Tarıhshy tolǵamy

Qazan aıynyń alǵashqy aptasy. Astananyń aýa raıy qubylyp, kók álemin kókala bult torlap al­ǵan. Batystan soqqan sýyq jel dene tońazytqandaı. Jeńil kıingen Qoıshyǵara Salǵarauly ekeýmiz ǵalym Qaırat Saqtyń elý jasqa tolýy toıynyń qurmetine arnalǵan ǵylymı konferensııadan shyqqan boıda avtobýs aıaldamasyna qaraı qatarlasyp, shúıirkelese júrip kelemiz. Buryn gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan tarıhı taqyryptaǵy eńbekterin qunyǵa oqyp, rızalyq sezimge bólengen men Qoıshyǵarany júzbe-júz kórip, tildes­kenime ishteı qýanýlymyn. – Seni sýretińnen shyramyttym. Baýkeńniń beımálim qyrlaryn bizge tanyt­qanyń úshin sálem berdim, – dedi Qoı­­­shyǵara shyn peıilimen kóńilimdi aýlaı. Aıaldamaǵa jetip, birimizdi birimiz qımaı uzaq turyp qaldyq. – Tarıhı taqyrypqa qalaı keldińiz? – dedim. – Áýelgi kezde ózimniń shyqqan te­gimdi bilgim keldi. Qolyma kóp materıal túskennen keıin halqymyzdyń tarıhy boıynsha «Altyn tamyr», «Kópirler», «Qazaqtyń keıingi tarıhy», «Qazaqtar» degen tórt kitabymdy jazdym. Elimiz táýelsizdik alǵan soń, jurt tarıhqa lap bergende, «menen basqa adam muny jazbaıdy ǵoı» dep kóne tarıhymyzǵa bet burdym. Eger kóne tarıhymyzdan suraǵyńyz bolsa, qoıyńyz. Kez kelgen suraǵyńyzǵa jaýap berýge daıynmyn. Meniń bir-aq maqsatym boldy. Al­­ǵashqy derektermen tanysa bas­taǵannan-aq, keshegi keńes jáne qazaq tarıhshylarynyń qazaq-túrik halqy altynshy ǵasyrdan paıda boldy de­genderiniń ótirik ekenin dáleldegim kel­di. Sol maqsatpen ejelgi túrikterdiń ta­rıhyn, eń sońynda mońǵol halqynyń qaıdan shyqqanyn mıfologııa negizinde jazyp bitirdim. Qudaıǵa shúkir, búkil gazet-jýr­­nal­ǵa eńbegimdi jarııalaıtyn azdy-kópti bedelim bar. Men oǵan umtylmaımyn, odan lázzat ala almaımyn. Joldastarym jetpiske tolǵa­nymda birdeńe jazdy. Bári jalań. «Tarıhty tereńnen qoparyp jatyr» degen tárizdi qur kópirme sóz. Neni qoparyp, neni tapty degen ǵylymı taldaý jasap, dáleldeý joq. Men ǵylym doktory emespin. So­ny bile tura jınalys tóraǵasy meni jurtqa tarıh ǵylymynyń doktory dep tanystyrady. Biraz ýaqyt «Eshqandaı tarıh ǵylymynyń doktory emespin!» dep aıqaılap, qarsylyq bildirip júrdim. – Seni dattap jatqan joq qoı. Qar­sylasqandy qoısaıshy, – dep dos-jarandarym urysqan da kezi kóp. – Áı, men doktor degendi jek kóredi deısiń be? Dos bar, dushpan bar. Erteń bireýi «О́zin ózi nasıhattap júr. Bul doktor da emes, saıtan da emes dese, maǵan ólim ǵoı. О́z basymdy ózim qorǵaýym kerek emes pe? Sońymnan sóz ermesin», deımin. Sońǵy kezde de ǵylym doktory deý­shilerge úndemeıtin boldym. Qu­daı­dyń qudireti, bos maqtaýǵa da adamnyń eti úırenedi eken. Ekeýmiz de máz bola kúldik. – Keıde úkimettik úlken jıyndarǵa shaqyrady. Demek, birdeńem bar ǵoı, birdeńem bolmasa, shaqyrmas edi. Sony qanaǵat tutam. Shaqyrmaǵan jerge óz betimshe baram dep umtylǵan emespin. – Kúzdiń sýyǵyn elettirmeı, elik­tirip aıtqan áńgimeńizge rahmet, – dep Qoıshyǵaramen qoshtasarymda: – Sáti tússe, erteń kúndizgi sa­ǵat bir­de «Altyn