Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Raýshan Qaısaqyzy, aldymen úrkinshilik ıakı bosqynshylyq máselesine túsinikteme berip, bul taqyryptyń zerttelmegen qandaı baǵyttary bar ekenine toqtala ketseńiz.
– Eń aldymen, Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa úsh jyl ishinde óte mańyzdy, aýqymdy isterdi atqarǵanyn aıta ketken jón. Onyń ishinde elimizden 1920-1930 jyldary eriksiz, májbúrli túrde shetelderge ketkenderdiń, jappaı saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan bosqyndar taǵdyryn, tarıhyn zertteý jumystary da tyńǵylyqty júrgizildi.
Bolshevıktik-stalındik ıdeologııa men nasıhatqa negizdelgen keńestik tarıh ǵylymy, sondaı-aq postkeńestik kezeńdegi jergilikti ǵalymdardyń qazaq jerinde oryn alǵan jappaı bosqynshylyqtyń shynaıy sebepterin búrkemelep, turǵylyqty jerin tastap, respýblıkamyzdan tys jerge ketýge májbúr bolǵan adamdardy «otkochevnık» – «aýa kóshýshiler», «qonys aýdarýshylar» dep atap keldi.
Bul máselege kózqaras Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyqtaı aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurylǵannan keıin ǵana túbegeıli ózgerdi. Komıssııa qyzmetin úılestirý úshin Jobalyq keńse, sonymen qatar strategııalyq jáne taktıkalyq josparlardy ázirleý maqsatynda quqyq qorǵaýshy ǵalym S. Qasymovtyń basshylyǵymen ádisteme jónindegi kishi komıssııa quryldy. Memlekettik komıssııanyń uıymdastyrýshylary men jańa ádisnama avtorlary jappaı qýǵyn-súrgindi zertteý aıasynda májbúrli bosqyndar boıynsha jumys tobyn jasaqtady. Úsh jyl úzdiksiz jumys istegen maman-ǵalymdar buǵan deıin jabyq bolyp kelgen muraǵat materıaldarymen tanysa otyryp, sondaı-aq buryn zerttelmegen óńirlik, aýdandyq muraǵattar negizinde HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda oryn alǵan bosqynshylyq qazaq halqynyń basyndaǵy asa iri tragedııa boldy degen qorytyndyǵa keldi.
Halqymyzdyń basynan ótken osy qasirettiń áli de bolsa tolyq ashylmaǵan jaqtary bar. Biz Otanymyzdan tys jerlerge májbúrli túrde qashýdyń saıası sebepterin, ashtyqtan, sýyqtan, aýrýdan qyrylǵan adam sanyn, ásirese, balalar men qarttar arasyndaǵy shyǵyndy áli tolyq zerttep bitken joqpyz. Májbúrli bosqynshylyqtyń ultymyzǵa tıgizgen materıaldyq jáne moraldyq zııany syndy tolǵaqty máselelerdiń de áli kúnge deıin basy ashyq.
Jalpy, úrkinshilik nemese bosqynshylyq degenimiz – qalyptasqan saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq jáne tabıǵı-klımattyq aýyr ahýaldarǵa, apattarǵa baılanysty adamdardyń ataqonystarynan, turǵylyqty mekenderinen amalsyz bosyp, basqa jaqqa májbúrli kóshýi. Bosqynshylyqtyń azapty ahýalyn qazaq halqy HH ǵasyrda eki ret bastan ótkerdi. Úlken bosqynshylyq 1916-1921 jyldary boldy. Ult-azattyq qozǵalystyń aıaýsyz basyp-janshylýy, 1918-1920 jyldardaǵy azamat soǵysy men 1921 jylǵy ashtyq kezinde qazaqtar bosqynshylyqqa ushyrap, asa qasiretti kezeńdi bastan keshti.
