Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Aqıqat pen ar
Jer betine alǵash adam aıaǵy tıip, tirshilik bastalǵaly beri aıtylatyn jalǵyz aqıqat bar: ómir – kúres. Sonda juldyz aqqandaı syrǵyp óte shyǵatyn ǵumyrda adam ne úshin, kim úshin kúresedi deısiń. Jany úshin be, maly úshin be, ataq-abyroı, jaqsy sóz úshin be, álde el men jer, til úshin be? Bálkı, arynan attatpas kózqarasy úshin kúreser? Al máńgilikke sozylardaı jan dúnıeńniń parsha-parshasy shyǵyp, ózińmen óziń kúresýdiń aýyrlyǵy tipti sumdyq. Alashapqyn ómirdiń sońǵy mınýttary túgesilgenshe bitpeıtin áıteýir bir kúres. «Sarǵabanda bolǵan oqıǵada» da keıipkerler myna jaryq ómir úshin, shyndyq úshin, ádildik úshin, erkindik úshin kúresedi.
Birden shıelenisken tustan bastalǵan oqıǵa oqyrmandy alǵashqy áserden-aq eleń etkizedi. Qaskóılerdiń qolynan jazataıym japa shekken, dál qazir aýrýhana palatasynda ómir men ólimniń arasynda eseńgirep jatqan Rahym. Zamannyń tarshylyǵy men qıyndyǵyn qatar kórgen, sum soǵys júregine ájim salǵan, jalǵyzynyń tileýin tilegen jalǵyz sheshe. «E, jaratqan. Jalǵyzymnyń janyn saqtaı gór! Dúnıe qyzyǵyn kórmeı ótken sorly pendeńdi aıasańshy. Jıyrma jyl boıy mápelep ósirgen baqytym, úmitim emes pe edi. Meniń kórgen azabym az ba? Jaqsylyǵyńdy menen aıasań, bar jamandyǵyńdy men beıbaqtyń basyna úıe ber. Tek jalǵyzymnyń janyn qaldyr!» Qudaıdan ózine jamandyq tilep, bar meıirim-shapaǵatty perzentine suraý, Jaratqanǵa kókiregi qars aıyryla sóz aıtý, tek ananyń qolynan keletin shyǵar. Jazýshy munda qazaq anasynyń obrazyn dál beredi. Sondaı-aq shyǵarmanyń basty sıýjetiniń kilti de osy palatadan bastalady. «Ma-a-ma, buǵan senbeńiz... Meni jábirlegen osy...» Rahymnyń sońǵy sózin bári estidi: Sándibala, Gúlsara, Qarakempir, Jabaǵy, Rysbek, Aıda Glýhova, Soı. Avtor tutas oqıǵany osy sózden tarqatyp, shıryqtyra túsedi. Mundaǵy keıipkerler de qııaldan qurylǵan minsiz adamdar emes: kúndelikti tirshilikte jıi kóretin tanys jandar. Keıipker janynyń qatpar-qatpar ıirimderin, minez-qulqyn, túrli sáttegi kóńil kúıin kórsetýde kórkemdik tásilderdi ushtastyra otyryp, derek pen dáıekti de utymdy qoldanady. Taǵdyrdyń túrli toǵysynda betpe-bet kelgen qıyndyqtarda ár keıipkerdiń bolmysy ashylady, belgili bir tıptiń harakteri qalyptasady. Jazýshy qalamynyń ereksheligi sol, janama keıipkerdi (máselen, qarapaıym medbıkeni de) oqıǵa jelisimen erte otyryp, úlken keıipkerge aınaldyrady. Al Soıdyń jaǵymsyz keıipker ekenin «qysyq kózin alartyp» degen sýretteýden-aq seze qoıdyq.
