi aqtap aldyq», dep, qýanýǵa áli erte ekenin eskertedi. Aıtsa aıtqandaı, tilimizdiń ázir qatarǵa qosylar túri baıqalmaıdy. Aqynnyń keń-baıtaq qazaq jeri týraly:
«Jetisý Arqa menen eki arany,
Jalǵaýǵa qandaı qushaq jete alady.
Babalar soıylmenen qorǵap sony,
Qanymen syzyp ketken shekarany», degen beıneli teńeýi de kókeıge qonymdy.
Mundaı tapqyr sóz, utqyr oılar Qonysbaı aıtystarynan molynan kezdesetin. Onyń bárin tizbeleýdi maqsat tutpadyq. Bir ǵana aıtarymyz – Qonysbaıdyń aıtys ónerinde sheberlik shyńyna kóterilip, ózindik mádenı mektebiniń qalyptasýyna onyń jazba ádebıette de ónimdi eńbek etýi ıgi áserin tıgizdi degen oıdamyz. Atap aıtqanda, ol aıtys ónerimen ǵana shektelip qalmaı, ózin jýrnalıst retinde de, jazýshy retinde de, ázil-qaljyń, syqaqtyń aıtýly sheberi retinde de ár qyrynan tanyta bilgen naǵyz ámbebap talant edi.
Oqý bitirgennen keıin ózi týyp ósken Jangeldın aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, «Lenınshil jas» gazetiniń Torǵaı, Selınograd oblystary boıynsha menshikti tilshisi, oblystyq «Torǵaı tańy» gazeti redaktorynyń orynbasary, qalalyq «Arqalyq tańy» gazetiniń redaktory, Torǵaı oblystyq teleradıokompanııasynyń tóraǵasy, Astana qalasynda Tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń apparatynda Redaksııalaý jáne aýdarma bóliminiń sektor meńgerýshisi qyzmetterin oıdaǵydaı atqara júrip, ár jyldary oqyrman tarapynan jyly qabyldanǵan «Bastaý», «Kórshiler», «Alańǵasar», «Qonysbaıdyń qaljyńdary», «Jetpis jetiniń jigitteri» «Top jardym týyn jyqpaı týǵan eldiń...», «Áı-áı, aqyn áldıi», «Jadymdaǵy jazbalar» tárizdi syqaq óleńder, ázil, qaljyń, qaǵytpalar, óleńder men aıtystar, povester men áńgimeler jınaqtalǵan birneshe ádebı týyndylar usyndy.
Qonysbaı qazaqtyń salt-dástúrin, mádenıetin, ónerin nasıhattaý salasynda kóptegen jetistikke qol jetkizdi. Mysaly, «Qazaqstan aıtys aqyndary men jyrshylar odaǵynyń» tóraǵasy bolyp turǵan kezinde Q.Ábildiń uıymdastyrýymen Astana qalasynda respýblıkalyq deńgeıde 10 aqyndar aıtysy ótkizildi. Jas urpaqty halyq ertegileri keıipkerleri rýhynda tárbıeleý maqsatynda «Tazsha bala» konkýrsy qolǵa alynyp, el ishindegi kóptegen talanttardyń tanylýyna jol ashty. Osy baıqaýdyń jeńimpazdary atanǵan Danııar Hamzın, Tursynbek Qabatov, Rınat Zaıytovtardyń esimi bul kúnde respýblıka kólemine keńinen tanymal. Sol sekildi Naýryz meıramyn halyqtyq mereke retinde toılaý, Til festıvalin qalyptastyrý, Abaı eskertkishi janynda «Poezııa saǵatyn» uıymdastyrý, elordada turatyn qalamgerlermen kezdesýler ótkizý Qonysbaıdyń tusynda dástúrge aınaldy.
Qonysbaı halqyna boıyndaǵy tabıǵı darynymen, shyǵarmashylyq týyndylarymen ǵana qyzmet etken joq. Kúndelikti memlekettik qyzmette de ol eliniń eńsesin kóterer ispen aınalysty.
Qonysbaı Ábil 1998 jyldan bastap Astana qalasynda memlekettik tildi damytý isiniń negizin qalady. Alǵashqy qadamyn Astana qalasy ákimdiginde Tilderdi damytý sektory meńgerýshiliginen (1998) bastaǵan ol araǵa 4–5 aı salyp sektordy Til bólimine aınaldyrýǵa qol jetkizdi. 2002 jyldyń basynda elordada Tilderdi damytý basqarmasyn ashyp, ana tildi órkendetý baǵytynda bel sheshe eńbek etti. Sol kezdegi Astana qalasy ákiminiń orynbasary Tólegen Muhamedjanovtyń basshylyǵymen basqarma janynan «Rýhanııat» memlekettik tildi jedeldetip oqytý ortalyǵy ashylyp, onda ózge ult ókilderi de arnaıy daıarlyqtan ótti.