adam» meıramhana­synda kez­desip, áńgimemizdi jalǵastyraıyq. Sizge «Men – halqymnyń Baýyrja­ny­myn» degen kitabymdy syılaıyn, – dedim. Erteńine kezdestik. Eshkim kedergi jasamasyn dep meıramhananyń alys­taý buryshynan oryn aldyq. «Abyz tarıhshyǵa tileýles kóńilden» dep qoltańba jazyp, «Men – halqymnyń Baýyr­janymyn» degen kitabymdy Qoıshyǵaraǵa syıladym. Ol maǵan «Múde han» kınoromanyn syılap: – Men kınossenarıst emespin. Qolym­nan kelgenshe qazaǵymnyń jyrtyǵyna jamaý bolsam dep myna «Múde han» kınoromanyn jazdym. Muny oqyǵan bilimdi jastarymyz qazaq tarıhyna bet bursa, osyndaı danyshpanymyzdyń bar ekenin túsinse, menen góri kıno tilin biletin daryn ıesi bul dúnıeni qolǵa alyp, ekranǵa shyǵarsa, elimizge rýh berer edi. Tarıh degenimiz – rýh qoı, – dedi keńinen tol­ǵaı sóılep. Men Qoıshyǵaranyń myna arman-oıyn estigende tolqyp kettim. Onyń ásirese, «Jaqsy qolbasshy jeńisten je­ńiske jetse, ol jeńis ylǵı jalǵasa berse, onyń sanasynda biz jeńilemiz degen uǵym bolmaıdy», – degeni oıymdy terbep jiberdi. – Qorqaq jandar myna maıdannan tiri shyǵamyz ba, álde ólemiz be dep turady. Qolbasshynyń keremettigi «biz jeńemiz» dep sarbazdaryn sendirýinde. Ondaı qolbasshyda jeńilem degen uǵym bolmaıdy. Sondyqtan ol jeńiske jetedi. Bul rýhtyń kúshi. Rýhtyń kúshi qandaı deseńizshi? – dedi Qoıshyǵara masattana sóılep. – Bizdiń ata-babamyzdyń eshkimnen eshqandaı kem emestigi myna «Múde han» kitabymnan kórinedi. Muny muqııat zerttep oqýyńyzdy ótinem. Qoıshyǵaranyń naǵyz tarıhshy ekenine kózim jetken saıyn oǵan degen qurmetim eselep artyp, ár sózin qalt jibermeı kóńilime túıip qalý­ǵa qushtarlandym. Ol «Múde han» kitabynyń bir betin ashyp: «Mynany sońyna deıin oqyp shyqshy?» – dedi. Ol Múdeniń ákesin óltiretin sátin beınelegen bet eken. Tez oqyp shyqtym. – Dostarym áı, seniń mynaýyń ne? Ákesin óltirgeni ne sumdyq?! – dep renjidi. – Sender ári qaraı oqysańdarshy. Múde han ultyn ushpaqqa shyǵarý úshin, týǵan jerine qaıtyp kelý úshin bárin qurbandyqqa shalady. Qytaı dereginde de, Bıchýrınniń dereginde de ony Moo dep ataıdy. Bul eki derektiń de negizi joq. Moo buzaýdyń móó degeni sııaqty. Men ony Múde dep aldym. Ol óz múddesi úshin kúresken adam. – Myńǵul, muńǵul, mońǵol ataýlary jóninde talas kóp. Buǵan siz ne deısiz? – Vızantııa jeri kimniń jeri? Ony túrikter jaýlap aldy emes pe? Zer salyńyz, Alataýyń da, Qarataýyń da, Ulytaýyń da, Qyzyl sýyń da, Aqsaıyń da – bári sonda. Bul ataýlardy túrikter ózimen birge ala barǵan. Sol sııaqty XIV ǵasyrda bizdiń jerdi shaǵataı enshiledi. El jetpegendeı ústemelep taǵy el ákep qosty. Bul Rashıd-ád-Dınde de, Kantemırde de, Ábilfeıizde de bar. Jazýshylarymyz osy faktini saralap, qaperge almaıdy. Qytaıdyń sýn pýn degen halqy bar. Ony mońǵol tektes túrik deıdi. Men muny múlde qate deımin. Muńǵyl – tatar. Bildińiz be? Biz ǵunnan shyqtyq dep júrmiz. Ǵun degen ataý durys emes. Olar mońǵoldy tatar deıdi. – Muńǵyl degen she? – Ol – túrik. Eń sońynda úsh ulys ekenin, úsheýi de musylman bolǵanyn