Sýrette: soǵys ardageri bolǵan, Harkov shaıqasyna qatysqan sarbaz Qurmanǵalı Jaǵyparuly (birinshi qatarda)
Kishkentaı kezimde aǵataıymnan: «Ekinshi qolyńyz nege joq dep?» dep artynan qalmaı suraı beretinmin. Ol kisi ázildep «Dalada joǵaltyp aldym ǵoı» deıtin.
Aǵataıym degenim ákemniń aǵasy, ol kezde aýylda muǵalim edi. Aýyldastarym Qurmanǵalı Jaǵyparulyn erekshe syılaıtyn, máseleler sheshilmeı jatsa, «batyr aǵadan suraıyq» desip aǵataıyma keletin. Jany shýaqty, adal, kimge bolsyn qol úshin berip júretin qaıyrymdy jan edi. Sondaı-aq oqýshylary ol kisiniń jaıdary ashyq minezdi, meıirimdi, dáristi qyzyqty etip ótkizetin ustaz ekenin aıtatyn. Olar jazda shóp shabý naýqanyna barǵanda ustazdarynyń syńar qolymen shómele shópti avtokólik qorabyna qalaı laqtyratynyn aıtyp, kúshine tańdaı qaǵysatyn. Uly Jumabek te ákesiniń qaırattylyǵyn, jalǵyz qolymen qasqyrdy soǵyp alǵanyn jyr qylyp áńgimeleýge qumar edi.
– Aınalaıyn, aýylǵa kelip qalypsyń. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi» degendeı, balam, burynda óziń suraı beretin «dalada joǵaltyp alǵan qolym» týraly aıtyp bereıin, – dep bastady Qurmanǵalı aǵataıym kezekti áńgimesin. – Esińde bolsyn, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, elimizge qıynshylyq týǵanda Aqmolada jasaqtalǵan 106-kavalerııa dıvızııasynyń quramynda boldym. Aldymen úsh aılyq kavalerıster daıyndaıtyn kýrstan ótip, 1942 jyly Ýkraınadaǵy Harkov jerinde bolǵan qandy qyrǵyn shaıqastarǵa qatystym. Al mamyr aıynda Krasnograd baǵytynda bolǵan urysta qolymda jalǵyz qylyshym bar, aq boz at tulparmen jaýdyń tankilerine jekpe-jek shyǵyp, qan keship, jaralanyp, jolbarystaı jortyp, myna qoldan aıyryldym. Jaýdyń tankisi ot jalynyn shashyp tursa da, ar-namysymdy fashısterge bermedim.
Artynsha kóp uzamaı Qurmanǵalı aǵataıym ómirden ozdy. Men aǵataıymnyń qaı sózine senerimdi bilmeı, tebirenip, tolqyp qaldym. Átteń, aǵataıym Harkov jerinde bolǵan shaıqas jóninde budan basqa eshteńe aıtqan emes. Biraq ta qysqa áńgimesi áli oıymnan ketken joq.
О́se kele Harkov jerindegi shaıqas jóninde muraǵattardy aqtaryp, málimetter izdeı bastadym. Alǵashqyda shyndyqqa jetý qıynǵa soqty, qujattar qupııa boldy. Aıtylǵan shaıqasqa qatysqan adamdardan surastyryp, muraǵattardy aralaǵanda 106-kavalerııalyq dıvızııa jóninde qujattar joıylǵanyn bildim. Keıinnen shyndyq ashyla bastady: Harkov shaıqasynda kóptegen jaýynger qaza tapqanyna baılanysty dıvızııany taratyp jibergen, málimdemelerdi qupııaǵa aınaldyrǵan.
Harkov urysy jóninde shaıqastyń josparyn qurýǵa qatysqan, áskerı keńesiniń múshesi, eki márte Keńes odaǵynyń batyry, marshaly Ivan Bagramıannyń estelikterinen de qarastyrdym. Ol óziniń «Osylaı jeńiske qaraı qadam bastyq» («Tak shlı my k pobede», Moskva: Voenızdat, 1977 g.) degen esteliginde «Harkov shaıqasyna» toqtalyp, Ivan Hrıstoforovıch urysty ataqty qolbasshylarmen birigip josparlaǵanyn, shaıqastyń qalaı bolǵanyn eske alady. Sonymen qatar basqa bólimdermen 106-kavalerııa dıvızııasy general A.Noskov basqarǵan 6-kavalerııa korpýsy quramynda bolyp, jaýǵa toıtarys bergen eń negizgi kúsh bolǵany týraly da aıtady.
