Keńes zamanynda jazylǵan qazaq tarıhy – marksıstik ıdeologııa, otarshylyq kózqaras turǵysynan jazylǵan jarymjan tarıh (Muhtar Maǵaýın). Birneshe býyn urpaq uzaq jyl osy jarymjan tarıhpen sýsyndap keldi. Etnograf Aqseleý Seıdimbektiń tujyrymyna súıensek, qazaq halqy HVIII-HH ǵasyrlardyń tarıhyna otarlaýshynyń kózimen qarap, olar oqyǵan adamzat tarıhynyń ıdeologııasy negizinen totalıtarlyq júıeniń nusqaýymen úıretildi. Keńes kezindegi urpaq ta sol tanymmen tárbıelendi. Otarlaý saıasatyna qolshoqpar bolǵandardy shetinen «Orta Azııany jabaıylyqtan qutqarýshylar» dep oqytty. Osydan keıin urpaǵy babalaryn ózderi tildeýge, atalaryn ózderi qorlaýǵa májbúr boldy. Eń sumdyǵy, mundaı soraqylyq tek qana tarıh pániniń enshisi bolyp qoıǵan joq, sonymen birge kórkem ádebıet, kıno, teatr, beıneleý óneri sııaqty rýhanı óristiń barshasyna ýly tamyryn jaıa ornyqty.
«Rasynda bizdiń ótken tarıhymyzdy taný jolyndaǵy qasiretimiz – aqtańdyqtar emes, ótirik qoldan jasaǵan boıama boztańdaqtar» dep jazady Muhtar Maǵaýın «Qazaq tarıhynyń álippesi» atty eńbeginde.
Osy oraıda, ótken jyldar bederine úńilsek, qazaq tarıhyna qatysty alǵashqy kitap 1943 jyly «Qazaq KSR tarıhy» degen atpen jaryq kóripti. Biraq Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin bul kitap tolyq tonalady. Ishindegi Kenesary hanǵa qatysty bólimder alynyp tastalady. Osylaı senzýralyq súzgiden ekshelip, 1949 jyly qaıta basyldy. Odan keıin 1979 jyly bes tomdyq «Qazaq KSR tarıhy» jaryq kórdi.
Joǵarydaǵy bes tomdyqty jazýǵa atsalysqan jazýshy-tarıhshy Muhtar Maǵaýın: «Bul kitap qazaqtyń ótkenin tanýǵa emes, qaıta umyttyrýǵa qyzmet etetin týyndy boldy, óz basym II, III tomdarǵa tıesili Qazaq handyǵy dáýirindegi sóz óneri men folklor týraly taraýyn jazyp edim, alaıda eksheýden keıin oń bitik teriske burylypty, kitap basylyp shyqqanda jazǵan dúnıemdi ózim tanymaı qaldym, túbegeıli ózgertip jibergen», deıdi.
Joǵarydaǵydaı ıdeologııalyq ústemdiktiń saldarynan tipti zııaly maman tarıhshylar arasynda óz halqynyń tarıhynan jeriný úrdisi qalyptasty...
Qazir elimizdiń bilim salasynda oqytylyp jatqan tarıhı oqýlyqtar burynǵy ıdeologııalyq aýytqýshylyqqa boı urǵan úrdisten áli tolyq aryla almaı otyr. Dál osy másele haqynda úlken oıshyl-fılosof Amangeldi Aıtaly: «Burynǵy jalǵan tarıhtyń ornyna endi jaltaq tarıh oqytylyp jatqandaı. Onyń syrtynda qazirgi tarıhtaný máselesinde – qazaq ultyn asyra maqtap, tarıhyn biryńǵaı batyrlyq, erlik úlgisi retinde baıandaý etek aldy. Bul úrdis – urpaqty jalǵan toǵysharlyqqa tárbıeleıtin keleńsiz qubylys» degen edi.
Osy oraıda, qazaqtyń jaýjúrek perzenti Baýyrjan Momyshulynyń: «Renjıtinim – ultymnyń shyn tarıhy umytylyp barady. Keshegi Sanjar Asfendııarov, Muhamedjan Tynyshbaev aǵalarym – biri dáriger, biri temirjol ınjeneri bolsa da, tarıhymyzdy jazýǵa shama-sharqynsha úles qosty. Ol kisiler jat pıǵyldylardyń aıaq-qolymyzǵa ǵana emes, oı-sanamyzǵa, arman-qııalymyzǵa kisen, buǵaý salǵanyn sezdi, túsindi. Ermuhan Bekmahanovtyń erlikke, eldikke toly talpynysy da tarıhshylardy tas qaıraqtaı qaırasa kerek edi. О́kinishtisi, olar jasqanshaq, jaltaq. Eń bastysy, bizdiń búgingi tarıhshylarymyzǵa rýhanı sezimtaldyq jetispeıdi», dep ókinish bildirýi qazirgi tańda da óte bir ózekti máselege aınalyp otyr.
