– Alla hanym, elordamyzǵa qosh keldińiz! Kýá bolyp júrgenimizdeı, bul sizdiń Qazaqstanǵa, onyń ishinde «Astana Operaǵa» kelgen alǵashqy saparyńyz emes. Áıtse de shyǵarmashylyq jumys barysyndaǵy osy jolǵy áserińiz qalaı? Ujymmen úndesýden úılesim taba aldyńyz ba?
– Men Qazaqstandy erekshe jaqsy kóremin. Ásirese qonaqjaılyqtaryńyz meni tańǵaldyrýdan bir sát te tanǵan emes. Astanaǵa ár kelgen saıyn janym keńdikti sezinedi. Bul, ózińiz de biletindeı, shyǵarmashylyq adamyna eń kerek sezim. Sondyqtan da «Astana Opera» teatrymen birlese jumys isteý meni erekshe shabyttandyrady. Teatr trýppasynyń tamasha talantyna da aıryqsha tántimin. Máselen, Don Paskýaleniń «Jibek saty» operasy men vokal koýchy retinde eńbektengen «Aljırdegi ıtalııalyq qyz», «Qońyraý nemese dárihanashynyń neke túni» operalarynyń qaı-qaısysy da meniń shyǵarmashylyǵym úshin qundy týyndylar. Búgingi tamashalaǵan «Qaharly Orlando» da solardyń qatarynda. «Astana Opera» ujymymen alda áli de talaı tyń jobalarda birlese tabysty jumys isteımiz dep senemin. Sizge bir qupııany aıtaıyn, Astana – meniń súıikti qalam. Bul qalaǵa únemi qaıtyp oralǵym kelip turady.
– Basty keıipkerdi túrlendirý – sizdiń aıtýly operany ınterpretasııalaýdaǵy negizgi taqyryptaryńyzdyń biri. Osynaý rýhanı jandanýdy qalaı ashqanyńyz týraly tolyǵyraq aıtyp berińizshi? Klassıkanyń kiltin qalaı taptyńyz?
– Operanyń «Qaharly Orlando» atalýy kezdeısoq emes. Orlando – san alýan shaıqasty basynan ótkergen jaýynger. Ol ómir boıy soǵysty turmystyń qalypty bólshegi dep sanap keldi. Sebebi onyń zamanynda túsinik sondaı bolatyn. Alaıda kúnderdiń bir kúni Orlando jaýlap alý men soǵystardyń máni joq ekenin uǵynady. Dál osy ishki betburys operany qazirgi kezde de ózekti etedi. Barlyǵymyz beıbitshilikke, baqyt pen mahabbatqa umtylamyz. Orlando da qundylyqtardy qaıta baǵalaı bastaıdy ári mahabbat álemdegi barlyq nárseniń negizi ekenin túsinedi. Ol Anjelıkaǵa degen sáýleli sezimin bárinen de artyq qoıady. Súıiktisin ardaq tutqany sonsha, onyń tipti kemshiligin qabyldaı almaıdy. Orlandonyń qasireti – adamnyń álsizdigin túsine almaǵanynda, sebebi ol árdaıym eń áýeli ózine, sosyn basqalarǵa qatal ári talapshyl boldy. Onyń oıyndaǵy keremet etip qurastyrylǵan kartına qıraǵanda, batyr da aqylynan adasty. Bizdiń qoıylymda bas keıipker kózsiz qumarlyqtan ótip, mahabbat álsiz yntyqtyq bolýdan qalatyn jańa rýhanı deńgeıge jetedi. Qoıylym sońynda Orlando shynaıy mahabbat – erkindik ekenin hám naǵyz syı Anjelıkanyń júregin jaýlap alýda emes, óz qushtarlyǵynan arylýda ekenin túsinedi. Ashyq fınal sońǵy sheshimdi kórermenniń ózine qaldyrady, ıaǵnı Orlando sıqyrshy Alchınanyń ornyn basa ma álde meıirimdi danyshpanǵa aınala ma? Bul suraqtyń jaýabyn árkim ózi tabady. Al endi teatrdyń nelikten osynaý operaǵa tańdaý jasaǵanynyń sebebine toqtalsam, «Qaharly Orlando» qazaq kórermenderine alǵash ret usynylyp otyr eken. Biregeı kompozıtor Antonıo Vıvaldıdi negizinen «Jyl mezgilderiniń» avtory retinde ǵana tanıtyn qaýym úshin bul opera tamasha tosynsyı bolǵany anyq. Shyǵarma bastapqyda sol kezeńderdegi dástúr boıynsha kastrattarǵa arnalyp jazylǵan edi. Biraq biz bul qaǵıdany buzyp, týyndyny búgingi kúnmen barynsha úndestirýge tyrystyq ári shyǵarmanyń «Astana Opera» sahnasyndaǵy zamanaýı ınterpretasııasy partııalardy qazirgi oryndaýshylarǵa laıyqtap, soǵan saı beıimdedi.