Al asa aýqymdy, jan túrshiktirer alapat bosqynshylyq qazaq jerinde 1928-1934 jyldary kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qazaq sharýalarynyń malyn jappaı tárkileý, zorlap otyryqshylandyrý, kúshpen ujymdastyrý jáne halyq kóterilisterin qarý qoldaný arqyly janyshtaý barysynda oryn aldy. Sonyń saldarynan qazaq dalasynda jappaı ashtyq bastalyp, halyqtyń bir bóligi jan saýǵalap, ózin, otbasy múshelerin, týǵan-týysqandaryn ólimnen, qýdalaýdan saqtaý úshin shekara asyp, bosyp ketýge májbúr boldy. Olarǵa resmı bılik «otkochevnıkı», «ýkochevnıkı», keńes ókimetine qarsy «bandformırovanııa» degen jalǵan ataý berip, sol arqyly qazaq halqynyń basyndaǵy úlken qasiretti jasyryp qalýǵa tyrysty. Bul F.Goloshekın aıtqandaı, «kóship úırengen qazaqtardyń dástúrli kóshýi» emes edi. Qystyń kózi qyraýda mal-janynan aırylǵan, jupyny jeńil kıingen qazaqtardyń soltústikke qaraı bosýynyń ózi májbúrlikten bolǵandyǵyn dáleldeıdi.
Bosqyn mártebesi týraly konvensııa 1951 jyldyń 28 shildesinde qabyldanǵany belgili. Onyń negizine 1920-1930 jyldary Jenevada qol qoıylǵan orys jáne armıan, sonymen qatar Germanııadan kelgen bosqyndar týraly kelisimder men hattamalar alynǵan. Osyǵan súıene otyryp, qazirgi Konvensııaǵa negizdelgen bosqyndardyń mártebesi men quqyqtary týraly halyqaralyq aktiler qazaq halqy úshin qasiretti kezeńde qabyldanyp qoıǵanyn bilýge bolady, biraq olar bizdiń bosqyndarǵa qoldanylmady. Bul keńes ókimetiniń qazaq jerindegi jappaı saıası qýǵyn-súrgin, keıbir jerde bolǵan jut, ashtyq saldarynan týyndaǵan jappaı bosqynshylyq faktileri týraly aqparattyń taralýyn boldyrmaý jónindegi saıasatyna negizdeldi. Qazaq bosqyndarynyń mártebesi týraly másele uzaq ýaqyt bılik nazarynan tys qaldy. Tek Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý úrdisi barysynda bosqyndar sanaty alǵash ret zertteý nysanyna aınalyp, olarǵa tolyq saıası baǵa berý múmkinshiligi týdy. Bosqyndar da bolshevıktik-ctalındik bıliktiń jappaı saıası qýǵyn-súrgininiń qurbandarynyń sanattaryna kúmánsiz kirip otyr.
– Májbúrli úrkinshiliktiń sebepterine keńirek toqtalyp ótseńiz. Bosqynshylyq elimizdiń qaı aımaqtaryn qamtydy?
– Jalpy, úrkinshilik aýmaǵy óte keń bolǵanyn aıryqsha atap ketken jón. Bosqynshylyqqa ushyramaǵan aımaq joq, onyń sebepteri barlyǵyna ortaq. 1928 jyldyń 9 tamyzynda qabyldanǵan Búkilreseılik kommýnıstik (bolshevıktik) (BRK(b)P) Ortalyq Komıtetiniń (OK) «Sharýashylyqtardy tárkileý jáne asa iri mal ósirýshilerdi jer aýdarý týraly», 1928 jylǵy 27 tamyzdaǵy Qazaqstan О́lkelik atqarý komıteti men Halyq komıssarlar komıtetiniń «Iri baı sharýashylyqtary men jartylaı feodaldardy tárkileý jáne jer aýdarý týraly» dekretteriniń asa aýyr zardaby boldy. Bul sharalar qazaqtyń dástúrli sharýashylyǵyna qatty soqqy bolyp tıdi.
