Demografııa men sıfrlyq qarjyny ne baılanystyrady?

«Qazaqstan qolma-qol­syz ekonomıkany damytý boıynsha jahandyq kósh­basshy sanalady. Sońǵy bes jylda qolma-qolsyz jú­ze­ge asyrylǵan tranzaksııa 20 ese artyp, bólshek aına­lymnyń 89 paıyzyna jetti. Básekelestik qana naryqty qyzmetterdi jetildirýge jáne ınnovasııany engizýge yntalandyrady. Ashyq «oıyn erejesi» jáne sıfrlyq qarjylyq ınfraqurylymǵa teń qu­qyly qoljetimdilik – básekelestiktiń basty negizi. Túpkilikti tutynýshylar sapaly, únemdi jáne yńǵaı­ly qarjylyq qyzmetterdi alýy úshin biz ınnovasııalyq sheshimderdi qoldaýdy jáne damytýdy jalǵastyramyz», deıdi Ulttyq tólem korpo­rasııasynyń tóraǵasy Bınýr Jálenov.

Fınteh-ındýstrııa­nyń ósýi­ne venchýrlyq saladaǵy fın­teh-baǵyttyń damýy da áserin tıgizip jatyr. Sońǵy bes jylda fınteh-startaptar sany 200 kompanııaǵa jet­ken. Byltyr sala úle­sine eldegi venchýrlyq qar­jy­landyrýdyń 40 paıyzy tıesili boldy.

«Qazaqstan fıntehtiń damý deńgeıi boıynsha óńirdiń kósh­basshysy bolý­ǵa umtylyp jatyr jáne «Mastercard» bul maqsatty árdaıym qoldap keledi. Sońǵy jyldary salanyń qarqyndy damyp kele jatqanyn kórip otyrmyz: tokenızasııalan­ǵan tólemder, shaǵyn jáne orta bıznes úshin fınteh sheshimder, jasandy ıntellekt jáne blokcheın jobalary, ınvestısııalyq platformalar, sıfrlyq saqtandyrý ónimderi jáne basqa da jańa tólem she­shimderi belsendi damyp keledi. Usynylǵan baıandamada biz seriktesterimiz­ben birge fıntehti damytý­dyń otandyq tájirıbesin túsinýge, taıaý bolashaqtyń negizgi úrdisterin taldaýǵa tyrystyq. Zertteý aza­mattarǵa ınnovasııalyq fınteh ónimderiniń usy­nysyn keńeıtetin jobalardy ázirleýge jáne engizýge, sondaı-aq salaǵa ınvestısııa tartýǵa kómektesedi dep úmittenemiz», deıdi «Mastercard»-tyń Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy bas dırektory Sanjar Jamalov.

Sarapshylardyń aıtýynsha, el­degi qarjy jáne tólem tehnologııalary damýynyń draıveri bank sektory bolyp otyr. Sonymen birge keıingi bes jylda banktik emes fınteh sany 4 ese kóbeıgen. Krıptobırja, eKYC, AML, antıfrod jáne dıdjıtal nesıe­leý sekildi arnaıy baǵyttar da paı­da bolǵan. Munyń bári fınteh eko­júıe­siniń keńeıe túskenin kórsetedi.

«Esep deregi boıynsha, elimizde halyqaralyq tólem júıeleri de, jergilikti sheshimder de belsendi qoldanylady. Bul bizdiń naryq­tyń álemdik qarjylyq ekojúıe­men tyǵyz ıntegrasııasynyń bıik deńgeıin kórsetedi jáne jergilik­ti oıynshylardyń halyqaralyq arenaǵa shyǵýǵa daıyn ekenin ańǵartady. Otandyq fınteh kompanııalarda bul turǵyda úlken múmkindik bar dep oılaımyn», deıdi «Tarlan Payments» basshysy Andreı Sedenko.

Keıingi kezderdegi mańyzdy trendter de otandyq fınteh naryqtyń myqty bola túskenin aıǵaqtasa kerek. Bankter túrli fınteh jobalardyń seriktesi nemese ınvestory retinde áre­ket ete bastady. Sonymen qatar búkil tarıhı perspektıvada naryqtyń damýy retteýshilerdiń belsendi rólimen qatar júrdi, onyń ishinde zańnama­lyq reformalar, baǵdarlamalar men strategııalar, sıfrlyq qarjy ınfraqurylymyn qurý, fınteh sektorynyń ósýi men damýyn yntalandyrýda sheshýshi ról atqardy.

Sarapshylardyń sózinshe, otan­dyq fınteh ekojúıesi táýelsizdik alǵannan keıin-aq damı bastady. Alaıda sońǵy 8 jyl normatıvtik-quqyqtyq retteý, úlken oqıǵalar men bastamalar turǵysynan erekshelendi.

«Negizgi oıynshylardyń kartasy men 7 mańyzdy fınteh trendti qosa alǵanda, zertteýde sala jan-jaqty taldanǵan. Naryq kartınasyn aıqyn kórsetý jáne sheteldik ári jergilikti qarjylyq jáne tehnologııalyq kompanııalar úshin paıdaly quralǵa aınalý maqsatynda búkil aqparatty bir esepte jınaqtadyq. Bul rette fınteh naryq oıynshylary bolyp jatqan úrdisterge jaı qarap qoımaı, soǵan kirigýi, alǵa shyǵýy jáne naryqtaǵy qarqynǵa ilesýi shart», deıdi «RISE Research» negizin salýshy Aınur Jan­tórına.

Eldiń fınteh-naryǵyn qalyp­tas­tyrýshy basty trendter:

• Jasandy ıntellektiniń engizilýi;
• Fınteh pen memlekettik sıfr­lyq qyzmetterdiń (Govtech) sınergııasy;
• ShOB úshin jańa sıfrlyq qarjylyq ónimder;
• Bólip-tóleý servısi (BNPL);
• Sıfrlyq teńge;
• Ashyq bankıng tujy­rym­damasyn damytý;
• Sıfrlyq qarjylyq aktıvter.

