Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
– Raısa Ramazanqyzy, eń aldymen ótken jylǵy Germanııaǵa barǵan saparyńyz jáne Konrad Raısspen qalaı tanysqanyńyz jaıynda aıtsańyz.
– 2022 jyly Germanııanyń Syrtqy ister federaldy mınıstri Annalena Berbok elimizge saparlap kelgende «ALJIR» mýzeıine arnaıy at basyn burǵan edi. Sodan ótken jyly qyrkúıek aıynda Berlınde ótetin «Germanııa tarıhyndaǵy aǵartýshylyq jumys» atty halyqaralyq konferensııaǵa qatysý úshin maǵan shaqyrtý jiberipti. Mine, osy sapar barysynda Konrad Raıssty alǵash kórip, tanysa kele, onyń «Qarlagta» dúnıege kelgen «jerlesimiz» ekenin bildim.
Aıtýynsha, ol 1946 jyly 28 sáýirde ómir esigin ashypty. 8 jasyna deıin Qazaqstanda turyp, mektepke Qaraǵandyda barǵan. 2022 jyly mamyr aıynda qyzy Anıamen birge germanııalyq týrıster delegasııasy quramynda elimizge kelip, 68 jyl ótkennen keıin «Qarlagqa» qaıtadan taban tirepti. 1954 jyly anasy Lotta Raıss bostandyq alyp, Germanııaǵa barýǵa ruqsat etken ýaqyttan beri bul onyń alǵash kelýi. «Qazaqstanda 31 mamyrda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni atalyp ótedi eken. Bul men úshin mańyzdy kún» degen ol, maǵan anasy Lotta Raısstyń «Proklıataıa ı bespravnaıa. Shtýtgart – Bazel – Moskva... 16 let Gýlaga ı ssylkı» atty memýar kitabyn syıǵa tartty.
– Endeshe, áńgimemizdi anasynan bastaıyq, ol ne úshin qýǵynǵa ushyraǵan?
– Konradtyń anasy Lotta Raıss 1933 jyly Shtýtgart kórkem akademııasynda oqyp júrgende bılik basyna fashıster keledi. Sodan ol KSRO-ǵa qashýǵa bel baılaıdy. Ol ýaqytta Lotta nemistiń belgili dramatýrgi ári dárigeri Frıdrıh Volfke turmysqa shyqqan edi, ekeýiniń Lena esimdi qyzdary bolǵan. 1934 jyly aldymen Máskeýge, keıin Edil boıyndaǵy nemis avtonomııalyq respýblıkasynyń ortalyǵy Engelske qonys aýdarypty. О́kinishke qaraı, fashıstik júıeden qashqan ol 5 jyldan keıin kommýnıstik terrordyń tyrnaǵyna iligetinin bilmegen edi.
Engelste Lotta nemis memlekettik teatry men memlekettik baspasynda eńbek ete júrip, jergilikti mádenı ómirge belsene aralasady. 1935 jyly jýrnalıst Lorens Lohtgofenge ekinshi ret turmysqa shyqqan. Tutqyndalar aldynda ekeýiniń Larısa esimdi qyzdary ómirge keledi. Joldasy da ózi sekildi kommýnızm ıdeıasynyń kózsiz jaqtasy bolatyn.
1937-1938 jyldardaǵy «úlken terrordyń» tyrnaǵyna KSRO-da turatyn Germanııa azamattary alǵashqylar qatarynda ilikken. Sonyń ishinde Lorens Lohtgofen Germanııada turatyn anasymen hat jazysqany úshin quryqtalyp kete barypty. Kóp uzamaı «halyq jaýynyń» áıeli retinde Lotta da alty aılyq sábıi Larısamen birge temirtorǵa toǵytylady. Bul qýǵyn-súrginniń bári «Germanııanyń bas shtaby men gestapo elimizdegi nemisterdi paıdalana otyryp, mańyzdy kásiporyndarda, ásirese qorǵanys kásiporyndarynda tyńshylyq ári dıversııalyq jumystardy keń kólemde uıymdastyryp jatyr» degen jeleýmen jasalǵan. Mádenıettanýshy Horst Groshopptyń málimetinshe, KSRO-da ulty nemis kommýnıstik partııa músheleriniń 70 paıyzy osyndaı aıyppen qýǵyndalǵan.
– Sonymen Lotta Raıss qansha jylǵa sottalǵan jáne «Qarlagqa» qashan kelgen?
– 1938 jyldyń basynda Lotta Raıss aldymen Engelstegi túrmede otyrady. Bir jarym aıdan keıin shaqalaq sábıi Larısa qaıtys bolypty. Tek 8 aı ótkennen keıin ony Qazaqstandaǵy «Qarlagqa» aparǵan. Bul kezde aýrý men ashtyqtan qaljyraǵan Lottanyń salmaǵy bar-joǵy 39 kılony qurasa kerek. Oǵan revolıýsııaǵa qarsy is-áreket jasadyń degen jalǵan aıyp taǵyp, bes jarym jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn taǵaıyndaǵan.