Endi bir sátte avtor shıryqqan oqıǵany shalt buryp, keıinge sheginip, Bestóbeden túsken hatqa oralady. Polkovnık Daıyrovtyń tapsyrmasymen kúmándi qylmysty ashýǵa kapıtan Talǵat Maılybaev Sarǵabanǵa qaraı jolǵa shyǵady. Osy tusta jazýshy oqyrmanǵa oqıǵany tipti qyzyqtyra túsip, tosyn sheshimderge barady. Shynynda, ózimen ózi mal baǵyp júrgen qoıshyny jaralaǵan kim? Eger qylmysker palatada bolsa, Rahym kimdi meńzedi? «Rysbek Rahymǵa jaqyn aǵaıyn. Maskúnem, buryn sottalǵan. Bul úıdiń tútini óshse, mal-múlikke ıe bolam dep oılady ma ol? Shydamy jetpeı toıda búlik salǵany da sol shyǵar. Sol adamdardyń arasynda Aqjoltaı da turǵan. Ol Rysbektiń serigi. Aýzyna araq tıse kisimen shataspaı tynbaıdy. Ekeýi óriske baryp, Rahymǵa tıisip, bále shyǵardy ma? Rahymdy qorshaǵan toptyń ishinde taǵy kim boldy? Kisilerdiń tasasynda, shetteý Soı turǵan joq pa edi. Bálkim?..» Árqaısyna jeke toqtalyp, bul ólimniń paıdasy kimge kóp bolaryn saraptaıdy.
Keıipkerdiń logıkalyq utqyr oıy da qym-qıǵash oqıǵanyń dınamıkasyn ustap tur. «...men kúni boıy osy shuqyrlardy izdep júrdim. Endi Rahymdy óltirgen qylmyskerdiń bireýi bizge belgili. Onyń bir aıaǵy joq, kúpshekteı aǵash aıaqpen júredi. Aǵash kúpshektiń temir ókshesiniń jerge batqan tańbasyna qaraǵanda kesek, iri deneli adam. Salmaǵy 85-90 kılogramm. Sirá, alpystyń aınalasyndaǵy jasy kelgen kisi sekildi». Detektıv janrynyń aǵysyna qaraı oqıǵa da shıryǵa túsedi. Máselen, kapıtan Maılybaevtyń shyn bolmysyn jasyryp, Zahar Antonovıch pen Jabaǵyǵa aıtqan ótirigi iz kesýshiniń naǵyz obrazyn asha túsedi. Jalpy, avtor shyǵarmashylyq aýdıtorııasyn tańdamaıdy: qala qazaǵynyń da, dala qazaǵynyń da, keńse adamynyń da psıhologııasyn keıipker beınesine boıamasyz beredi. Oqıǵany baıandaý tásili ózindik stılge ıe. Teorııalyq túrli tásildi sátti qoldanady. Máselen, shyǵarmadaǵy kórkemdegish quraldar – detal (altyn), jalǵyzdyq, jatsyný, qarsylyq, konflıkt, áńgime ishindegi áńgime, keıinge sheginý kóp kezdesedi.
Bul janrdyń ereksheligi bolar, ıakı avtordyń sheberligi de shyǵar, oqýshyny bir sátke bolsyn jalyqtyrmaıdy. Oqıǵalar sıýjeti aýysqan saıyn demińdi ishińe tartyp, ekpindene jónelesiń. Ár taraýdan keıin «endi ne bolar eken?» dep degbirsizdenip otyrasyń. Arasynda avtordyń oıyn aldyn ala sezip, oqıǵaǵa tipti qunyǵa túsesiń. Máselen, aýrýhanaǵa Soıdy surap vokzaldan habarlasqan belgisiz kisiniń aǵash aıaqty qylmysker ekenin bile qoıdyq.
Jazýshy qylmyskerdiń portretin sýretteýde de talantty. Ásirese dáriger Soıdyń adam jaqtyrmaǵandaǵy bet-beınesin, mımıkasyn sátti beınelegen. «Soı ózine jaqpaı qalǵan kisige qısyq kózin qadap, kúlgen tárizdi tisin aqsıtady. Tanaýy jybyrlaıdy. Appaq tisin shyqyrlatyp shapshań burylyp ketedi, Soıdyń mundaı «kúlkisine» ilikken adam aýrýhanada uzaq turmaıdy. «О́z erkimen» jumystan dereý bosanyp ketedi. Aryzdanyp, ádilet izdegender ózderi shatylyp, sotty bolyp, bálege ushyrap jatady». Dál osy sátte qorqynyshty fılmderdegi aqsıǵan tister qalaı elestemeıdi?
