Foto: kerbulaq.kz
Ekologııalyq uıymnyń basshysy retinde máseleni praktıkalyq turǵydan, obektıvti túrde qarastyrý qajet dep sanaımyn.
Eń aldymen, anyq faktini moıyndaý kerek: Qazaqstan eleýli energetıkalyq qıyndyqtardyń aldynda tur. Bizdiń ekonomıkamyz ósýde, halyq sany artýda jáne elektr energııasyna degen qajettilik te turaqty ósýde. Qoldanystaǵy qýattar jaqyn arada osy ósip kele jatqan suranysty qanaǵattandyra almaıdy, bul elektr energııasynyń tapshylyǵyna jáne sonyń saldarynan damýdyń barlyq salalarynyń tejelýine ákeledi.
Búginde Qazaqstandaǵy elektr energııasyn óndirýdiń negizgi úlesin kómir elektr stansııalary qamtamasyz etedi. Bul ádis salystyrmaly túrde arzan bolǵanymen, ekologııaǵa orasan zor zııan keltirýde. Parnıktik gazdardyń, kúkirt pen azot oksıdteriniń, sondaı-aq qatty bólshekterdiń atmosferaǵa shyǵarylýy aýanyń lastanýyna, klımattyń ózgerýine jáne halyqtyń densaýlyǵymen baılanysty eleýli problemalarǵa ákeledi.
Qazaqstanda qazirdiń ózinde alańdaýshylyq týǵyzatyn klımattyq ózgerister baıqalýda: qurǵaqshylyq jıilep, jerler degradasııaǵa ushyrap, ekstremaldy aýa raıy qubylystarynyń sany artýda. Munyń bári energııanyń qoldanystaǵy kózderinen parnıktik gazdardyń shyǵarylýymen baılanysty. Bul teris áser barǵan saıyn kúsheıe túsedi, sondyqtan ekologııalyq taza tehnologııalarǵa múmkindiginshe tezirek kóshý kerek.
Árıne, kómir generasııasyna jańartylatyn energııa kózderi (JEK), mysaly, kún jáne jel elektr stansııalary balama bola alady. Alaıda, ekologııalyq tazalyǵyna qaramastan, JEK-tiń eleýli kemshiligi bar, ol – turaqsyzdyq: aýa raıy jaǵdaılaryna táýeldilik elektrmen jabdyqtaýdyń senimdiligin tómendetedi. JEK-tiń úzdiksiz jumys isteýi úshin generasııadaǵy aýytqýlardy óteı alatyn rezervtik «teńdestirýshi» qýattar qajet. Biraq olardy qurý óte qymbat is-shara, bul sózsiz elektr energııasyna tarıfterdiń aıtarlyqtaı ósýine ákeledi. Bul jaǵdaıda AES salý eń ońtaıly sheshim bolyp sanalady.
Daýly pikirlerge qaramastan, qazirgi zamanǵy atom elektr stansııalary jańa qorǵanys jáne baqylaý júıelerimen jabdyqtalǵan joǵary tehnologııalyq nysandar bolyp tabylady. «Beıbit atom» men ıadrolyq energııany áskerı maqsatta paıdalanýdyń túbegeıli aıyrmashylyǵyn túsiný mańyzdy. El turǵyndary qasiretiniń qaıtalanýynan qorqatyn Semeı polıgony ıadrolyq qarýdy synaýmen baılanysty, al AES tek beıbit jáne óte mańyzdy maqsat – elektr energııasyn óndirýge arnalǵan. Onyń ústine Qazaqstanda Aqtaý qalasyndaǵy atom reaktoryn paıdalaný tájirıbesi belgili, ol elektr energııasyn óndirip qana qoımaı, sýdy tushylandyrýǵa múmkindik berdi.
Qoǵamdyq talqylaýlarda jıi qoıylǵan suraqtardyń biri Balqash kóline áser etý yqtımaly týraly boldy. Qazir sarapshylar reaktorlardy salqyndatý úshin paıdalanylatyn sý kólge qaıtarylmaıtynyna, bul jylýlyq nemese radıoaktıvti lastaný qaýpin tolyǵymen boldyrmaıtynyn aıtýda. Barlyq tehnologııalyq sheshimder tehnıkalyq qujattamada naqty bekitilýi, tıisti jobalyq qujattarmen rastalýy jáne Qazaqstannyń qoldanystaǵy ekologııalyq zańnamasyna sáıkes qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý rásiminen ótýi tıis.
Osylaısha, uzaq merzimdi ekonomıkalyq perspektıva turǵysynan AES Qazaqstan úshin eń tıimdi tańdaý bolyp tabylady. Bastapqy ınvestısııalardyń joǵary bolýyna qaramastan, AES-te elektr energııasyn óndirý quny stansııanyń búkil ómirlik sıkli boıy turaqty jáne boljamdy bolyp qalady.
Eń bastysy, AES elimizdiń energetıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etýge jáne Qazaqstannyń qorshaǵan ortasyna teris áserdi azaıtýǵa múmkindik beredi.
Rústem QABJANOV,
ECOJER Qazaqstandyq aımaqtyq ekologııalyq bastamalar qaýymdastyǵynyń bas dırektory