Al 1-taýly-atqyshtar dıvızııasynyń muraǵatynda vermahtyń taýly áskeriniń general-maıory Hýbert Lans Harkov baǵytyndaǵy shaıqasty óz esteliginde: «Bul urys máńgilik este qalatyn eń aýyr, qandy shaıqas edi. Bul kúnderi keńestiń qyzyl áskerleri bizdiń shabýylǵa betpe-bet keldi, qoıan-qoltyq aıqasta tirese soǵysty. Men olardyń erekshe erlikterine, áskerı sheberlikterine áli kúnge tańǵalamyn. Boraǵan oqtyń astynda komandırler, komıssarlar qoldaryndaǵy pıstoletterimen jaýyngerlerge komanda berip: «Alǵa! Júgire bas!» dep erjúrektiligimen ónege kórsetip, bizge qatty soqqy berdi. Birtalaı adam qaza boldy, al tiri qalǵandar bir-biriniń jaraqatyn tańyp, qatty jaralǵandardy tastamaı, ottan alyp shyǵyp, saýlary qaıtadan urysty jalǵastyrdy. Bizden eshkim seskengen joq, óz jeri úshin bir qadam shegingen emes...» dep sýretteıdi. Kezinde osy taqyrypty zerttegen otstavkadaǵy polkovnık Maǵjan Qaharmanov biraz shyndyqtyń betin ashypty. Ol: «Men 7-synypta oqyp júrgende ákemmen birge Máskeýge bardym, onda Harkov shaıqasyna qatysqan ardagerlerdiń kezdesýi boldy. Sondaǵy estelikter áli esimde. Keıinnen osy shaıqasty zerttegen talaı azamatpen kezdestim. 1942 jyly fashıstermen bolǵan qyrǵyn urysta 106-kavalerııa dıvızııasynyń myńdaǵan jaýyngeri qurban bolypty. Harkov qandy «qazanynan» aman shyqqandardyń sany – 22 myń, onyń bári – 3-keńes armııasynyń jaýyngerleri. Biraq ta sarbazdar qazaq jigitteriniń sheksiz batyrlyǵy jóninde, fashısterdiń tankilerine qoryqpaı qylyshpen betpe-bet shyǵyp, dushpandardy joıǵandaryn eske alǵanda, boıymdy qýanysh kernedi. Qanshama sarbaz qaharmandyǵymen qaza tapsa da, erlikteri el esinde qaldy.
Máselen, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri Sáken Muqanov 1942 jyly mamyr aıynan tamyzǵa deıin 106-kavlerııa dıvızııasynyń 306-kavalerııa polkynda qylysh bóliminiń komandıri bolyp jaýmen soǵysqan. Ol maıdanǵa 17 jasynda Soltústik Qazaqstan oblysynan shaqyrylǵan.