Shyǵarmada oqtyn-oqtyn zaman shyndyǵy da kórinedi. Adaldyq, ádildik degennen jurdaı aǵa-leıtenant Bystrov syndy qyzmetkerler tek jospar úshin, isti tezirek jabý úshin, kózge kóringen kúdiktige qylmysyn moıyndatýǵa jumys isteıdi. Túrli qııańqy suraqtarmen tópelep, óz ertegisimen esin shyǵarady. Rysbektiń aıǵaqsyz aıyptalyp, Glýhovanyń ádiletsiz tergelýi – sonyń dáleli. Istiń anyq-qanyǵyn kásibı túrde zerttemeý, shala bilimdilik, soqyr senimdilik sol ýaqyttyń ǵana jarasy emes, búgingi tańda da bar másele. Sondaı-aq Olegke jabysqan Darıanyń taǵdyry da qoǵamnyń bir shyndyǵy. Jesir áıeldiń bar muńy bir ǵumyryna jeterlik.
Kúpshek aıaq
Shym-shytyryq oqıǵalardy bir-birimen shıelenistirmeı hám oqyrmannyń ishin pystyrmaı, ár sıýjet saıyn úzdiktire túsetin avtor shalt burylystarǵa jıi barady. Keıipkerleri keıde bir syrdy búkkendeı tereńnen tolǵatady. Máselen, birde Borıs Natanovıch Soıǵa: «Meniń aıaǵymda jumysyń qaısy. Bilseń, seniń mártebeńdi kóterip, ushpaqqa jetkizip júrgen osy syńar aıaq. Qudaıyńdy umytpa!» dep zekıdi. Sonda syńar aıaqtyń syry nede? Iá, avtor keıipkerleriniń bári aqyldy. О́z isiniń naǵyz mamandary: tergeýshisi de, urysy da. Soı da aqymaq emes. Saý aıaqtyń izi taptalǵanmen aǵash aıaqtyń temir ókshesiniń jerge batqan shuqyry saqtalyp qalýy múmkin ekenin ol da sezdi. Sóıtti de Samsonovtyń neshe jyldan bergi senimdi serigin – aǵash aıaǵyn órtep jiberedi. Aımangúldi de izin jasyrý maqsatynda sátti paıdalandy. Desek te ákki qylmyskerdiń aqylsyzy bolýshy ma edi?
Avtor oqıǵany sharyqtata kele janama keıipker – leıtenant Nurjannyń da oı ushqyrlyǵyn kórsetedi. «Adamnyń psıhologııasy qyzyq qoı. Altyn jerden qazylyp alynǵanymen, ony kómse bylǵanyp qalatyn sııaqty kórinedi. Sondyqtan ondaı asyl dúnıeni taýyp alǵan adam ony joǵary, bıik jerde saqtaǵysy keledi. Aǵash butaǵynyń arasyna jasyrdy deıtin munda qalyń orman joq. Sonda ol qaıda tyǵýy múmkin? Árıne, óziniń boıy jetetin bir jerge jasyrady. Taýyp alǵan adam at ústinde júrse, sóz joq ol ony jarqabaqtyń qýysyna, qustyń uıasyna, ne inge jasyrar edi». Iá, kapıtan Maılybaev Kókmoınaqtyń qyzyl ıegine kirgen tikenek jańqaǵa qarap qylmyskerdiń bireýi aǵash aıaqpen júrgen degen qorytyndy jasap, sonyń tańbasyn óristen izdep tabady. Onyń sybaılasynyń kásibi jónindegi boljamy durys. Aqyry olardyń altynmen saýda jasaıtynyn da tapty. Osynyń bárin ol naqty faktimen emes, logıkanyń kúshimen dáleldedi. Keıipkerdiń oı dárejesi, ásirese detektıv janryndaǵy ozyq oı avtordyń taqyrypty qanshalyqty meńgergenine baılanysty bolsa kerek.
Qazaq ádebıetinde de sol ýaqytta osyndaı artyq shashaýy joq detektıv jazylǵanyna eriksiz tańǵalasyń. Eń bastysy, Kemel Toqaevtyń qaı taqyrypty bolsa da, eń aldymen tereńnen zerttep, keıipkerleriniń obrazyn tap basyp tanyǵany qaıran qaldyrady. Tipti qazirgi keı qylmystyq ister de dál osy shyǵarmadaǵydaı indete zerttelse deısiń. Bul janrǵa talpynǵan kez kelgen qalamnyń júrip ketpeıtini de anyq. Detektıvtiń qyr-syryn, oıqy-shoıqysyn tanymaǵan, sezinbegen qalamǵa sheber jazý da qıyn shyǵar.