Jaza merzimi 1943 jyly bitkenimen, ol ýaqytta Germanııamen soǵys júrip jatqandyqtan, taǵy da belgisiz merzimge lagerde qaldyrylady. Kún kórý úshin júk tasýshy, esepshi, qurylysshy, laborant sekildi jumystardy atqaryp, arasynda óz mamandyǵy boıynsha sýretshi bolyp ta eńbek etken. Talaı qıyndyqty bastan keshirgen. Brýsellez, bezgek indetterine shaldyqqan, omyrtqasyna zaqym kelgen, qaqaǵan qysta aıaǵy úsip qalyp, birneshe barmaǵynan aıyrylǵan. Lagerde syrttaǵy ómirde ne bolyp jatqanyn múldem bilmegen tutqyndar, tipti Germanııamen soǵys bastalǵanyn da estimepti. Segiz jyl aıdaýda tentiregen ol kúıeýi Lorens Lohtgofendi qaıtys boldy dep oılaıdy. Alaıda keıin anyqtalǵandaı, ekeýi de qýǵyn-súrginnen aman qalǵan, biraq qaıta qosylmaǵan.
– Uly Konrad osy «Qarlagta» júrgen kezinde týǵany belgili. Onyń ákesi kim?
– Ulynyń dúnıege kelgen kezdegi esimi Nıkolaı bolatyn. Ol 1946 jyly Dolınka túrmesiniń perzenthanasynda ómir esigin ashqan. Al onyń ákesi Qabarda knıaziniń uly, sottalǵan Zahar Halılov. 1946 jyldyń tamyz aıynda anasy men uly lagerden bosap shyqqannan keıin Z.Halılovpen de baılanystary úzilgen...
Lagerden keıin basqa da keńestik nemister sekildi Lotta týǵan jerine qaıta almaı, el aýmaǵynda «merzimsiz ýaqyt aıdaýda» júripti. Kirpish zaýytynda, balabaqshada, aýrýhanada eńbek etedi. Tek Stalın ólgennen keıin ǵana 1954 jyldyń qazan aıynda ulymen birge Germanııaǵa oralýǵa múmkindik alǵan. Aıtpaqshy, sol qıyn jyldarda oǵan Qazaq KSR-ine eńbek sińirgen dárigeri Hafız Maqajanov qoldaý bildirip otyrǵan desedi.
Biraq otanyna oralǵan ana men balanyń kórer quqaıy munymen bitpegen eken. GDR-de turatyn úıi men týystary bolmaǵany óz aldyna, eldiń arnaıy qyzmetteri ony únemi tekserýge alyp, keńes jerindegi 16 jylǵa sozylǵan ómiri jaıynda eshkimge tis jarmaýǵa májbúrleıdi. L.Raıss resmı qujattarda 1938-1954 jyldary keńes odaǵynyń densaýlyq saqtaý jáne aýyl sharýashylyǵy sektorlarynda eńbek ettim dep jalǵan málimet beredi. Alǵash kelgen kezde nemis tilin bilmeıtin ulyna da ońaı bolmaǵan. Anasy onyń Nıkolaı esimin osy kezde Konrad dep nemisshege aýystyrady. Joǵaryda aıtylǵandaı, ol mektep tabaldyryǵyn Qaraǵandyda attap, odan ári oqýyn Germanııada jalǵastyrady.
Lotta Raıss 1963 jyly Saratov oblystyq sotynan «qylmys quramynyń bolmaýyna baılanysty» aqtaý týraly anyqtama alǵan. 16 jylǵa sozylǵan negizsiz qýǵyn-súrgin úshin ótemaqy da almaǵan, tipti eshkim odan keshirim de suramaǵan. Ol keıingi ómirinde mektepte orys tilinen sabaq bergen.
– Áńgimemizdiń basynda Konrad Raısstyń sizge óz anasynyń memýar kitabyn syılaǵany týraly aıttyńyz. Sonyń tarıhyna toqtala ketseńiz.
– Iá, GDR-de lagerdegi ómiri týraly aıtýǵa tyıym salynǵandyqtan, anasy uzaq jyldar boıy ishten tynyp júredi de, tek 1990 jyly eki Germanııa qosylǵannan keıin ǵana shyndyqty aıta bastaıdy. Sodan 2002 jyly «Proklıataıa ı bespravnaıa. Shtýtgart – Bazel – Moskva... 16 let Gýlaga ı ssylkı» atty memýar kitabyn jazyp bitirgen. Konrad Raısstyń aıtýynsha, kitapty basyp shyǵarýǵa kóp ýaqyt boıy múmkindik bolmaı, tek 2018 jyly ǵana jaryq kóripti.
Men elge kelgen soń sol kitapty ashyp qarap otyrsam, ishinde anasy men ulynyń qoldanǵan kóne zattary, kıimderi, t.b. sýretteri basylypty. Sodan Konradqa habarlasyp, olardyń mán-jaıyn surastyrsam, osy jádigerlerdiń bári óz qolynda ekenin aıtty. Biz onyń bárin mýzeı qoryna berýin suradyq. Ol az ýaqyt oılanǵannan keıin kelisimin berdi. Osylaısha, Berlındegi Qazaqstannyń konsýldyǵyna habarlasyp, onyń mádenı bóliminiń jetekshisi Dáýren Aqberdıevtiń qolǵabys etýi arqasynda Konrad Raısstyń jeke zattary men sýret-qujattaryn elge aldyrdyq. Onyń ishinde Lotta Raısstyń ulyna arnap tikken kıimderi, salǵan sýretteri, Konradtyń oınaǵan oıynshyqtary, t.b. bar.
Keshe, 31 mamyr kúni «ALJIR» mýzeıinde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraı ashylǵan kórmege osy zattardyń barlyǵy alǵash ret qoıylyp, kórermen nazaryna usynyldy. Bular endi mýzeıimizdiń eksponaty retinde
zalymyzdan oryn almaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