«Bizdiń dıvızııa negizi qazaqtardan qurylǵan. Kóbi qaıratty, tepse temir úzetin jas jigitter edi. «At basyna kún týsa, aýyzdyqpen sý isher, er basyna kún týsa, etigimen sý kesher» degendeı, Krasnograd jerindegi shaıqasta jaýdyń tútin byqsyǵan tankilerine qarsy jalań qylyshpen qarsy turdyq. Zirkildep ushqan snarıadtarǵa, pýlemetten boraǵan oqqa atpen qarsy umtyldyq. Dushpandar shabýylǵa shyǵar aldynda «ıýnkersteri» kóterilip bizdiń bekinisti bombalaıdy, olardyń qasqyrdaı ulyǵan daýsy qulaqty jaratyn. Zeńbirekter atqylap, snarıadtar jarylyp, tóńiregimiz tarsyl-gúrsilge aınalyp, jer jarylǵandaı bolatyn. Sonda da maıdandastarym qansyrap jaralansa da jigerimen erlik kórsetti. Ásirese naǵyz batyrlyǵymen kózge túsken jerlesim, komandırdiń saıasat jónindegi orynbasary Bıgáli Beısenbaev edi. Ol «óziń qoryqpasań, jaý qorqady» demekshi, dushpan bekinisine bólimdi shabýylǵa kóterdi. Bıgáli orta boıly, denesi shymyr, aıtyp otyrǵan shaıqasqa deıin Halhın-Gol ózeniniń jaǵasynda 1939 jyly qarýly qaqtyǵysqa qatysyp, aıryqsha erlik tanytqan batyr edi. Osy urysta da jekpe-jek fashısterge qarsy shyqqanda Beısenbaev aıaǵynan jaraly boldy. Men jarasyn tańyp, tyǵyryqtan jol taýyp, jaýdyń ortasynan alyp shyqtym. Erjúrektik, tabandylyq tanytqandardyń ortasynda basqa da sarbazdar boldy», dep eske alǵan S.Muqanov.
Jaý áskeri ózderiniń kúshi basym ekenin sezgennen keıin dıvızııa sarbazdaryn qorshaýǵa alyp, qarýsyz kavalerısterdiń birtalaıy dushpannyń tutqynyna túsken. Kavalerııa dıvızııasy taratylǵannan keıin S.Muqanov soǵys jolyn 96-pýlemet batalonynda jalǵastyrǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta boraǵan ajal oqtyń astynda júrip bireýler qaharman atansa, keıbireýleri qurban bolyp ajal qushty. Qanshama jaýynger iz-túzsiz joǵaldy. Áli kúnge deıin júzdegen, myńdaǵan jerlesimizdiń deregi tabylmaı jatyr. Tipti maıdandaǵy surapyl shaıqastar týraly aqıqat ta túgel ashylǵan joq. Keńes Odaǵy qulap, táýelsizdik alǵannan keıin ǵana maıdannyń qupııa shyndyǵy ashyla bastady.
Mysaly, Harkov jerinde Krasnograd-Merefa-Lozovenkı aýdandarynda bolǵan shaıqastardyń jumbaǵyna qarańyz. Muraǵattyń «óte qupııa» atty qujatynda 106-kavalerııa dıvızııasy jóninde mynandaı málimetter jazylypty: Shaıqasqa kirgen sarbaz sany – 4 091 (shaıqasqa kirerde 4 323) adam, qarý-jaraq: avtomattar – 0, nagandar – 0, vıntovkalar – 102, mınometter – (55 mm) 43, mınometter – (82 mm) 18, qylysh – 3 100, jylqylar – 3 180. Fashısterdiń keńes áskerinen kúshi basym bolǵandyqtan, sondaı-aq 106-kavalerııa dıvızııasynyń qarý-jaraq jetispegendikten 26-27 mamyrda ótken shaıqastarda dıvızııa qorshaýda qalyp, sarbazdary qaza taýyp, az ǵana bóligi tutqynǵa túsip habarsyz joǵaldy».
Ýkraınadaǵy, ózimizdiń zertteýshilerdiń, «Birlik» qoǵamdyq uıymynyń basshysy M.Qarajanovanyń, otstavkadaǵy polkovnık Maǵjan Qaharmanovtyń, t.b. azamattardyń arqasynda Harkov urysynyń qupııalanǵan málimetteri ashylyp jatyr. Qazaqstan elshiliginiń bastamasymen, «Birlik» qoǵamdyq uıymynyń qoldaýymen Krasnograd qalasynda 106-kavalerııa dıvızııasy jaýyngerleriniń qurmetine eskertkish stella ornatyldy. Osy oraıda «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestiginiń belsendi jumysy týraly da aıtyp ketýimiz kerek. Osy uıymnyń basshysynyń orynbasary Ábýbákir Smaılovtyń arqasynda atalǵan shaıqastarda qaza bolǵan sarbazdardyń jerlengen jerleri tabylyp, elimizge súıekteri jetkizilip, áskerı qurmet kórsetilip jerlenip jatyr.
Saparǵalı JAǴYPAROV,
áskerı jýrnalıst
