Zamany erte eseıtken

2004 jyly qazaqstandyq ardager azamattar jaıly shyǵatyn kóp tomdyqtar tiziminde Bijkenov Ermek Baltabaıuly da bar ekenin estigende qatty qýandym. Men ǵana emes, osy jaıly estigen, ony kóp jyldar boıy jaqsy biletin búgindegi zeınetker zııaly qaýym da rıza bolyp, shyǵarýshylarǵa alǵysyn joldap jatty. Onyń ózindik úlken syry bar. Eń negizgisi – artynda iz qaldy, tyndyrǵan is qaldy, adamgershiligimen ózgelerdi súıindirip turatyn, zamandastarynyń kóz aldynda beınesi qaldy. Ermek Baltabaıuly ózi júrgen ortada qyzmettesterin qanattandyra alatyn rýhy aqjarqyn minezimen, qaýyrt kezeńderde halyqty qajetti jumysqa uıymdastyra biletin qabiletimen erekshe qurmetke bólengen jan edi. E.Bijkenovtiń ómirine qatysy bar myna bir derekke qys­qasha toqtala ketken jón. Ata-tegi jaǵynan alǵanda Qýan­dyq – Altaıdyń aýzy dýaly adamdarynyń biri bolǵan Bijken qajynyń balasy Ahmet qajyny keńes ókimeti biraz qýǵyn-súrginge ushyratqan. Týǵan jeri Aqmolanyń Qorǵaljynynan qýyp, Sıbkraıǵa (Sibir ólkesi) jer aýdarady. Qolyndaǵy tórt uly, eki qyzy, bir kelini jáne kempiri Yrysqalımen Novosibirge qonys tepken Ahmet qajy jolyn taýyp, aqyry jyljyp Qyzyljarǵa (qazirgi Petropavl) kelip toqtaǵan kórinedi. Osynda biraz jyl turaqtap, ósip-óngen desedi qarııalar. Qyzyljarda Ahmet qajy úlken eki uly Baltabaı men Mekebaıdy úılendiredi. Biraq Mekebaıda bala toqtamaı, shetineı beripti. Son­da yrymshyl týǵan-týys «qo­nys aýdarmasań bolmaıdy», degen keńes bergen eken, sóıtip, Kók­she­taý oblysynyń Eńbekshilder aýda­nyn­daǵy Qudyqaǵash kolhozyna ke­lip, múshe bolyp kirgen. Osy jerde úı salyp, Mekebaıdyń qolynda turǵan. Ahmet qajy 1933 jyly ómirden ozady. Sol otbasyn­da Ermek 1935 jyly 5 qańtarda ómirge keledi. Ol kezde Baltabaıdyń erjetip qalǵan bir ul, bir qyzy bar. Sábı ısin saǵynǵan, ári Mekebaıda bala turmaı júrgen soń yrymdap, ýyz sútin emizbeı, Ermekti baýyryna salyp almaq bolady. Sonda Mekebaı: «Qudaıǵa da qıyp berip jatqan balalarym ǵoı, baýyryma qımaımyn ba?! Qudaı aldynda suraýsyz, sýly jerde pisirip je, sýsyz jerde qýyryp je, joqtamaımyn, tek tiri júrse boldy!», dep bergen eken (sol sózi oryndalyp, Ermek dúnıeden ótip, janazasy oqylǵanda da Baltabaı uly bolyp kete bardy). Týmysynan zerek bala 1941 jyly 6 jasynda Qudyqaǵash 7 jyldyq mektebine baryp, 1949-1950 oqý jyly 10 jyldyqty 8 jylda 15 ja­synda bitirip shyǵady. Ol kezde jaqsy oqıtyn oqýshylardy bir synyptan ekinshisine oqý jylynyń ortasynda-aq kóshire beretin. Osy­laısha, orta mektepti úzdik baǵamen támamdaǵannan keıin ol kezdegi respýblıkalyq eń tańdaýly joǵary oqý orny Qazaq memlekettik ýnı­versıtetine tústi. Iá, oqýǵa túsý emtıhanyna jınalǵan jastar báıge jolyndaǵy sáıgúlikteı jaraǵan, jan-jaǵyndaǵy baqtalastaryna elegizip qaraǵan 250-deı bala edik. Solardyń ishinde ozyp shyqqandary fı­lologııa fa­kýltetiniń qazaq bóli­mine qa­byldandy, ıaǵnı dámeger abı­týrıent­terdiń besten biri stýdent atandyq. Oqý jyly da bastaldy. Sol tusta bizdiń janymyzda buryn emtıhan kezde baıqalmaǵan bir kishkentaı jas bala paıda boldy. Bárimiz álgi balanyń mańaıyna kelip, qaıdan, qalaı kelgenin suraı bastadyq. Sóıtsek, ol orta mekteptiń ár klasyn attap ótip, 15 jasynda byltyrǵy jyly osy oqý ornyna emtıhan tapsyrǵan eken. Bar sabaqty beske