Kınematografııa álemine kezdeısoq kelse de, onyń barlyq janrynda baǵyn synap júrgen rejısserdiń biri – Erkin RAQYShEV. Degenmen, tabıǵı talant ıesi sońǵy jyldary derekti dúnıelerge de den qoıyp júrgeni belgili. Jeltoqsannyń qarbalas kúnderinde «Temir narkom Temirbek» atty kartınanyń tusaýy kesildi.
– Erkin myrza, aıaq astynan «Temir narkom Temirbek» derekti fılmin túsirýge ne túrtki boldy? О́ıtkeni, sizdiń shyǵarmashylyq josparyńyz ózgesheleý bolatyn?
– О́tken jyldy biz táýelsizdik úshin kúresken, qazaqtyń óneri men mádenıetiniń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan Temirbek Júrgenovtiń 120 jyldyǵymen aıaqtaǵanymyzdy bilesiz. Osy mereıtoıǵa baılanysty Qyzylorda oblysynyń ákimdigi ózderiniń jerlesi jaıly derekti fılm túsirmekshi bolyp bastama kóteripti. Shyndap kelgende, fılm ıdeıasynyń avtory – oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev. Derekti kartınany jasaýǵa «Qazaqfılm» kınostýdııasy da qoldaý kórsetti.
– Turar Rysqulov týraly, «Asharshylyq» jaıly derekti fılmderdi túsirgende kóptegen tyń derekter tapqan edińiz. Osy Júrgenov jaıly fılmde buǵan deıin belgisiz bolǵan derekter taba aldyńyz ba?
– Temirbek Júrgenov jaıly derekterdi biz negizinen onyń júrgen, qyzmet istegen jerlerinen izdedik. Ol kisi Tájikstan, О́zbekstan, Qazaqstan Respýblıkalarynyń mádenıet jáne oqý mınıstri bolyp qyzmet istegen. Sol sebepti derekterdi osy elderdiń muraǵattarynan, Máskeýde FSB-nyń muraǵatynan izdedik. О́zimizdiń Prezıdent muraǵatynan bir jaqsy foto sýretin taptyq. KNB arhıvinen Júrgenovtiń tergeý barysynda óz qolymen jazǵan qundy derekterdi kezdestirdik. Olardy áli jarııalaýǵa bolmaıdy eken. Arhıv qyzmetkerleri Temirbek Júrgenov pen áıeli Dámesh Ermekovanyń tólqujattaryn taýyp berdi. Bul biz úshin úlken olja boldy. Olardyń tólqujattarynda uly degen jerde Jumanazar dep jazylǵan. Jumanazar Temirbektiń aǵasy Ysqaqtyń balasy. Júrgenovterdiń Shorabek degen balasy sábı kezinde shetineıdi de, bular Jumanazardy qoldaryna alady. Ony óz balasyndaı kórip óz attaryna aýdarǵan eken. Sol bala Temirbek Júrgenov atylyp, áıeli Dámesh Ermekova 8 jylǵa sottalyp ketkende aýyldaǵy aǵaıyndaryna keledi. Soǵys bastalǵanda 15-ke endi tolǵan Jumanazar: «Men senderge áke-sheshemniń halyq jaýy emes ekenin dáleldeımin» dep ózi suranyp soǵysqa ketedi.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt FSB arhıvinen T.Júrgenovtiń atylǵany týraly aktini aldyq. Ol qujatta kimniń, qaı ýaqytta atqany, taǵy da basqa derekter kórsetilgen. 1937-38 jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵan qaıratkerlerimizdiń atylǵany týraly akti FSB-nyń ortalyq arhıviniń erekshe bóliminde saqtalǵan eken. Ony kópshilik bile bermeıdi. Ony tek jaqyndaryna ǵana beredi. Men Turar Rysqulov pen Temirbek Júrgenovtiń aktilerin týystary arqyly alǵash bolyp alyppyn. Basqa qaıratkerlerimizdiń urpaqtary ózderiniń ákeleri, atalary jaıly aktiniń kóshirmesin sol jerden alýǵa bolady.
– T.Júrgenovtiń qazaq memleketiniń qalyptasýyna sińirgen eńbekteri kóp aıtylady. Osyny derekti fılmde dáıekteı aldyńyz ba?
