Keńestik kezeńdi sýretteıtin shyǵarmada bir aýyldyń qaraqtysy Qazynyń óliminen soń Tazynyń da kúıi ketedi. Qazy óz ajalynan ólmeıdi. Jazyqsyzdan-jazyqsyz tergelip, abaqtyda, bálkim, aıdaý men azapta, araǵa biraz ýaqyt salyp aýylǵa kelgen soń kópke uzamaıdy. Ar jaǵy belgili ǵoı. Tazy jyl boıy ıesiniń qabirin aınalýmen bolady. Aqyrynda, bir kúni qabir qasynan ótip bara jatyp tóbe basynan ıesin kóredi. Anyq, aıqyn. Iesi – Qazynyń ózi. Lashynǵa jymıyp shaqyrǵandaı syńaı tanytqanda, tazy esi qalmaı umtyla bergende, malshylar qasqyrǵa qurǵan qaqpanǵa túsip, jazym bolady. Temir qyshqashtan bosaı almaǵan tazy súıretilip ıesiniń qabiriniń basynda qalǵanda, tún aýa bir top qasqyr kelip jep ketedi. Iesi Qazy men tazy ult pen onyń asyl qasıetteri, osylarǵa jasalǵan qastandyq pen qyryp-joıý – adamzattyq izgilik pen mahabbatqa qarsy beleń alǵan nadandyq pen zulymdyq, taǵysyn taǵylar tereń astarmen alystan qylań urady. Tazynyń ómiriniń ózi qundy hám qadirli edi qazaq dalasynda. Sol tazy ólerinde kórgen eles beıne ıesi Qazynyń anyq bolmysy kóp jaıdan habar beredi. Kórden turyp, Qazy kórdi me, kisi balasynyń tilinde sóılep kórmegen tazy kórdi me, meıli, kórkem shyǵarma bolǵan soń. Ekeýi onsyz da o bastan qııanat pen zulymdyqtyń aýylynan alys, ondaı sumdyqqa attap baspaǵan erek jaratylystar bolatyn. Qudaılyq bolmystaǵy qasıetterinen tanbaǵan qos jaratylystyń súıegi sońynda bir tóbeniń basynda qalady.
Grýzın jazýshysy Nodar Dýmbadzeniń «It» áńgimesi – óte áserli týyndy. Oqıǵalary soǵys sumdyǵymen óriletin bul shyǵarma da Maǵaýınniń «Tazysymen» alystan, tym alystan týysady. Grýzın jazýshysynyń shyǵarmasyn oqyp bolǵanda, ıttikti týdyratyn sol haıýannyń ózi emes, adamdar ma dep qalasyz. Balasy soǵysqa ketken Spırıdon shaldyń nemeresi taýyp ákelgen ıt aqyr aıaǵy sol shaldyń dosyna aınalady. Qolbaladaı til alǵysh, qııanatqa barmaıtyn sezimtal haıýan kempirsiz shal men áke-sheshesiz bala turyp jatqan shańyraqtyń úshinshi múshesindeı bolady. Bir kúni túnde aýyldaǵy ıtter qatty shýlaıdy da, ertesine bir turǵyn aýyl syrtynda bóten ıttiń ólip jatqanyn kóredi. Álgi ólip jatqan bóten ıttiń ıesi kórshi aýyldan izdep kelip, «bul meniń ıtim, keshe balamdy qaýyp aldy, balamnyń jaǵdaıy máz emes, ıt qutyrǵan ba, joq pa, bilý úshin basyn saraptama ortalyǵyna aparýym kerek» dep, ólgen ıttiń basyn shaýyp alyp ketedi. Túnde aýyl ıtteriniń shýlaǵany – kórshi aýyldan qańǵyp kelgen álgi buralqyny talaǵany, demek qutyryndynyń «qutyn» juqtyryp alýy múmkin ǵoı... Endeshe, ne turys? Álgi ólgen ıt anyq qutyrǵan ba, joq pa, oǵan kóz jetkizý joq. Aýyldaǵy ıttiń bárin qyryp salý kerek. Bir-aq keshte aýyldyń barlyq turǵyny kelisip, ıt atqandaǵy daýysqa tózý múmkin emes edi deıdi jazýshy. Jalǵyz-aq úı – álgi shal men nemeresi ıtterin atpaı, alyp qalady. Keıin aýyldaǵylar kelgishtep, qyryn qaraı bastaǵan soń, shal nemeresine atyp tasta dep aýyl syrtyna jibergenimen, ol eki oqty dalaǵa atyp, túnde ıt qyrǵynyn estigen ıtine qashyp ketýin «túsindirip», qaıtyp keledi. Keıinirek shal ólgende nemeresi qutqaryp jibergen ıti janazasyna keledi. Kezinde shalǵa «ıtińdi atyp tasta» dep kelgen kórshisin sonda álgi ıt úıge jolatpaı, qýyp shyǵady.
Bir-aq keshte aýyl-aımaqtaǵy ıttiń bárin qyryp salǵandaǵy oqıǵa keńestik qyzyl qyrǵyndy eske túsirmeı qoımaıdy. Saraptama nátıjesinde talanyp ólgen álgi ıt qutyrmaǵan bolyp shyǵady. Onyń anyq-qanyǵyna jetpeı ıt atýǵa asyqqan adamdardyń pıǵylyna ne deı alasyz? Shash al dese, bas alý ǵoı. Tipti áńgime eshbir astarsyz, bolǵan oqıǵadan alynǵan kúnniń ózinde sol zamannyń shekten tys qanqumarlyǵyn kórsetpeı me?
Ne kerek, adamzat bir mezgil óziniń bolmysy men minez-qulqyna, amal-áreketine esep bere ala ma? Máselen, ózderine táýeldi qylyp qoıǵan maqulyqat qurly. Asa kúrdeli saýal ǵoı. Ol jan-janýarlardy bizge táýeldi, qyzmetke bola jaratty ma? Áńgime sonda sııaqty. Olar qulqynnyń qulyna aınalǵan keıbir jumyrbasty pende balasynan áldeqaıda túısikti sııaqty, osy eki shyǵarmany oqyp otyrsa.
Qolǵa úıretilmegen, bálkı úırenbegen keı janýarlardyń áreketi qazirgi kisi tanymas urpaqty qaıdam, atasy men ájesiniń alaqanyn kórip ósken qyz-jigitterdi qatty oılandyrary haq. Onda enesi symǵa oralyp qalǵan eliktiń laǵy tusyndaǵy joldan ótip bara jatqan kólikti júrelep toqtatyp, anasy jaqqa ymdap bastap aparyp, tizerlep bosatýyn ótingeni aıdan anyq kórinedi.
«Men kórdim synyq qanat kóbelekti,
O daǵy biler ómirdi izdemekti.
Kún shýaqqa jylynar qalt-qult etip,
Odan ǵıbrat alar jan bir bólek-ti», deıdi hakim Abaı.