– Bizdiń biletinimiz, barokko operasy daýys pen aspaptar arasyndaǵy tyǵyz ózara baılanysty qamtıdy. Sizdiń qoıylymyńyzda bul qalaı kórinis tapty?
– Ras, bul operanyń mýzykasy aspaptyq oılaýǵa negizdelgen. Munda ártister án aıtyp qana qoımaıdy, sonymen qatar fleıta, skrıpka, goboı syndy aspaptardyń únin úılesim bıigine kóteredi. Olar aspaptyq syzyqtarǵa elikteıdi. Máselen, skrıpkashyda ysqynyń aýysýy — bul ánshiniń tynys alýy, onyń sóıleminiń basy degendeı. Nátıjesinde ánshi men orkestr birtutas bolady. Barokkolyq án aıtý biregeı óner túri bolǵandyqtan da, «Qaharly Orlando» ártisterden aıryqsha eptilikti talap etedi. Al endi kastrattar órkendegen dáýirdiń tarıhyna úńilsek, olardyń daýysy opera sahnasynda eki ǵasyr boıy saltanat qurǵan. Italııalyq: neapolıtandyq jáne venesııalyq mektepter kafedraldy shirkeýlerdiń horlarynan shyǵyp qalǵan kóptegen mýzykanttardy tárbıelegen ári olarǵa tereń mýzykalyq bilim bergen. Sondyqtan da bul shoǵyrdan tek oryndaýshylar emes, sondaı-aq kompozıtorlar men ustazdar da shyqqan. О́kinishke qaraı, daýystary erekshe ádemi bolǵan ánshilerge únin saqtap qalý úshin hırýrgııalyq ota jasalǵan. Farınellı syndy ataqty ánshilerdiń esimderi qalyń aýdıtorııaǵa áıgili fılm arqyly tanys. Bul daýystar joǵary soprano oktavasynyń saqtalýynyń, sondaı-aq tómengi regıstrdiń jetilýiniń nátıjesinde keń dıapazonǵa ıe bolǵan jáne olardy qarapaıym ánshilermen salystyrǵanda, anaǵurlym tańdaýly kúmis kómeı ánshi etken. Sol kezeńdegi mýzyka dál osyndaı daýystarǵa arnalyp jazylǵan, sondyqtan ony qazirgi tańda ekiniń biri oryndaı almaıdy. Búginde mundaı partııalardy kontrtenorlar men messo-sopranolar shyrqaıdy. Alaıda bizdiń jaǵdaıda tek messo-sopranolardy tartatyn bolsaq, birinshiden, bul qoıylym úshin ánshilerdiń qajetti sanyn jınaý óte qıyn bolar edi. Sondyqtan da dramatýrgııalyq logıkaǵa súıenýdi uıǵaryp, er keıipkerlerdi er daýystardyń oryndaýyna múmkindik berdik. Álbette, bul sheshimge daýystardyń belgili bir túrleriniń jetispeýshiligi de áser etti, degenmen jalpy alǵanda, trýppa senimdi aqtady, oryndaý sapasyna kóńilimiz toldy. Bizdiń jaǵdaıda Orlandony messo-soprano da, kontrtenor da emes, barıton oryndaıdy.