Baılardyń sharýashylyqtaryn tárkileý degen syltaýmen olardyń mal-múlki talan-tarajǵa tústi. Sondaı-aq óz kúnderin ózderi kórip otyrǵan, qazaq sharýalarynyń eń eńbekqor toby – ortasha sharýalar da qýdalaýǵa ushyrap, tirshilik quraldarynan ajyratyldy. Kúshtep jasalǵan et, astyq, mal daıyndaý naýqandary, salyq salý salasynda oryn alǵan óreskel burmalaýshylyq halyqtyń jaǵdaıyn kúrt nasharlatty. Sodan keıingi ujymdastyrý men otyryqshylandyrý sharalary orasan zor qasiretke alyp keldi, el ishin jappaı ashtyq jaılady. Atalǵan is-sharalardy júzege asyrý barysynda adam quqyqtary aıaqqa taptaldy: olar tirshilik etý quraldarynan ajyratyldy; menshikterinen, daýys berý jáne azamattyq quqtarynan kúshtep aıyryldy; erkinen tys týǵan jerinen jer aýdaryldy; jazalaý organdary adamdarynyń qoldarymen negizsiz sottaý áreketteri jıi oryn ala bastady. 1926 jylǵy RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58, 82, 84, 59-3-baptary boıynsha jaýapqa tartý kúrt ósti.
Muqtajdyq qýǵan adamdar toby bir ǵana maqsatpen – tiri qalý úshin turǵylyqty mekenderin tastap qalalardy, kentterdi, temirjol stansalaryn jaǵalap ketti. Bosqyndar arasynda indet aýrýlary tarap, ashtyqtan álsiregen adamdar kóptep qazaǵa ushyrady. Al shekaralyq aımaq turǵyndary kórshiles, sondaı-aq shet memleketter (Qytaı, Úndistan, Aýǵanstan, Iran, Túrkııa) aýmaǵyna shubyra kóshti. Birikken memlekettik saıası basqarmanyń (OGPÝ) tolyq emes málimetteri boıynsha, tek 1930 jyldan 1932 jyldyń maýsymyna deıingi aralyqta elimizden jappaı qýǵyn-súrginge, ashtyqqa baılanysty turaqty, turǵylyqty jerin tastap 281 231 sharýashylyq bosyp ketken, bul shamamen 1 124 924 – 1 406 155 adamdy quraıdy.
Qazaqtardyń irgeles óńirlerge kóship baryp qonystanýyna naqty dálel bolatyn derekter 1926 jáne 1939 jylǵy sanaqtarda keltirilgen. Osy eki aralyqta qazaqtyń óz jerinde sany azaıyp, al kerisinshe RSFSR-daǵy qazaqtar sany 2,3 ese, О́zbekstanda – 1,7 ese, Túrikmenstanda – 6 ese, Tájikstanda – 7 ese, Qyrǵyzstanda 10 ese ósken.
Memlekettik komıssııanyń osy máselemen aınalysqan jumys tobynyń músheleri otandyq, sheteldik arhıvterdiń buryn beımálim bolǵan qujattarymen tanysa kele, Qazaqstannan tys jerge bosyp ketken halyqtyń sany shamamen 1 mln 800 myń – 2 mln adam aralyǵynda degen tujyrym jasap otyr. Shyndyǵynda, bul málimetterdi tolyq dep aıta almaımyz, bosqyndar sany áldeqaıda kóp bolýy múmkin.
– Elimizden tys aımaqqa ketken bosqyndardyń jaǵdaıy týraly málimetter bar ma? Jańa jerlerde olardyń áleýmettik beıimdelý úrdisi qalaı júrdi?
– Arhıv derekteri kórshiles aımaqtarǵa aýyp barǵan qazaq bosqyndarynyń aıanyshty jaǵdaıynan mol málimet beredi. Mysaly, Reseıdiń Astrahan, Saratov, Orynbor, Qorǵan, Túmen, Omby, Novosibir, Chelıabi jáne Altaı ólkesi aýmaǵyna qashqan qazaqtardyń shyǵý aýmaǵy Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Semeı, Shyǵys Qazaqstan oblystary boldy. Árıne, olardy eshkim qushaq jaıyp qarsy almaǵany belgili. Arhıv derekterinde «1930 jyldyń kókteminde, qar kóbesi sógilgen kezde jol boıynan ashtyqtan álsirep qulap, aıazda úsip ólgen qazaqtardyń máıitteri kóptep tabylyp jatyr» degen málimetter jıi kezdesedi. Qystan aman shyqqan bosqyndardyń da jaǵdaıy óte qıyn boldy. Bosqyndardyń basym kópshiliginiń orys tilin bilmeýi olardyń jumysqa ornalasýyna kedergi jasady. Sonymen qatar jumys kúshiniń jetispeýine qaramastan, «qazaqtardy jumysqa almaý» týraly buıryqtar jıi kezdesedi. Jumysqa ornalasqan kúnniń ózinde de jalaqy men azyq-túlik paıkteri jeke ónimdilikke baılanysty boldy, al ashtyqtan álsiregen bosqyndardyń óndiris normasyn oryndaýǵa kúshteri kelmedi.