aıtady. Birinshi, Shyńǵys han shyǵyp tur. Men muny danyshpandyǵymnan taýyp turǵan joqpyn. Qytaı deregin Fransııa, Germanııa, Anglııa, ıaǵnı búkil álem Bıchýrın aýdarmasy arqyly ǵana tanydy. Onyń kitabyn orystar shyǵarmaı, ol ólgennen keıin ǵana shyǵardy. Onyń ózinde túriktiń mereıin kóteretin jeriniń bárin qıyp alyp tastaǵan. Men Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Qytaıǵa baryp, Bıchýrınniń aýdarǵanyn ózim qaıta aýdaryp ákeldim. Ondaǵy tań­ǵalarlyq nár­se, Múdeniń tikeleı urpaǵy Edige (Atılla) «Bıch bojıı» dep atalypty. Ony qazaqshalaǵanda Qudaıdyń shybyrtqysy, Qudaıdyń kúshi, qahary degen maǵynaǵa ıe. Shyńǵys hannyń mońǵoly – túgel túrik. Qazirgi mońǵol túrik, kıdan, manjýr, qy­taıdyń qospasy. Dini – býdda. Shyń­ǵys hannyń da, Múde hannyń da dini – táńiri. Myna kitapty da saǵan syılaımyn. Túsinip, asyqpaı oqyǵanyńdy qalaımyn. О́zińe lap ete qalǵanym – eńbegiń. Buryn sen meni kórgen emessiń, men seni kórgen emespin. Bizdi eńbek tabystyrdy. Bireýge ókpeleýdiń qajeti joq. Meniń túsinigim mynaý. Kez kelgen esi durys bala ata-anasyna jaqsylyq jasasa, aılyǵynan ne kıim ákep berse, ol perzenttik paryzyn ótegeni. Siz ben biz de qazaqtyń balasymyz. Halqymyzǵa qyzmet etsek dep perzenttik boryshymyzdy ótep júrmiz. Oǵan mindetsinip aıqaılaýdyń, oǵan ataq-abyroı dámetýdiń ózi artyq. Shyndyqqa kelgende sen Mamytbeksiń, men Qoıshyǵaramyn. Jat elge shyǵyp, aıtqan jerden aýlaq, birdemeni búldi­reıikshi, ondaǵylar ekeýmizdi bilmeıdi. – Myna qazaqty qarashy, – dep aıqaılaıdy. Ol – bizge namys. Bir qandasymyz jańalyq ashsa: – Oı, qazaq keremet jańalyq ashty, – deıdi. Ol – bizge qýanysh. Syrtqa shy­q­qanda bárimiz – qazaqpyz. Osyny túsin­sek, perzenttik boryshymyzdy óteı alamyz. – Aýylda da danalar kóp, – dep men bir oqıǵany aıtyp edim: – O-oı, ásirese, buryn kóp edi. Danalyq ushqynyn keshe bir jas jigit boıynan kórdim. Kezinde kórshi eki aýylǵa jaqsylyq jasaǵan, búginde marqum bolǵan qadirli qartqa as berdi. Astyń shyǵynyn eki kásipker jigit kóteripti. Respýblıkadan, oblystan, aýdannan kelgen kisiler eki kásipker jigitke alǵystaryn jaýdyryp, rızalyqtaryn bildirip jatty. Aýyldyń aqsaqaly sóz alyp sóılegende eki kásipkerdiń bireýiniń atyn múlde atamady. Sirá, ol birdeńe suraǵanda bermeı qoıǵan ba, áıteýir bir kiltıpan bar. Ekinshi kásipkerdi jer-kókke syıǵyzbaı maqtap, alǵysyn úıip-tókti. Astyń eń sońynda eki kásipker jigitke birdeı sóz berildi. Sonda aty atalmaǵan jigit: – O, aǵaıyn, maqtaǵandy kim jek kóredi? Jańa aýylymyzdyń aqsaqaly atymdy atamaǵanǵa meni jek kóredi eken dep basqasha túsinip qalmańyzdar. Ol atam meni jaqsy kóredi. Tek til-kóz tımesin dep atymdy ádeıi atamady, – dedi. – Maqtamen baýyzdapty ǵoı. Eger ol jigit «Úlken kisi bola tura qııa tarta­tynyńyz bar dep torsańdasa, utylar edi. – Baýyrjan aǵamyz adam bolýyń úshin aldymen adal bolýyń kerek demep pe edi? Meniń bar oı-nıetim adal bolý, aınalaıyn. Aman júreıik. Asta­naǵa kelseń, habarlas. – Sózsiz habarlasam. Mamytbek QALDYBAI, jazýshy.