– Biz qazaqtyń birinshi pedagogıkalyq ınstıtýty 1928 jyly Almatyda ashylǵan dep júrmiz. Shyndyǵynda, ol 1926 jyly Tashkentte ashylǵan eken. Onyń birinshi rektory bolyp Qazaq Halyq Aǵartý kommıssarıatynyń buıryǵymen Temirbek Júrgenov taǵaıyndalady. 1933 jyldary asharshylyq azabynan aman qalǵan qazaq ultyna bilimi men mádenıetin, ónerin damytyp, rýhyn kóteretin adam qajet boldy. Osy kezeńde Qazaq Halyq Aǵartý komıssary bolyp Temirbek Júrgenov saılanady. Júrgenov sol zamannyń ózinde de 4 jyldyń ishinde 400 mektep salǵyzyp úlgeredi. 1933-34 jyldar aralyǵynda Almaty qalasynyń ózinde ǵana 18 orta bilim berý mektebin, sonymen qatar, 6 ınstıtýt ashty. Abaı opera jáne balet teatryn, Qurmanǵazy ulttyq orkestriniń negizin qalap ketken. Osynyń bári derekti qujattarmen aıtyldy.
– T.Júrgenov Keńes ókimetine qyzmet ete júrip te, Qazaqstannyń táýelsiz el bolǵanyn kóksegen qaıratkerdiń biri. Sizdiń derekti fılmińiz bul týraly ne deıdi?
– E.Brýsılovskıı «Dúıim dúldúlder» degen eńbeginde myna bir oqıǵany eske alady. Temirbek Júrgenov bir májilis ótkizbekshi bolyp qazaq tilinde jınalysty bastaıdy. Orystardan Orlov jáne men bolatyn. Bir kezde Orlov ornynan turyp: «Temirbek Qarauly, men sizdiń ne aıtyp jatqanyńyzdy túsinbeımin. Sondyqtan jınalysty orys tilinde ótkizýińizdi suraımyn», depti. Sonda Temirbek Júrgenov: «Orlov joldas, siz Qazaqstanǵa qazaqtyń mádenıetin zerttemekshi bolyp kelgen ekensiz, ony qazaq tilin bilmeı qalaı zerttemekshisiz? Sizge tez arada qazaq tilin meńgerýińizdi mindetteımin!» degen eken. Stalınniń qylyshynan qan tamyp turǵan zamanynda óz tilin osylaı qorǵap, nasıhattaǵan.
Temirbek Júrgenov Keńes ıdeologııasyna qyzmet ete júrip óziniń ómirin ulttyń rýhyn kóterip, sanasyn oıatýǵa arnaǵan. Qazaq dalasyn otarshylardan azat etý jolynda kúresken batyr babamyz Kenesary Qasymovtyń óshpes erligin bolashaq urpaqqa jetkizý jolynda eńbegi zor. 1934 jyly M.Áýezovtiń «Han Kene» degen pesasyn sahnaǵa alyp shyǵýy sol zamanda erlikpen teń edi.
Biz arhıv qujattaryn zertteı kele bir qyzyq jaıttarǵa tap boldyq. 1930 jyldary qazaq dalasynda Keńes ókimetiniń ozbyrlyq saıasatyna baılanysty 370-ke tarta irili-usaqty kóterilister bolǵan. Qaraqumda bolǵan kóterilis belsendileriniń arasynda T.Júrgenovtiń ákesi Qara, baýyrlary Dosjan, Qosjandar bolady. Al bul kezde T.Júrgenov О́zbekstanda Oqý jáne Mádenıet komıssary bolatyn. Endi qarańyz, ózi Keńes ókimetiniń saıasatyn qoldap otyrsa, al týystary sol ókimetke qarsy kúreske shyǵyp otyr. Biz kóp izdendik. Nátıjesinde Júrgenov sol Qaraqumdaǵy kóterilisti astyrtyn qoldap otyrǵanyna kóz jetkizdik. T.Júrgenov Keńes ókimetine qyzmet ete júrip, Qazaqstandy táýelsiz egemen el etý úshin kúresken qaıratker.
– Sońǵy kezde qazaq kınosy eki baǵytta damý kerek degendi aıtyp júrsiz. Sonda qalǵany qaıda qalady?