tapsyrsa da, jasynyń tolmaǵandyǵy, soǵan oraı boıynyń kishiligi boldy ma eken, «endigi jyly kelesiń» dep qaıtaryp jibergen eken. Byltyrǵy emtıhannyń baǵasymen bıyl oqýǵa túsken sol bala – Ermek Bijkenov bolyp shyqty. Janyna jaqyndap, boı ólshes­kendeı janap ótsek – meniń ıyǵymnan ǵana keletin kishkentaı bala. Sóılese kele, sabaq barysynda álgi kishkentaı bala pysyqtyǵymen erekshelene bastady. Úlkenderdiń qaljyńyna taısalmaı qaljyńmen jaýap beredi. Sabaq barysynda sol úlkenderdiń talaıyn ózine telmirtip qoıady. Aqyry 1956 jyly 30 bala ýnıversıtetti bitirip shyqtyq. Sol kezde baıaǵy kishkentaı Ermektiń tez óskendigi sonshalyqty – men onyń ıyǵynan keletin bolyp qaldym, ıaǵnı ol bárimizdiń kóz aldymyzda ósti. Sóıtip, bilimdi azamat atanǵan jastar elimizdiń túkpir-túkpirine tarap kettik. Men Ermekti jeti jyldan keıin «Tyń ólkesi» gazetine jumysqa kelgenimde qaıta taptym. Ol Qorǵaljyn aýdanynda jaýapty qyzmetter atqaryp júrgen belgili de bilikti azamat eken. Sol kezden bastap biz ómir jolyn birge adymdap, dostyǵymyzdy jalǵastara berdik. E.Bijkenov 1956 jyly Qaz MÝ-di úzdik bitirgen soń óziniń ataqonysy Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn aýdanynda arnaıy joldamamen qyzmetke baǵyt alǵan edi. Jas jigittiń dıplomy men ýnıversıtette bergen minezdemesin kórgen aýdandyq oqý bóliminiń basshylary oǵan zor senim bildirip birden óz mekemelerine mektep ınspektory jáne orta mektep muǵalimi etip taǵaıyndaıdy. Sol jyldyń sońynda-aq, jalyndy jastyń aıaq alysynan úlken adamnyń bolmysyn baıqap, aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy etip ósiredi. Jıyrmadaǵy jas jigitke mundaı senim kórsetip, tez joǵarylatý jaıdan-jaı bolmasa kerek. Iste alǵyr, orysshaǵa, qazaqshaǵa birdeı saýatty jas maman sol kezde joǵary suranysqa ıe bolatyn. Ermek Baltabaıuly eki jyldan keıin aýdandyq orta mektepke dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Qaı iste bolsyn oǵan ońy men soly birdeı edi jáne qyzmettiń úlkeni-kishisi dep qaramaıtyn. Barǵan jerin úıirip áketip, kishkentaı istiń aınalasynan úlken dúnıeni qurastyratyn. Mektepke kelisimen iske shabyttana kiristi. Áli jetilip kete qoımaǵan bilim berý isi men mekteptiń tym nashar jaǵdaıyn jaqsartýǵa baryn saldy. Jaǵdaıdy qalypqa keltirý úshin aýyl adamdary men jastardy uıymdastyryp, kóp máseleni qarajatsyz-aq sheshkenin kózimiz kórdi. Alystaǵy biryńǵaı qazaq aýyldary, onyń ishinde oqý aǵartý isi, mekteptiń jaı-japsary sol tusta óte qıyn halde bolatyn. Qaı jerge barsa da, artynda óz qoltańbasyn qaldyratyn. Qaı jerde jaǵdaı aýyrlaý bolsa, sol jerge E.Bijkenov jiberiletin nemese ol sol jerden tabylatyn. 1958-1965 jyldar aralyǵynda Qorǵaljyn, Keńbıdaıyq, Sabyndy orta mektepterinde eki-úsh jyldan dırektorlyq qyzmet atqara júrip, osy mektepterdiń oqý bazasyn kóterdi. Muǵalim-kadrlardyń ustazdyq iskerligin jetildirýge eleýli úles qosty. Eńbegi de eleýsiz bolǵan joq, az ǵana ýaqyttyń ishinde Qazaq KSR-niń oqý ozaty degen qurmetti ataqqa ıe boldy. Ermek Baltabaıulynyń boıyn­daǵy qabiletin, halyq arasyndaǵy bedelin, eń aldymen eki tilge birdeı saýattylyǵyn baıqaǵan basshylyq, ony 1965 jyly Qorǵaljyn aýdandyq partııa komıtetine qyzmetke qa­byldap, úgit-nasıhat bóliminiń meń­gerýshiligine bekitedi. Saýatty da, isker azamat