«Sonda aǵash aıaqty qylmyskerdiń syńary kim? Talǵat bir sát taǵy oıǵa ketti. It talaǵan adam qaıtkenmende dárigerge kórinýge tıis edi. Oblys kóleminde sońǵy jetiniń ishinde ondaı oqıǵa tirkelmegenin polkovnık habarlady. Sonda qasqyr alyp júrgen aılaly Kókmoınaq qylmyskerge tisin daryta almaǵany ma? Olaı bolýy múmkin emes. Qylmyskerdiń osy ýaqytqa deıin dárigerge kórinbeı júrýiniń mánisi olardyń arasynda medısınadan habary bar, asa tájirıbeli kisi bolǵany». Avtor oqyrmanmen tyǵylyspaq oınaǵandaı, ár kez oza shaýyp jańylystyrýǵa tyrysady. Iаǵnı aldaǵy sıýjetti aldyn ala sezdirmeıdi. Jazýshynyń tili jeńil ári kórkem. Bir oıyńdy bir oıyń qýalap, tez oqylady. Tili jeńildiginen tez oqylady demes edik, sıýjettiń ańsardy aýlaıtyny sonshalyqty, oqıǵanyń jalǵasyn bilgenshe taǵatyń taýsylady. Ásirese avtor oqıǵalar jelisinde paraleldi baıandaýdy utymdy qoldanady. Máselen, aýrýhana qoımasynyń urlanǵany da altyn izdeýshilermen astarly baılanysty boldy. Muny oıda-joqta Maılybaev ta sezdi. Jazýshy parallel ekinshi qylmysty sýretteý arqyly oqýshy nazaryn aýdartady. Al Soı iz kesýshilerdi jolynan taıdyramyn deıdi. Munda da Sándibala sekildi ómirden baz keshken, ózin qurban etken anany kóremiz. Sáýlesi sóngen janarynda zamana aıdaýymen toz-tozy shyqqan taǵdyry shoqtaı qarıdy. Degenmen avtor qoımanyń tonalýymen Talǵatqa Soıdyń bir ushyǵyn ustap beredi.
«О́zderińiz qarańyzdar, terezeniń astyńǵy tabany men jerge deıin bir jarym metr eken. Al týflıdiń tańbasy terezeniń astyńǵy tabanyna múlde jaqyn túsken. Arasy nebári bes-aq santımetr. Aıtalyq men terezeniń krest túrinde salynǵan temiriniń bireýinen ustap, aıaǵymdy qabyrǵaǵa tirep kóterildim deıin. Sonda men jerde turyp, aıaǵymdy bir jarym metr soza alamyn ba? Bul múmkin emes. Meıli meniń aıaǵym tabaldyryqqa deıin jetsin delik. Onda men ishke kire almas edim. Tizem keýdeme tirelip, kedergi keltirer edi». Munda da kezekti ret jazýshynyń taqyrypty qazbalaı zerttegenine kýá bolamyz. Jazýshy – jazýshy emes, dál bir ákki tergeýshi me dersiz.
Avtor oqıǵaǵa keıipkerdi de jaıdan-jaı qosa salmaıdy. Dene-turqyn baıandap, qarabaıyr sýretteýge de barmaıdy. Jańa keıipkerdi qıly oqıǵamen kirgizip, oqýshyny oılandyra túsedi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jazýshy kútpegen burylystarǵa jıi barady. Álgi Darıanyń eki keshtiń ortasynda jol ortasynda zorlandym dep, Oleg Maısnerǵa jala jabýy neni meńzeıtinin túsine almadyq. Avtor bul oqıǵany nege kiristirip otyrǵanyn da sezbedik. Álde jańa keıipker Olegti oqýshyǵa tanystyrý amaly ma destik. «Budan bir jeti buryn Maısnerdiń astyrtyn altyn tis salýmen shuǵyldanatynyn, qaraqan basy turyp, bes myń somǵa baý-baqshasymen úlken úı satyp alǵanyn kórsetken domalaq aryz túsken. Aǵa leıtenant bul jaıyndaǵy áńgimeni biletin. Ol maıordyń ókinishin uqty. Sol aryzdan altyndy urlaýshylar tis salýshy tehnıkpen baılanysy joq pa eken degendeı kúdik týǵan. Mundaı kúdik rastalsa, olar Maısnerdiń qamalǵanyn bilgennen keıin izin bildirmeı ketetini aıqyn». Árıne, biz mundaı tosyn sheshimdi kútken joqpyz.