– Biz qazaq kınosyn qansha synaǵanmen, ashyǵyn aıtý kerek. Alǵa jyljý bar! Sońǵy jyldary qazaq kınosyna kınoteatrlarǵa halyq barmaıdy degen pikir ózgerdi. Tipti, telearnalardan qazaq serıaldaryn tańdap kóretin boldyq. Árıne, sol kınolar, serıaldardyń bári jaqsy deýge bolmaıdy. Biraq san bolsa sapa bolady degen qaǵıdany eskersek qazaq kınosynyń bolashaǵy úlken.
Menińshe bolashaqta bizdiń kıno eki baǵytta damý kerek. Ol tarıhı kınolar túsirý jáne qazaq kınosyn shet elge shyǵarý.
Búgingi álemdi jaýlap kele jatqan túrik, koreı elderiniń rejısserleri de tarıhı kınolar túsirýden buryn áleýmettik drama taqyryptarynda kınolar túsirip tájirıbe jınaǵan. Bizde de daryndy rejısserler bar, olar da bul belesten ótti. Endi tarıhymyzdy halyqqa jetkizetin tarıhı kınolar túsiretin kezi keldi.
– Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyna oraı, kınogerler arasynda bolsyn, kınosúıer qaýym ortasynda da qazir qandaı fılmder túsirilgeni durys jáne ol qalaı túsirilý kerek degen turǵyda pikirtalas júrýde. Siz ne deısiz?
– Bul der kezinde aıtylǵan óte quptarlyq ıdeıa. Biz jastardy patrıotızmge, otansúıgishtikke tárbıeleımiz deımiz. Al onyń tarıhyn bilmeı otandy qalaı súıýge bolady. Búgingi kúni tarıhty kitap, jýrnal arqyly jastardyń boıyna sińire almaımyz. Onyń dáleli búgingi Qazaqstannyń negizin qalaǵan, kezinde Qazaq handyǵyn qurǵan Kereı men Jánibek jaıly ne bilemiz? Shynyn aıtý kerek eshteńe de bilmeımiz.
Kerisinshe kınolary shyqqan Shyńǵyshan men Sultan Súleımannyń taı-tuıaǵyna deıin bilemiz. Tarıhymyz ben tulǵalarymyzdy, batyr babalarymyzdy dáriptep, halyqtyń júregine jetkizetin jol kıno ekenin túsinetin kez keldi. Tarıhymyzdy bilý arqyly – ulttyń rýhy kóteriledi. Jastarymyz batyr babalarymyzdyń janqııarlyq erligimen, tókken qanymen kelgen táýelsizdigimizdiń qadirin túsinedi. Tarıhı kınonyń kóterer júgi aýyr bolǵandyqtan ol naqty tarıhı oqıǵalar men tulǵalarǵa negizdelip túsirilýi qajet. Ssenarııge, daıyndyq jumystaryna asa mán berý kerek. Sol Sultan Súleıman, Qubylaı kınolaryndaǵy ǵımarattar, záýlim saraılar qandaı?!
Biz kóshpeli halyq bolǵanbyz dep tek kıiz úılerdi kórsetip qutyla salýǵa bolmaıdy. Bizde de qalalar, órkenıet bolǵan, kerek deseńiz, búgingi Kreml Saraıshyq qalasynyń jobasymen salynǵan. Odan keıin kıimge de usaq-túıekke deıin nazar aýdarý qajet. Handarymyz ben hanshaıymdarymyzdyń, taq muragerleriniń kıimderi óz deńgeı-dárejesine laıyq bolý kerek. Sultan Súleımannyń áıeli Hıýremniń kıgen kıimderine qarańyz. Ár serııasynda birneshe kıim úlgilerin kıip shyǵady jáne ony qaıtadan kımeıdi. Al onda júzdegen serııa bar. Meniń oıymsha jaqsy tarıhı kıno shyǵarý úshin bir-eki jyldaı daıyndyq kerek. Bul kıno arqyly biz tek tarıhymyzdy ǵana emes ultymyzdyń mádenıetin, órkenıetin, ulttyq qundylyqtarymyzdy kórsetemiz. Menińshe, ázirshe derekti kınomen shektele turǵan durys sııaqty.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