«Kóshpeli halyqtardy sosıalızm relsterine kóshirý» saıasatynyń nátıjesinde kóptegen adam zardap shekti. Biraq solardyń ishindegi eń qorǵansyzy balalar boldy, ashtyq pen jappaı bosqynshylyq saldarynan jetimder men tastandy balalardyń sany kúrt ósti. Mysaly, 1932 jyly naýryz-sáýir aılarynda Orta Edilge barǵan Búkilodaqtyq ortalyq atqarý komıteti (BOAK) janyndaǵy Balalar komıssııanyń brıgadasy Orta Edil ólkesiniń 11 aýdanynda 50 myń bosqyn qazaqtyń bar ekenin, olardyń 30 paıyzy balalar ekenin anyqtaǵan. Balalardyń sanıtarlyq-turmystyq jaǵdaıy jantúrshiktirerlik asa aýyr boldy: olar ylǵaldy, qarańǵy qıraǵan jerkepelerde ómir súrdi, basym bóliginiń kıerge kıimi joq, jalańash, ashtyqtan isinip ketken. Komıssııa balalar arasynda ólim-jitimniń asa joǵary ekenin jáne onyń 85 paıyzy ashtyqtan bolǵanyn dáleldegen.
Bosqyndardyń taǵy bir basty baǵyty Qytaıdyń Shyńjań ólkesi boldy. OGPÝ-dyń Qupııa-saıası bóliminiń «Qazaqstannan Qytaıǵa kóshi-qon týraly» 1931 jyldyń qazanyndaǵy arnaıy anyqtamasynda shekaralyq beldeýdegi halyqtyń bosqynshylyqqa ushyraýynyń basty sebepteri atalǵan: túrli sharýashylyq naýqany kezinde oryn alǵan asyra silteýshilik, turǵyndardy ónerkásip taýarlarymen qamtamasyz etýde jiberilgen olqylyqtar, keńestik bılikke qarsy toptardyń belsendiliginiń artýy.
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qytaımen shektesetin Zaısan, Tarbaǵataı, Katonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar, Maqanshy aýdandarynan bosqyndardyń sany 1930 jylǵa qaraı ósip, shekara mańyndaǵy eldi mekender qańyrap, bos qala bastady. Bir ǵana Zaısan aýdanynan 1930 jyly Qytaıǵa shamamen 1 238 otbasy kóship ketti, bul aýdandaǵy halyqtyń úshten bir bóligi edi. Jalpy eldiń shekaralyq aýmaqtarynan 1930-1932 jyldary Qytaıǵa kem degende 200 myńǵa jýyq bosqyn ótip ketken.
Bosqyndardyń bir bóligi shekara asý kezinde jergilikti qupııa polısııa (OGPÝ) tarapynan adam sengisiz jaýyzdyqtyń qurbany boldy. Katonqaraǵaı, Tarbaǵataı, Zaısan aýdandarynda áskerıler tarapynan bosqyndardy jappaı qyrý áreketteri jıi oryn aldy. Shekaralyq aımaqta ashyq terror bastaldy. GPÝ-diń Shekara kúzeti jáne áskeri basqarmasynyń 1931 jyldyń 28 aqpanyndaǵy baıandamasynda «1930 jyly Qazaqstan shekarasynda bosqyndarmen qaqtyǵys kezinde 734 adam óltirildi, 38 adam jaraqat aldy, al shekarashylar tarapynan shyǵyn – 24 adam, 15 jaralandy» degen málimetter keltirilgen. Keńes áskerleri bosqyndardy Qytaı jerinde de qýdalap baryp, qyryp otyrǵany týraly málimetter bar.
– Qazirgi kúni bosqyn sanatyndaǵy qurbandardy tolyq quqyqtyq, saıası aqtaý úshin zań jobalaryn ázirleý qajet dep sanaısyz ba?