Sum soǵysqa syńar aıaǵyn bergen eki taǵdyr poıyz ústinde jolyqty. Shyn qylmysker men jasandy qylmysker – Rysbek pen Samsonov betpe-bet syr shertisip otyr. Osy tusta sıýjet jelisiniń sheber sýrettelgenine kóziń jete túsedi. О́mirinde óz erkimen jylap kórmegen Samsonovtyń ótirik kólgirsýi, oǵan júregi jibip, bar shyndyǵy tógileıin dep otyrǵan Rysbek. «Qudaı alsa, arman joq qoı, ózi bergen janyn ózi alady. Mynaý qudaıdyń jolynan emes, qaskóı adamnyń qolynan qaza tapty. Baıqus balanyń qandaı jazyǵy baryn bilmeımin, túnde kınodan qaıtyp kele jatqanda buzaqylar pyshaqtap óltirip ketti», degen Samsonovtyń aılasyna daýa bar ma? Rahymnyń oqıǵasyna uqsastyryp ótirikti jeldeı estirýi de keıipker obrazynyń myqty qyry emes pe?
«Ondaı sumdardy erkine jiberse, taǵy bireýlerdiń kóz jasyna qalady ǵoı, – dedi de, ózi jaýap kútkendeı qulaǵyn túrip enteleı tústi. Ońasha qolyna tússe, keńirdegin ezip, qan ytqyǵansha shynyn aıtqyzbaı qoımas edi. Amaly quryp sypaıylyq jasap otyr. Onyń ústine qarsy jaq, polkada, tóbesinde jas jigit jatyr. Uıqyly-oıaý ekeni belgisiz. Kózin birde ashyp, birde jumyp, bulardyń sózine qulaq túretin sekildi. Bul – Nurjan edi». Avtordyń oqıǵa qurýdaǵy sheberligine, oı júıriktigine taǵy da tańdanbasqa sharań joq. Áıtpese eki aqsaqtyń ortasynda Nurjan ne istep júr? Bul kezdesý maqsatty túrde josparlanbasa da jazýshy shyǵarmanyń sheshimine jaqyndap, keıipkerlerdiń jolyn túıistirip jatqandaı.
«Men kóp jyldan beri demikpe aýrýyna shaldyǵyp, japa shegip júrgen jan edim. Siz sony emdeýdiń ádisin tapty dep estip, ádeıi jolaýshylap kelemin. Aýrýym kún saıyn asqynyp barady. Qabyldaı alasyz ba? – Demikpe eski aýrý. Bul derttiń emin tappaı áýrege túsken ǵulamalar kóp. Biz dala dárigerimiz. Qolymyzda qazirgi zamannyń aspaptary joq. Áıteýir birdeńeni dolbarlap jasaǵan bolamyz. Sirá, meniń jasaǵan emim sizge qonar ma eken?» Bul atalǵan povestiń kýltine aınalǵan dıalog. Bul sóz izin jasyrý maqsatynda da, kórkemdik turǵysynan da sátti qoldanylǵan. Qońyraý shalynǵanda ǵana aıtylatyn dıalog qaıtalanǵan saıyn povestiń kilti sııaqty jańa oqıǵaǵa bastap turady. Tipti birneshe ret qaıtalanýy da shyǵarmaǵa erekshe boıaý berip, avtordyń ózindik stılin aıshyqtaı túsedi.
