Osy bir jalǵyz aýyz sózdiń astarynda kópten qordalanyp qalǵan keleli másele jatyr. Onyń eń negizgisi, ortalyqtandyrylǵan ystyq sýdyń bolmaýy. Sol sebepti, qala turǵyndary sý jylytqyshty jappaı paıdalanady. Demek, Kókshetaý qalasynyń turǵyndary irgedegi Astana nemese Petropavl qalasynyń turǵyndaryna qaraǵanda elektr qýatyn shamamen eki jarym ese kóp tutynady. Bul jaı birshama qıyndyq týyndatyp otyr. Elektr qýatyn tómendetilgen tarıfpen tóleıtindikten shyǵyndy óteý mólsheri óse túspek. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2002 jylǵy Joldaýynda elektr jabdyqtary men jelileriniń tozý kólemin 15%-ǵa deıin azaıtý týraly mindet júktegen. Osyny oryndaıyn dese tıisti mekemelerdegi qarjynyń jetimsizdigi qol baılap otyr. Aıtalyq, «Kókshetaý Energo» seriktestigine qarasty tozyǵy jetken jelilerdi nebári 2%-ǵa jańǵyrtý úshin 12 mlrd teńge qarajat qajet eken. Jamap-jasqaǵanymen, tutas salanyń serpin alýy qıyndaý. Osy arada halqymyzdyń «eskini jamaǵanyń esi ketedi» degen naqyly eske túsedi. Ázirge qıyn túıindi sheshý úshin birshama talpynys jasalyp-aq jatyr.
Qazir elektr energııasy men kommýnaldyq sektordy jańǵyrtýǵa arnalǵan ulttyq joba ázirlenip, talqyǵa túsken. Qomaqty ınvestısııalardy qajet etetin modernızasııa jospary qarastyrylǵan. Oıǵa alǵan sharýany ońynan retteýge, aldyn ala jasalǵan esep boıynsha 94 mlrd teńge qarajat qajet kórinedi.
– Árıne, elektr qýatynyń tapshylyǵy bar, – deıdi «Kókshetaý Energo» seriktestiginiń bas dırektory Dosymhan Aralbaev, – KEGOC respýblıkalyq jabdyqtaýshy uıymynyń qosalqy stansasynyń qýaty jete bermeıdi. Kókshetaý qalasyndaǵy barlyq qosalqy elektr stansalary qalanyń shyǵys jaq betine shoǵyrlanǵan. Oblys ortalyǵy jyl sanap keńeıip keledi. Kópqabatty turǵyn úıler kóp salynyp jatyr. Ásirese soltústik-batys baǵyttaǵy aýmaqta qurylys qarqyndy júrýde. Qazirgi mindet – 220 kılovattyq qosalqy stansa salý. Ol qalanyń ońtústik jaqtaǵy shaǵyn aýdanynda salynatyn bolyp kelisilip otyr. Jańadan boı kóterip jatqan Saryarqa shaǵyn aýdanynda da taǵy bireýin salý josparda bar.
Bul aýdanda aldaǵy ýaqytta kópbeıindi aýrýhana, záýlim sport kesheni salynbaqshy. Bıýdjette qarajat jetkiliksiz bolǵandyqtan, qurylys salýshylar kómek qolyn sozbaq. Sondaı-aq aldyn ala túzilgen baǵdarlama boıynsha jumys bastalǵan kezde jergilikti jurt tilinde «avto qalashyq» dep atalatyn aýdandaǵy qosalqy stansanyń qýatyn arttyrý mindeti tur. Jyldan-jylǵa ósip kele jatqan Krasnoıar selosymen eki ortadaǵy eldi meken turǵyndarynyń aryz-shaǵymy da jıilep ketti. Bul tusta da qosalqy stansa qýatyn kóbeıtý qajet. Al uzaq merzimdi josparda birqatar qomaqty sharýa qamtylǵan. Máselen, Qopa kóliniń aınalasyndaǵy qalyptasyp otyrǵan qazirgi jaǵdaıdy meılinshe tıimdi retteý. Dál osyndaı jumys kórikti Býrabaı baýraıynda da qolǵa alynyp, qosalqy stansa túgeldeı jańǵyrtyldy.