– Sizdiń qoıylymyńyz túpnusqa mýzykany saqtaǵanymen de biraq zamanaýı ánshilerge beıimdelgen varıasııalardy da qamtıtynyna kýá boldyq. Bul ádis oryndaýshylarǵa qandaı qıyndyqtar men múmkindikter alyp keledi dep oılaısyz?
– Biz úndestilikti, mýzyka men orkestrge arnalǵan óńdeýdi múlde ózgertken joqpyz, barlyǵy da túpnusqadaǵydaı qaldy. Alaıda keıbir kúrdeli jerlerinde oryndaýshylardyń vokaldyq qabiletterine meılinshe saı keletin varıasııalardy qostyq. Bul mýzykanyń keremettigi – onyń varıasııalarǵa jol beretindiginde ǵana emes, sonymen qatar olardy qajet etetindiginde de jatsa kerek. Ol ánshilerge ózderiniń sheberligin, vokaldyq qabileti men talǵamyn pash etýge jaǵdaı jasaıdy. О́ıtkeni buryn operany oryndaý ánshi úshin «maıdanǵa» túskenmen teń bolatyn, ol sol jerde barlyq sheberligin kórsete alatyn. Oryndaýshylardy qoldaý úshin biz barlyǵymyz birge jasaǵan varıasııalardy usyna otyryp, osy dástúrdi qoldandyq. Ánshiler ózderiniń ıdeıalaryn qosyp, ózge ártisterden shabyt aldy, keıde basqa, jańa bir dúnıe jasap otyrdy. Nátıjesinde biz partıtýrany ózgertpeı-aq tamasha oryndaýǵa qol jetkizdik. Ol kezeńderde kompozıtorlardyń ózge teatrlar úshin operalardy jıi kóshirip jazǵanyn, partııalardy sondaǵy daýystarǵa beıimdegenin atap ótýimiz kerek. Biz de partıtýranyń túpnusqasyn saqtaı otyryp, osy qaǵıdany ustandyq.
– Qoıýshy rejısser retinde siz operanyń tek 2 aktisin qaldyryp, birshama qysqartqan ekensiz. Zamanaýı opera dástúrleri turǵysynan alyp qaraǵanda bul qanshalyqty durys?
– Iá, ony durys baıqapsyz. Biz operany qysqarttyq ári buǵan tolyq quqyǵymyz boldy dep oılaımyn. Ol zamandaǵy operany qabyldaý dástúrleri qazirgiden qatty erekshelenedi. Ol kezde adamdar naqty ne tyńdaıtynyn, ıaǵnı belgili bir arııalardy nemese ózderi unatqan ánshilerdi tańdap, operada jarty kún ýaqyttaryn ótkizetin. Opera 5-6 saǵatqa deıin jalǵasatyn. Osynyń nátıjesinde, klassıkalyq kezeńge qaraı Glıýktiń operalyq reformasy (opera janryn qaıta túsindirý) paıda boldy. Operalyq qoıylymdar «kostıýmdegi konsertke» aınalatyn: arııalar uzaq ári qýatty bolatyn, alaıda dramatýrgııalyq negizi shıelenisken jáne ortasha shyǵyp, básekede ánshilerdiń múmkindikteriniń kórsetilimine oryn beretin. Al biz negizgi dramatýrgııa jelisin saqtaýǵa sheshim qabyldap, artyq shıelenisken epızodtardy alyp tastadyq. Aıqyn ári túsinikti negiz, ıaǵnı basty keıipkerdiń rýhanı transformasııasyn tańdadyq. Bul operanyń maǵynasy men tutastyǵyn saqtaýǵa múmkindik berdi jáne ony zamanaýı kórermenge anaǵurlym qoljetimdi etti. Sondyqtan spektakl qalyń aýdıtorııanyń nazaryn aýdarady degen senimdemiz jáne álbette, asa mártebeli kórermenderimizdi teatrda kútemiz!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