Biz Samsonov dep tanyǵan, biraq shyn máninde, Borıs Maısner bolyp shyqqan qylmyskerdiń ózegin órtegen ókinishiniń óteýi bar ma? О́z perzentiniń betine qaraı almaǵan áke bir-aq sátte jany jalańashtanyp, beıshara halge túsedi. «Osy kezde taza, ádemi kıingen Oleg Maısner kirdi. Ol qoly-basy dirildep, kózi jasaýrap, kúzet astynda otyrǵan kisige jırene kóz qıyǵyn tastady da: – Men sizdi tyńdap turmyn, joldas maıor, – dedi. Oleg ózi tyjyrynǵan adam ákesi ekenin tanymady». О́mirde túrli qylmys jasalýy múmkin. Biraq sol qylmyskerdiń eń izgi armany – sumdyq isin jaqyndaryna, baýyr eti balasyna kórsetpeý. Adamı ınstınk. Áıtpese óz isiniń mamany, jumysyna adal, bilimdi azamattyń osyndaı qaskúnem adamnyń qanynan jaratylýy múmkin be?
Iá, bárine kináli soǵys. Talaı jannyń jastyǵyn, baqytyn, ómirin jalmady. Maısnerdiń Samsonov bolǵanyna da, azǵyn jolǵa túsip, adam óltirip, altyn urlaǵanyna da soǵys kináli. Tipti búgin balasynyń júzine qaraı almaýyna da soǵys kináli. Soǵystyń suraýy joq. Qan maıdannan «Samsonov» sııaqty qashyp, bas saýǵalap ketkender de qanshama.
Sonymen...
Jazýshy qaı shyǵarmasynda da «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa» syndy ádiletti, izgilikti úndeıdi. Adamı qundylyqtardy qıly oqıǵalarmen shendestire, ár keıipkerdiń harakterlik bolmysyn jasaı otyryp, oqýshynyń sana túkpirine adaldyqtyń sáýlesin shashady. Máselen, povestegi polkovnık M.Daıyrov, mılısııa bóliminiń bastyǵy maıor Á.Dildábekov, kapıtan T.Maılybaev, basqa da quqyq qorǵaýshy mılısııa basshylarynyń shyndyqty jaqtaýyn, batyldyǵy men tapqyrlyǵyn detaldi oqıǵalarmen jan-jaqty ashqan. Bir oqıǵanyń jelisimen osynshalyqty túrli obraz, túrli tıp, túrli harakter qalyptasqany kezekti ret jazýshynyń sheberligin moıyndatady. Qalamger ómirdi tereń bilýmen qatar shuraıly sóz baılyǵyn asqan talǵampazdyqpen qoldanady. Shym-shytyryq oqıǵalardy shynaıylyqtan alystatpaı hám shyǵarmanyń tynysyn negizgi jelisinen úzbeı sýretteý de ıntellektýaldyq prozanyń bir aıshyǵy ispettes.
Sarǵabannyń sazyndaǵy keıipkerler bizge de bóten emes. Rahym da, Sándibala da, Soı da, Talǵat ta – bizbiz. Árıne, odan beri elý jyl ýaqyt ótse de Soılar áli aramyzda júr. О́mirdiń túrli qıylysynda nebir qýlyq-sumdyǵyn asyryp, qııanattan qoly arylar emes. Talǵattar da ádiletsizdikpen shama-sharqynsha kúresip, óz shyndyǵyn joǵaltpaı júr. Sarǵabanda bolǵan oqıǵa – biz súrip jatqan qońyr tirshiliktiń súreńsiz bir shyndyǵy. Aqıqatynda, bul – úlken tragedııa. Eń ókinishtisi, bul tragedııa qazir de jalǵasyp jatyr. Búgingi «Ádiletti Qazaqstan» tusynda da qanshama jas jigitter qandyqol qaraqshynyń qolynan qaza tapty. Al jazyqsyz isti bolyp, ádiletsiz sottalyp jatqan jastardyń sanyn kim bilsin. Sonymen, povestegi avtorlyq sheshim qandaı? Tiri jandy aıamaı alǵan altyn adamdy asyl armanyna jetkize me? Álde túbinde báribir aqıqat jeńedi deı me? Jalpy, shyǵarmadaǵy máńgilik qaǵıda qaısy? Ádilet pe? Ádiletsizdik pe?
Aıta keteıik, «Sarǵabandaǵy bolǵan oqıǵa» povesi ómirde bolǵan oqıǵanyń izimen jazylǵan. Ár detali sheber oılastyrylǵan shymyr oqıǵalar tizbegi jaqsy bir fılmge suranyp-aq tur.