– Árıne. 1993 jylǵy 14 sáýirde qabyldanǵan «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qýǵyn-súrginnen zardap shekkender sanatyna bosqyndardy jatqyzbaıdy. Sondaı-aq 2009 jyldyń 9 jeltoqsanynda qabyldanǵan «Bosqyndar týraly» zań da tek respýblıka aýmaǵyna pana izdep kelgen shetel azamattarynyń quqyqtyq mártebesin, memlekettik qoldaý sharalaryn aıqyndap berýmen shektelip, bosqyndardyń quqyqtyq mártebesi rettelmegen. Elimiz keńes ókimetiniń adamgershilikke qarsy qylmystyq saıasatynyń jazyqsyz qurbany bolǵan qazaq bosqyndary men olardyń urpaqtarynyń taǵdyryna, olardyń quqtaryn qalpyna keltirý máselesine áli de bolsa nemquraıdy qarap keledi. Osy olqylyqtyń orny toltyrylýy kerek. Memlekettik komıssııanyń zańger ǵalymdary men sarapshylary «Qazaqstannan ketken májbúrli bosqyndar týraly» zań jobasyn jasady. HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin nátıjesinde bosqyndar men olardyń urpaqtary joǵaltqan barlyq ajyramas quqyqtar men bostandyqtardy qalpyna keltirý qajet.
– Memlekettik komıssııanyń jumys tobynyń qyzmeti barysynda qıyndyqtar, áli de sheshimin tappaǵan máseleler bar ma?
– Memlekettik komıssııanyń Jobalyq keńsesiniń basshylyǵymen qyrýar jumys júzege asyryldy. Jobalyq keńseniń basynda S. Qasymov sııaqty óz isine adal, qýǵyn-súrgin problemalaryn uzaq ýaqyt, jan-jaqty zerttegen maman, alǵa qoıǵan maqsatqa jete biletin, bedeldi basshynyń bolýy da sheshýshi ról atqardy.
Degenmen, keıbir basy ashyq máselelerdiń bar ekendigin moıyndaýymyz kerek. Jumys toby múshelerine arhıvterdiń qupııa qorlarynda jumys isteýge ruqsat etilgenimen, tabylǵan qujattardy qupııasyzdandyrý úrdisi baıaý júrip jatyr. Sonymen qatar áli de bolsa zertteýshiler úshin keıbir qoljetimsiz qujattar men qorlar bar. Taǵy bir másele – arhıv materıaldaryn ortalyqtandyrý maqsatynda oblystardaǵy qýǵyn-súrginge baılanysty materıaldardyń basym bóligin Almaty qalasyndaǵy Prezıdent arhıvine alyp ketýi óńirlerdegi ǵalymdardyń jumysyna kedergi boldy. Sonyń saldarynan qazirgi tańda aýmaqtyq ǵalymdar men zetteýshiler, qýǵyn-súrginge ushyraǵan qurbandardyń urpaqtary ata-babalarynyń taǵdyryna qatysty qujattarymen tanysýdan jasandy túrde qol úzip otyr.
Oblystyq jáne aýdandyq arhıvterde saqtalǵan 1920-1930 jyldarǵa qatysty qujattardyń bir bóligi tóte jazýmen jazylǵan, bul qujattardyń jaǵdaıy asa múshkil. Arhıvterde arab álipbıimen tanys birde-bir maman kezdespedi, mazmuny túsiniksiz bolǵandyqtan arhıv mamandary tarapynan nemquraıdylyq basym. Atalǵan qujattardyń jaǵdaıy asa múshkil, joıylyp ketý qaýpi bar. Olar negizinen qazaq halqynyń tarıhyna tikeleı qatysy bar ekendigin eskersek, tól tarıhymyzǵa qatysty mańyzdy málimetterden aırylyp qalýymyz múmkin. Jergilikti arhıvterde qýǵyn-súrginge tikeleı qatysy bar, arab grafıkasymen jazylǵan, naǵyz qundy aqparattar men málimetter túgendelip, ǵylymı mańyzy bar qujattar Prezıdent arhıviniń qaramaǵyna ótýge tıis. Mamandandyrylǵan ǵylymı mekemeler tarapynan osy máselege jiti kóńil aýdarylýy qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jomart OSPAN,
«Egemen Qazaqstan»