bul jumysta da osy saladaǵy áriptesterinen oq boıy ozyq turyp, úlgi kórsete bildi. El isine belsene aralasqan Ermek eldiń aýzyna da ilikti. О́zi qyzmet etken aýdan halqynyń súıispenshiligine bólengen ol, oblystaǵy partııa apparaty qyzmetkerleriniń arasynda da bedeli óse tústi, sóıtip, 1971 jy­ly Qorǵaljyn aýdandyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Árıne, bul qyzmeti burynǵy ózi atqaryp júrgen jumyspen sabaqtas bolǵandyqtan, oǵan qıyndyq keltire qoıǵan joq, qaıta ol aýpartkomdaǵy qyzmettes dostaryna kómektesip, barlyq jumysqa belsene aralasyp júretin. Ata-babasy qonys etken Qorǵaljyn tóńireginiń tabıǵaty baı qasıetti meken. Nura ózeniniń boıynda tizilgen 28 kóldiń aqyry «Teńiz» atty aıdynǵa baryp tireledi. Qorǵaljynnyń ataǵyn aıdaı álemge tanytqan qoqıqazdyń jaz jaılaýy osy ara. Qoryq, jaratylysyna tabıǵattyń syrlaryna qanyq, ári el jaıynan habary mol bilikti mamandarǵa zárý. Erekshe kútimdi qajet etedi jáne ony aıalap qorǵaý jaýapkershiligi úlken is. Bul óńirdiń tabıǵaty sonshalyqty tartymdy, búkil Odaqtyń ár aımaǵynan bastap, alys shetelderden keletin qonaqtarǵa deıin osynda aǵylyp kelip jatady. Dırektorlyq qyzmet atqaryp júrgende Ermek qonaqtarǵa el-jer týraly tanymdyq áńgimelerdi qanyq aıtatyn. Aýdanǵa kelgender, halyqtar dostyǵynyń dánekerine aınalǵan Márııam Jagorqyzyna arnalǵan stellany rızashylyqpen tamashalaıdy. Bul eskertkishtiń ıdeıalyq mazmuny jurt aýzynda sol kezde osylaı baǵalanǵanymen, aıasy áldeqaıda keń edi. Ýaqyt óte kele túsinip jatyrmyz – bul ánge, ónerge qoıylǵan eskertkish eken. Jurt aýzyndaǵy ándi eskertkishke aınaldyrý, osylaısha keńinen dáripteý, E.Bijkenovtiń ǵana qolynan keletin edi, óıtkeni, úlken-kishiligine qaramaı, qandaı isti qolǵa alsa da, jandanyp, aýqymdanyp, eleýli mazmunǵa ıe bolyp sala beretin. Arqanyń aýa raıyna tózimdi materıal tańdaýda da, onyń jalpy sıpaty qandaı bolýy kerektigi jóninde de E.Bijkenovtiń atqarǵan sharýasy óte aýqymdy edi. Eńbegi eskerýsiz bolmady. Ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Qurmet gramotasynyń, eki márte «Qurmet Belgisi» ordeniniń, birneshe medaldardyń ıegeri atandy. Qazaqta «Tegine tartyp ul týar» deıtin maqal bar. Ermek te óziniń tegine tartty. Qajylar áýletinde oń-solyn tanyǵan ol jasynan obal-saýaptyń qadirin bilip ósken. Halqynyń qamyn oılap, onyń bolashaǵy úshin sonshalyqty eńbek etti. Aınalasyna jaǵdaıly ómir, baqytty kóńil syılaý úshin jan aıamaı izdense, sol boıdaǵy tektiliktiń dárejesine tartqany shyǵar. Sońǵy jyldary elde paıda bolǵan keı basshylardyń orynsyz isterine keıigende, kóz kórgender «Átteń, Bijkenovterdeı bolý qaıda!» dep, sol tustaǵy isker azamattardy Ermektiń aınalasyna toptastyra eske alady. Sanaly, salıqaly ǵumyry keıinginiń ónegesine, eldiń arqa­súıerine aınalǵan arysy ómirden ótkende qalyń qaýym kózine jas aldy. «Erte ketti!» dedi. Shynynda, ómir ótkelderin basynan keshe otyryp, elýge jetken tusta – endi kemeline kelgende sum ajal aramyzdan alyp kete bardy. Sonan beri talaı jyl ótti, halqyn súıgen, halqy súıgen Ermek Bijkenov tiri bolsa bıyl mine, 80 jasqa tolar edi. «Artyńdaǵy qara orman jurtyń seni umytpaıdy...» degimiz keledi, ómirden erte ozǵan zamandas-syrlasqa. Nurǵoja ORAZ, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.