Endi tarıf máselesi týraly taldap aıta ketkenimiz jón. Elektr qýatymen qamtamasyz etetin seriktestik 3 tarıf boıynsha jumys isteıdi. Ortasha tarıf shamamen kılovatyna 35 teńge tólese, halyq elektr energııasyn tómendetilgen tarıfpen paıdalanady. Bul shamamen 20 teńgeni quraýy múmkin. Osy aradaǵy taǵy bir túıtkil týraly anyqtap aıta ketken jón. Memlekettik satyp alý týraly zańnamaǵa ózgerister engizilgen kezde bıýdjettik uıymdardyń qoldanystaǵy tártippen bir kózden shart jasaýǵa quqyǵy bolmady. Al konkýrsqa shyqqan kezde másele tipti shıryǵa tústi. О́ńirde jıyrmaǵa jýyq elektr qýatymen qamtamasyz etetin jekemenshik uıymdar ózara básekege túsedi. Árqaısysy jýannan jonyp tabys tappaq. Tarıftiń kóterilý sebebi de deldaldardyń degeni bolyp turǵandyǵynan edi. Osy jyldyń naýryz aıynda barlyq jekemenshik elektr qýatymen qamtamasyz etetin uıymdardyń jumysy toqtatyldy.
– Árıne, ishinara narazylyq bolmaı qalǵan joq. Áıtse de eń qymbaty – el múddesi, – deıdi Dosymhan Álishuly, – bul durys sheshim boldy. Elektr jabdyqtary men elektr jelilerin jańartý baǵytynda jumys istep jatyrmyz. Sáýir aıynan bastap ujym qosymsha tabys kólemin edáýir arttyrdy. Jospar boıynsha jańǵyrtý jumysyna 2,7 mlrd teńge baǵyttaý kózdelse, bul jospar asyra oryndalyp, qazirgi kúni 3,2 mlrd teńgeniń jumysyn atqaryp otyrmyz. Bylaıynsha qyrýar qarjy bolyp kóringenimen, elektr jelileriniń 0,5-0,7%-y ǵana jańǵyrtyldy. О́tken jyldarmen salystyrǵanda ilgeri jyljý bar. Biraq áli de az. Eger tarıfter ózgerissiz qalsa, óńirdi energııamen qamtamasyz etý júıesin tutastaı jańǵyrtýǵa shamamen 200 jyl qajet bolady.
Elektr jabdyqtaryna qomaqty qarajat jumsalady. Máselen, kópqabatty jańa turǵyn úıge qoıylatyn transformator qýaty burynǵysynsha 400 kılovattyq emes 1 000 kılovattyq bolýy kerek. Dál osyndaı qýatqa sáıkes keletin avtomattar, ajyratqyshtar, kabelder kádege asyrylýy shart.
Sóz arasynda kásiporynnyń tabysty is-qımyly týraly da saralaı aıta ketken jón. 2018 jyly bekitilgen ınvestısııalyq baǵdarlamanyń mólsheri 818 mln teńgeni qurasa, 2024 jyly bul kólem 2 mlrd 700 mln teńgege jetken. Qazir materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartýǵa erekshe mán berilip otyr. Sońǵy bes jylda 110 birlik avtokólik satylyp alynǵan, onyń 72-si arnaıy tehnıka. Tehnıkalyq jáne ákimshilik qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa da kóp kóńil bólinedi. 2019 jyldan bastap 16 ǵımaratqa 231 mln teńgege kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý júrgizilgen. 2016 jyly ortasha jalaqy 46 579 teńge bolsa, bıyl 330 myń teńgege jetip otyr.
Aqmola oblysy
