Qart tarıhty qasiretpen aıǵyzdaǵan qaraly kezeńniń kartınasyn kóz aldyńa ákeletin fotoqujattar men repressııa qurbandarynyń jeke zattary kórmeden oryn alǵan. Olardyń ishinde Qazaqstan men О́zbekstannyń qýǵyn-súrginge ushyraǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri S.Hodjanov, F.Zarıpqyzy, T.Otarbaev, M.Myltyqbaev, A.Baıtursynuly, Á.Bókeıhanov, M.Dýlatov, M.Tynyshpaev, H.Dosmuhamedovterge tıesili mýzeılik zattar birden nazar aýdartady.
Jádigerlerdiń qatarynda 1980 jyly Sáken Seıfýllınniń jary Gúlbaram Seıfýlına men aǵasy Májıt Seıfýlın ótkizgen paltosy men patefony jáne altyn qol saǵaty, óziniń esimi jazylǵan temeki qoraby bar. Sondaı-aq belgili alash qaıratkeri Halel Dosmuhamedovtyń dárigerlik móri men fotosýretteri jáne eńbekteri qamtylǵan. О́zbekstandaǵy qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaqtardyń aqtalýy týraly jazylǵan aqparattyq taqtaıshalar dy da kórmeden kezdestiresiz. Onda 1930 jyly Qazaqstannyń Kaspıı boıy aýdandarynda úkimettiń et josparyna qarsy sherýge qatysqany úshin qýǵyn-súrginge ushyrap, О́zbekstan aýmaǵyna ótip ketken 69 qazaqstandyqtyń aty-jóni jazylǵan.
Kórmeni ashqan Memlekettik Ortalyq mýzeı dırektory Rashıda Harıpova men О́zbekstandaǵy Qýǵyn súrgin qurbandaryn eske alý Memlekettik mýzeıiniń dırektory Bahtııar Hasanov zııalylardy qynadaı qyrǵan tarıhtaǵy qıly kezeń qos memleket úshin de orny tolmas oqıǵa ekenin, bul qasiret eshqashan halyq zerdesinen óshpeıtinin atap ótti. Sondaı-aq kórmeniń ashylýynda sóz alǵan baýyrlas eldiń ǵalymdary bul taqyrypty zerttep-zerdeleý isi áli de jalǵasa beretinin, elimiz atalǵan taqyrypqa aıryqsha kóńil bólip otyrǵanyn aıtty.
Dóńgelek ústel barysynda, HH ǵasyrdyń 30-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan men О́zbekstannyń qoǵamdyq-saıası tarıhynyń saıası qýǵyn-súrgin taqyryptaryn qamtıtyn máseleler keńinen saralandy. «Qazaqstandaǵy saıası repressııanyń sebebi men saldary» taqyrybynda baıandama jasaǵan akademık Mámbet Qoıgeldıev jetpis jylǵa jalǵasqan sovettik kezeńge naqty baǵa berilmeı, taqyrypty ǵylymı turǵydan týra qorytý túrli kedergige ushyraı beretinin málimdedi.
«Sońǵy jyldary jańadan ashylǵan arhıv qujattary bizge, zertteýshilerge sovettik kezeńde elde bolyp ótken saıası repressııa taqyryby aıasynda birsypyra jańa tujyrymdarǵa kelýge múmkindik berdi. Memleket basshysynyń jarlyǵymen qurylǵan komıssııa, onyń nátıjesinde jaryq kórgen 70-tiń ústindegi qujattyq jınaqtar bar. Bul rette biz kórshi elderden alda kelemiz. Saıası repressııa jalpyımperııalyq qubylys. Á.Bókeıhanovtyń: «Eger siz óz halqyńyzǵa paıdaly adam bolǵyńyz kelse, onda qazaq elindegi Reseı ákimshiliginiń jer saıasatyn muqııat oıyńyzdan ótkizip tanyńyz, sonda siz bilgińiz keletin saýalǵa jaýap tabatyn bolasyz» degen sózi bar. Al XX-ǵasyr basyndaǵy ult-azattyq qozǵalys basyna kelgen saıası basshylyq mynadaı úsh qundylyqty óz qyzmetiniń negizgi mazmunyna aınaldyrdy. Olar atameken jer jáne qazaq ulty, sondaı-aq osy ekeýiniń qalypty ómirin qamtamasyz ete alatyn memlekettilik. Bolshevızm men alashtyq basshylyq arasyndaǵy bitispes qaıshylyq osy úsh qundylyq tóńireginde júrdi. Sovet úkimeti tarapynan júrgizilgen saıası repressııa eń aldymen qazaq ult-azattyq qozǵalysyna jasalǵan qııanat bolǵandyǵyn aıtý paryz. Memlekettik komıssııa tarapynan berilgen esepterdiń birinde saıası repressııa qurbany bolǵan 311 myń adamnyń aqtalǵandyǵy týraly aıtylady. Osy keltirilgen sannyń úlken bóligi azattyq qozǵalysqa tikeleı atsalysqandar bolǵandyǵy kúmán týdyrmaıdy. Saıası repressııa nátıjesinde qazaq halqy eki birdeı býyn saıası ulttyq basshylyǵynan aıyryldy. Bul, máńgi umytylmaıtyn qasiret», deıdi Mámbet Qoıgeldıev.
О́z kezeginde ózbek ǵalymdary da saıası repressııa ult kóshin alǵa súıregen zııalylardy qýǵynǵa ushyratyp qana qoımaı, olardyń esimderin tarıh betinen joıyp jiberýge kúsh salǵanyn atap ótti.
«Bul kúndi umytý múmkin emes. El basshylyǵy atalǵan taragedııaǵa aıryqsha kóńil bólip, arnaıy eske alý kúnin belgiledi. Sońǵy jıyrma jyldyń bederinde júzdegen zertteý maqalalar jarııalanyp, qanshama tarıhı derekti kitaptar jaryqqa shyqty. О́zbekstandaǵy qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý mýzeıi 2002 jyly esik ashty. Mýzeı ekspozısııasy negizgi úsh zalǵa bólinedi. Ámirshil júıeniń kárine ushyraǵan iri qaıratkerlerdiń kúreskerlik jolyna, ómirine qatysty barlyq derekterdi osy jerden tabýǵa bolady. 40 myńnan astam otandasymyz repressııa qurbany boldy. Qazaq eli de bul qasirettiń saldarynan az japa shekken joq. Tarıhty zerdeleýge múmkindik týǵyzyp, ortaq alań usynǵan Memlekettik ortalyq mýzeı ujymyna alǵys bildirgim keledi. О́z tarıhyn tanyp, odan sabaq alǵan ulttyń keleshegi jarqyn», - deıdi dóńgelek ústelde sóz alǵan О́zbekstandaǵy Qýǵyn súrgin qurbandaryn eske alý Memlekettik mýzeıiniń dırektory Bahtııar Hasanov.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty ǵylymı zertteýler zerdelengen basqosýda О́zbekstan Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý Memlekettik mýzeıiniń bas ǵylymı qyzmetkeri Bahrom Izraev, Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń jetekshisi, «Til-qural» oqý-ádistemelik ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Raıhan Imahanbet, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń «Aıtylǵan tarıh» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Zabıra Myrzataeva baıandama jasady. Dóńgelek ústel jumysyna ǵalymdar men oqytýshylar, murajaı, mýzeı, kitaphana qyzmetkerleri qatysty.