«Freedom Holding» basshysy Tımýr Turlovtyń aıtýynsha, mem­lekettik servıspen ıntegrasııa nátı­je­sinde AQSh pen Eýropanyń da aldyna shyqtyq.

«Sıfrlyq ıpotekalyq kredıtti bir kún ishinde 200 dollarǵa usynamyz. Sol ýaqytta AQSh-ta bankterdiń klıentke ıpoteka berýge baılanys­ty operasııalyq shyǵyny ortasha alǵanda 10 500 dollar bolady. Biz sonda 50 ese tıimdirekpiz. Olar mundaı nátıjege jete almaıdy, óıtkeni olarda ondaı derekter men múmkindikter joq. Olardyń úkimeti qanshama derekti sıfrlandyrmaıdy, al kompanııalarǵa óz klıentteri týraly keshendi taldaý derekteri jetispeıdi», deıdi ol.

Qazir elimizde banktik shotty onlaın ashý ýaqyty – 3 mınýtty, onlaın-nesıeniń maquldaný ýaqyty – 2 mınýtty, keshendi qyzmetterdiń (máselen, avto­kólikti satyp alý jáne qaıta tirkeý) onlaın usynylýy – 1 saǵatty, halyq­aralyq aýdarym esep aıyrymyn júrgizý ýaqyty ­1 saǵatty quraıdy. 2022-2027 jyldar aralyǵynda elimiz­diń fınteh-naryǵyndaǵy barlyq segment eki tańbaly ortasha jyldyq ósim qarqynyn (CAGR) kórsetedi dep kútilip otyr.

Qolma-qolsyz tólem men aýdarym sanatynda ınternet-bankıng pen mobıldi bankıng kósh bastaıdy. Olar búkil qolma-qolsyz tólemniń 83 pa­ıyzyn alyp tur.

Otandyq tólem landshaftyndaǵy trans­formasııa birneshe faktor áserimen qalyptasyp otyr delinedi. Olar:

• Qolaıly demografııalyq kór­set­­kish­ter;
• Sıfrlyq damý kórsetkishiniń ósýi;­
• Elektrondy kommersııa kóle­mi­niń artýy;
• Banktik qyzmetterge qolje­tim­di­liktiń joǵarylaýy;
• Infraqurylymnyń damýy (mysaly, jergilikti tólem júıeleri jáne QR-kodtar);
• Apple Pay jáne Google Pay sııaqty iri sıfrlyq ámııan pro­vaı­derleriniń iske qosylýy.

Sońǵy 5 jylda bólshek elektrondy kommersııa naryǵy kólem bo­ıynsha da, satylym sany boıynsha da alǵa ozdy. Atyn atap, túsin tústesek bylaı keltirýge bolady: 2019 jyly bólshek elektrondy kommersııa naryǵynyń kólemi – 0,85 mlrd dollar, 2020 jyly – 1,4 mlrd, 2021 jyly – 2,4 mlrd, 2022 jyly – 2,9 mlrd, 2023 jyly 5,3 mlrd dollar boldy. Sóıtip, jalpy saýdadaǵy e-commerce úlesi 2019 jylǵy 3,7 paıyzdan 2023 jyly 12,6 paıyzǵa deıin ósti. Osy jyldar aralyǵynda tranzaksııa sany 4,3 ese artty. Byltyr ortasha chek 58,7 paıyz bolypty. 2019 jylmen salystyrǵanda 1,5 ese ósý baıqalady.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı bul baǵyt aqparattyq-zańdyq turǵydan da táýir súıemeldenip, bir arnaǵa túsip kele jatyr. Sanamalap aıtsaq:

• 2014-2017 jyldar aralyǵynda «Tólem jáne tólem júıeleri týraly» zań qabyldanyp, ekinshi deńgeıli bank­ter mobıldi bankıngti iske qosa bas­tady jáne belsendi oıynshy retinde tanyla tústi.
• 2018-2019 jyldary «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy, Ulttyq bank qaýlysymen sıfrlyq bankıngti zańdastyrý júzege asyryldy.
• 2020 jyly bankter jeke tulǵa­larǵa brokerlik qyzmet kórse­tý­di iske qosty. Ulttyq bank qarjylyq tehnologııalar men ınnovasııalardy damytý tujyrymdamasyn qabyldady.
• 2021 jyly sıfrlyq teńge tujyrymdamasy paıda boldy. «Sıfr­­­­landyrý, ǵylym jáne ın­no­­­­vasııa esebinen tehnologııalyq serpilis (2021-2025) ulttyq jobasy qabyldandy. QR-kodtardyń ulttyq standarty bekitilip, eGov pen bankterdiń ıntegrasııasy belsendi júzege asty.
• 2022 jyly jedel tólem júıesi, tólem kartalarynyń bankaralyq júıesi, bıznes úshin sıfrlyq nesıe­leý, «Open Banking» tujyrymdamasy kópshilikke málim boldy.
• 2023 jyly ekinshi deńgeıli bank­­termen sıfrlyq teńgege qatysty qanat­qaqty joba qolǵa alyndy. «Open Banking» jobasynyń alǵashqy fazasy iske qosyldy.
• 2024 jyly «Open Banking»-tiń ártúrli ssenarııi jáne biryńǵaı QR-kod týraly estı bastadyq.

Qazir otandyq fınteh naryqta ­136 tólem uıymy, 35 elektrondy aqsha júıesi, 90-nan astam sıfrlyq MQU jáne AHQO-da «FinTech Lab»-tyń 18 qatysýshysy bar.