Sondaı-aq Qonysbaıdyń Astana qalalyq Tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy retinde de atqarǵan sharýalary aıtarlyqtaı. Myńdaǵan kórermender kýá bolǵan sharshy toptaǵy aıtystarda týǵan tiliniń joǵyn joqtaǵan, sony órge bastyrý jolynda qyzyl tildi barynsha bezegen aqyn endi sol tildi órkendetýge basshylyq jasaý tapsyrylsa, aıanyp qalsyn ba. Bul baǵytta da óndirip jumys istedi. Oǵan táýbe, árıne. Biraq bitýi qazaq balasynyń ózine ǵana baılanysty, alaıda bitirýge moıny jar bermeı, enjarlyqqa salynatyn, tipti qazaq tiliniń qatarǵa qosylyp júrip ketýine ishteı qarsylyq ta bildirip júrgen qandastaryn kórgende ashynyp ta, qynjylyp ta qalatyn.
«Til máselesindegi kúrdeli jaǵdaıǵa ózimiz kináli, – deıtin Qonysbaı. – Tipti aralas mektepti bylaı qoıǵanda, taza qazaq mektepterine barsańyz, úzilis kezinde oqýshylar oryssha sóılesip turady. Bul – ata-anasynyń, qoǵamnyń jaýapsyzdyǵy. Qalaly jerde salt-dástúrimizge nemquraıdy qaraıtyndar kóp. Astana kásipkerleri nysandaryna qazaqsha at qoıýdan qashady. Sebebin surasań: «Qazaqsha atasaq, eshkim barmaı qoıady», deıdi. Namysyn oıatpaq bolyp aıtqan sózderiń kóbine dalaǵa ketedi. El múddesi úshin, tilimiz, dilimiz, dinimiz úshin halyq bolyp kúrespeıinshe, ilgerileýge qol jetkize almaımyz».
Qonysbaı osylaı tebirenetin. Keıinirek Májilis apparatynyń Redaksııalaý jáne aýdarma bóliminde sektor meńgerýshisi qyzmetin atqarǵan jyldarda da qazaq tiliniń ómirdiń barlyq salasynda aınalysqa enýine jan aıamaı eńbek etti. Júzdegen termındi qalyptastyrýǵa atsalysty. Sol arqyly bolashaqta qazaq tiliniń kúndelikti qoldanysqa emin-erkin kirigýine negiz qalady.
Halqynyń súıispenshiligine bólengen Qonysbaı 1990 jylǵy «Qazaqstannyń halyq aqyny» ataǵynan keıin «Parasat» ordenimen, birneshe memlekettik medalmen marapattaldy. Arqalyq qalasynyń, Torǵaı qalasynyń qurmetti azamaty atandy.
Ol – óner jolyndaǵy qıyndyqtardy bylaı qoıǵanda, tirshiliktiń ashy dámin tatýdaı-aq tatsa da, moıymaǵan jan. On úsh jasynda anasynan aıyrylǵan sherli jetkinshek edi. Sol kezde úıdiń úlkeni bolyp, sońynan ilesken eki inisin demegen. Anadan aıyrylý oǵan aýyr tıdi. Azaly jaǵdaı onyń júreginde án bop órilip, búginde jurtshylyqtyń súıikti shyǵarmasyna aınalǵan «Bala mahabbaty» degen án sonda dúnıege kelgen.
Otbasyndaǵy osyndaı aýyrtpalyqty qaısarlyǵymen jeńgen Qonysbaıdyń Almaty kezeńinde baǵyna Múnıra sulý jolyqqan. Oqýyn bitirip, Múnıramen juby jarasyp elge oraldy. Ekeýi inilerin qamqorlyǵyna alyp, uzaq jyl aýyl ómiriniń dámin tatty...
Qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy tárbıeni óner dárejesine deıin kóterip, halqymyzdyń rýhanı baılyǵyn túrli janrda nasıhattaı bilgen óner tulǵasy ulttyq boıaýǵa sýarylǵan tabıǵı shyǵarmashylyq órken jaıa berse dep armandaýshy edi.
Aıtýly aqynnyń bul ańsaryn izbasarlary jalǵastyrady dep senemiz.
Orynbek JOLDYBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
